Túıe ósirip, ónimin ulttyq brendke aınaldyrý úshin naqty memlekettik saıasat qajet
otyrǵan búgingi zamanda qazaq úshin ata‑babasy erekshe qadirin bilgen mal ónimine qatysty kózqarasty odan saıyn tereńdete túsetin ýaqyt jetken tárizdi.
Onyń ústine, bılik tarapynan azyq-túlik kesheni júıesinde mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi ulǵaıtý aýyl sharýshylyǵy salasynyń basym baǵyttarynyń biri retinde belgilenip otyr. Sondyqtan da, Qazaqstannyń shynaıy agrarly memleketke aınalýy úshin áli de qyrýar sharalar talap etiletini anyq. Onyń ishinde tórt túlikti asyldandyrý isiniń ózektiligi aıqyn. Árıne, tórt túlik týraly aıtqanda onyń qaısybiriniń artyqshylyǵyn eskerip, qaısybiriniń kemshilikterin alǵa tartýdan aýlaqpyz. Áıtse de, atam qazaqtan «Jylqy - maldyń patshasy, túıe - maldyń qasqasy» degen sóz beker qalmaǵan tárizdi. Osy turǵydan alǵanda álemniń ozyq medıtsınasy moıyndap, órkenıetti eli maquldasyp jatqan túıe malynyń ónimin, ósimin arttyrýǵa júıeli memlekettik kózqarastyń jetispeı turǵany baıqalady. Dál osy máseleni, osy aptadaǵy Májilistiń otyrysynda depýtat Murat Ábenov kótergen bolatyn.
«Qazaqstandaǵy 180 mln. gektardan astam jaıylymdylyq jerdiń 80 mln gektary shól jáne 36 mln gektary shóleıit aımaqta ornalasqan. Búginde osy jaıylymdylyq jerdiń 43 paıyzy ǵana paıdalanylýda. Bul mal sharýashylyǵyn damytýdyń orasan áleýeti paıdalanylmaı jatqanyn kórsetedi. Jergilikti halyqtyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan tájirıbesi osyndaı ónimdiligi tómen jaıymdylyq jerdi qoı, jylqy jáne túıe sharýashylyqtaryn epti úılestirý arqyly ǵana tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn aıqyndaıdy», deı kele depýtat, túıe malynyń basqa túlikten erekshelikterine toqtalady.
Onyń aıtýynsha, túıe elimizdiń qatal klımattyq jáne azyq jaǵdaılarynda ómir súrýge beıim bolǵandyqtan jaıylymdylyqty basqa aýyl sharýashylyǵy maldaryna zııanyn tıgizbeı jyl boıy paıdalana alady. Bul az shyǵynmen ózindik quny tómen ónim alýǵa múmkindik beredi. Depýtattyń keltirgen derekterine qaraǵanda, sońǵy jyldary túıe sanynyń turaqty ósýi baıqalyp otyr. Mysaly, 2004 jyly respýblıkada 125,7 myń bas túıe bolsa, 2010 jyly bul kórsetkish 158,6 myńǵa jetken, ıaǵnı 6 jylda túıe basy 26,1 paıyzǵa kóbeıgn. Bul rette, respýblıkadaǵy túıe sanynyń 80 paıyzy Mańǵystaý (46,5 myń bas), qalǵandary Atyraý (31,4), Qyzylorda (28,1), Aqtóbe (16,6) oblystarynda ósiriledi eken.
«Eldiń keıbir óńirinde bıylǵy uzaqqa sozylǵan qýańshylyqqa baılanysty qalyptasqan jaǵdaı ekonomıkalyq turǵydan táýekelge bel býyp, jer sharýashylyǵyn damytqannan góri, mal sharýashylyǵyn, onyń ishinde osy aımaqqa beıim túıe sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe nazar aýdarý qajettigin kórsetti. Óıtkeni, respýblıkada túıe sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty aýqymdy áleýeti áli de óz múmkindigin túgespedi. Ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary memleketimizdegi túıe sany 1 mln. 125 myń basty qurap, qazirgi deńgeıden 7 ese artyq bolǵan. Sol kezderi Qazaqstan búkil álem boıynsha aldyńǵy qatarda edi. Tipti, 1986 jyly Qazaqstanda búkil KSRO-nyń jalpy 50 paıyzdan astam túıesi shoǵyrlanǵan eken. Jyl saıyn 65 paıyzdan astam túıe eti, dál sondaı túıe júni men barlyq túıe súti (shubat) óndirilgen. Túıe sharýashylyǵynyń qazirgi jaǵdaıyna qaramastan bizdiń elimiz dúnıe júzinde túıe ósirýden ozyq sanalady. Sondaı-aq túıe sútinen óndiriletin dástúrli ónim memleketimizdiń ereksheligi retinde tabylady jáne ol durys damyp, memlekettik qoldaý tapsa halyqaralyq naryqta bizdiń úlgi bolarlyq «brendimiz» ne jańa tabys kózine aınalary anyq», ‑ deıdi depýtat M. Ábenov.
Bul rette depýtat túıe sharýashylyǵynyń damýyn tejeıtin birqatar máselelerge nazar aýdarý qajettigin alǵa tartady.
Birinshiden, asyl tuqymdy túıe basy úlesiniń azdyǵy. Túıe sanynyń turaqty damýyna qaramastan, bul saladaǵy ónim óndirýdiń tómendeýi baıqalady. Mysaly, 2008 jyly 5 460 tonna túıe eti, 11 428 lıtr sút, 463 tonna jún óndirilse, 2009 jyly sáıkesinshe, 5 268 tonna et, 10 654 lıtr sút jáne 442,4 tonna jún óndirilgen. Al asyl tuqymdy túıe sany respýblıkadaǵy túıe sanynyń 10 paıyzdan tómen bolyp otyr. Búgingi tańda túıe sharýashylyǵy qoryn jalpy sany 16,5 myń bastan turatyn 36 asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy quraıdy. «Kóptegen sharýa jáne fermerlik qojalyqtarynda, úı jaǵdaıy jóninde aıtpaǵannyń ózinde selektsııalyq jumys tipti júrgizilmeıdi de. Atalǵan saladaǵy bul jaǵdaı túıe sharýashylyǵynda maldyń asyl tuqymdy qundylyǵyn baǵalaıtyn arnaıy daıyndalǵan mamandardyń bolmaýynan qalyptasyp otyr», - deıdi depýtat.
Ekinshi másele - óndiristiń usaq taýarlyǵy. M. Ábdýlámıtulynyń pikirinshe, naryqtyq ózgerister iri túıe ósirý sharýashylyqtaryn usaq sharýa qojalyqtaryna bólip jibergen. Bul túıe basynyń kemýine, maldyń jáne osy saladaǵy ónim óndirý ónimdiliginiń tómendeýine ákep soqtyrǵan.
Úshinshi másele - memlekettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi. Bul ‑ basty másele bolsa kerek. «Qazirgi kezde túıe sharýashylyǵyn damytýǵa baılanysty naqty memlekettik saıasat joq. Ótken jyly Parlament Májilisi depýtattary tarapynan Úkimetke túıe sharýashylyǵy ónimderin (et, shubat pen jún) sýbsıdııalanatyn mal sharýashylyǵy ónimderin tizimine engizý jóninde depýtattyq saýal joldanǵan bolatyn. Shubatty sýbsıdııalaý máselesi sheshimin tapqanymen, túıe sharýashylyǵy damyǵan óńirlerde bólingen qarjynyń ádil jáne ashyq júrmegeni jóninde narazylyq basym. Sonymen qatar, túıe eti men júni áli de sýbsıdııalaýǵa jatpaıdy.
Túıe sharýashylyǵynyń damýyn tejep otyrǵan kelesi másele - túıe ósirý sharýashylyǵy ónimderin zertteý men olardy dáripteýdiń tómendigi. «Túıe ósirý mal sharýashylyǵy ónimderiniń joǵary sapaly, ekologııalyq taza óndirisin qajet etetin búgingi naryq jaǵdaıynda tipti mańyzdy. Ásirese, turǵyndar túıe sútiniń (shubat) taǵamdyq, emdik, profılaktıkalyq biregeı qasıetteri jóninde tolyq bile bermeıdi. Túıe sútiniń emdik qasıetteri eń aldymen onyń joǵary nárliligi, týberkýlezden emdeýdegi qasıeti, al qant dıabeti kezindegi em bolatyn ınsýlınniń úlken kólemde kezdesýine baılanysty. Túıe súti quramyndaǵy maıdyń kólemi (6 paıyzǵa deıin) jylqy sútinen (2 paıyz) úsh esege qunarly. KSRO kezinde dástúrli ulttyq sýsyndardy zertteý birneshe faktorlar sebebinen eshqashan strategııalyq mańyzdy bolǵan emes. Túıe súti men ónimderin óńdeý sol Keńes kezinen aq eshqandaı normatıvti qujattary joq. Bul baqylaý mekemeleri men túıe súti men onyń ónimderin jabdyqtaýshy fermerler arasynda túsinispeýshilikti týdyrýda», ‑ degen depýtat M. Ábenov, «túıe ósirý sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasynyń damymaǵandyǵyn» alǵa tartady. Bul besinshi másele.
Depýtattyń aıtýynsha, Qazaqstan ǵalymdary túıe júnin qyrqýdyń tehnologııasyn jasap shyǵarǵan, tez buzylatyn sút pen odan shyǵatyn ónimderdi saqtaý merzimin uzartýǵa jáne alys qashyqtyqtarǵa tasymaldaýǵa múmkindik beretin túıe sútin qaıta óńdeý men konservileý tehnologııasy patenttelgen. Sondaı aq jaılaýda 50-60 bastaı túıe men onyń 50-60 botaqandaryna qyzmet etetin shaǵyn sút quralǵysy jasalǵan. «Alaıda, ǵalymdardyń bul eńbegi qarjylandyrý bolmaǵandyqtan paıdalanylmaı tur. Mysaly, Izraılde túıe sútinen dıabetterdiń az ǵana táttileri sanalatyn qant qosylmaǵan ıogýrt pen balmuzdaq jasaıdy. Álbette, bul tehnologııany Qazaqstanda da qoldanýǵa bolar edi», ‑ deıdi depýtat. Bul rette M. Ábdýlámıtuly túıe sharýashylyǵynyń búgingi damý qarqyny qolda bar naqty múmkindikterge sáıkes kelmeıtinin aıtyp, salany damytýǵa qatysty birqatar usynystardy tizip shyqty.
Qazaqta túıege qatysty «Túıe kedeıdiń maly» degen de sóz bar. Ásili basqa túlikke qaraǵanda onyń kúı talǵamaıtyn artyqshylyǵyna baılanysty aıtylsa kerek. Degenmen, osy «kedeıdiń malynyń» sútine hám júnine qatysty álem elderi erekshe iltıpatty pikir bildirip jatyr. Sol turǵydan qarasaq, buny da baspasózde kóterilip júrgen qazaqtyń «kóp brendiniń» qataryna qosýǵa jararlyq eken. Sońǵy ýaqytta Japonııanyń, birqatar Eýropa elderiniń AQSh pen Avstralııanyń iri kompanııalary tarapynan túıe sútiniń ónimderin óńdeý tehnologııalaryna degen qyzyǵýshylyqtyń artyp otyrǵany sony ańǵartsa kerek. Endeshe, bul salaǵa shyndyǵynda da memlekettik saıasatty kúsheıtken lázim.