Tús kórýdiń anyq mánin túsindirip bere almaı kelemiz

Tús kórý - qııal protsesiniń uıqy kezindegi enjar beınesi. Tús kórýdi fızıologııalyq turǵyda túsindirgen akademık I.P.Pavlovtyń pikiri boıynsha uıqy kezinde mı kletkalarynyń qyzmeti tolyq tejelmeıdi, keıbir bólimderi oıaý qalpyndaǵydaı jumys isteı beredi. Mı qyrtysynyń osyndaı bólikterin «kúzetshi pýnkt» dep ataıdy. Kúzetshi pýnktterde adamnyń burynǵy kórgen, estigen, dámin tatqan nárselerdiń beıneleri (beıneli oıdyń isin basqaratyn oń jaq mı syńarynda) qaıta «tiriledi». Z.Freıd tús kórýdiń aıqyn mazmunymen qatar tylsym astary da bar, sondyqtan tús adamnyń beısanalyq deńgeıindegi oılarynyń sımvoldyq beınesi dep bildi. K.ıÝng boıynsha tús kórý adam sanasynan tys, onyń rýhanı dúnıesindegi sana men beısanalyqtyń arasyn baılanystyratyn, bolashaqty boljaıtyn trantsendentaldy qubylys dep sanady. (kk.wikipedia.org).

Osylaısha, M.I.Sechenov tús kórýdi «úırenshikti áserlerdiń ádette bolmaǵan qısyndaýy» dep eseptese, I.P.Pavlov boıynsha, «tús kórý kóbinese eski titirkendirýlerden qalǵan izden týady». K.ıÝngtyń aıtýynsha, «tús kórý - uıqy kezindegi psıhıkalyq árekettiń qaldyǵy jáne ótken kúnniń oı áseri men kóńil-kúıi» deıdi.

Ǵylymı dáıektemeler men boljamdarǵa súıensek, tús kórýdiń bes túrli sebebin tómendegideı túsindirgen.

1. Erekshe áser qaldyrǵan, kúndiz óńinde kórgen jaılardyń, oılardyń áserinen tús kórý. 2. Kúndiz istegen sharýalarǵa, jumystarǵa baılanysty tús. 3. Aýyrǵan sebepti kórgen tús. 4. Aıan berý. 5. Jannyń mazasyzdanýyna baılanysty tús kórý.

Osylaı qısynǵa keltirsek te, bul anyqtamalardyń aıasyna syımaıtyn qubylystar da kóp. Uıqyǵa ketken mı oıda joq kartınalardy qalaı kóz aldymyzǵa ákele alady? Munymen qatar, bir tús shyndyqqa janassa, endi birde adam sengisiz kúıde bolady. Mysaly, úıińizdegi bólmelerdiń orny aýysady nemese siz buryn-sońdy jaqsy tanıtyn adamdar ózderine uqsamaıdy. Jáne ómirińizde múldem kórmegen beıtanys adamdar kezdesedi.

Adam ómiriniń 1/4 bóligin uıqyǵa jáne onyń 6 jyl ýaqytyn tús kórýge jumsaıdy. Adam uıqydan turǵanda kórgen túsiniń jartysyn ǵana esine túsiredi. 10 mınýttan keıin kórgen túsiniń 90 paıyzyn umytady. Eger túsińizdi eske saqtap qalǵyńyz kelse, 5 mınýt ishinde ne kórgenińizdi qaǵazǵa jazyp alýyńyz kerek.

Túste qulap bara jatqan sııaqty sezim keshý uıqynyń alǵashqy sátinde oryn alady. Ol bulshyq etterdiń tartylyp qalýynan, ıaǵnı basqasha aıtqanda «mıoklonıkalyq soqqynyń» sebebinen týyndaıdy.

Hartfordshır ýnıversıtetiniń professory Rıchard Vaızmannyń málimdeýinshe, tamasha tús kórý úshin jaǵdaı jasaýǵa bolady jáne adam jaqsy tústen keıin jigerlenip oıanady. 2010 jyly iPhone - Dream:ON qosymshasyn qurý boıynsha professor YUZA kompanııasymen birlese jumys isteýge kirisken eken.

Atalǵan qosymsha arnaıy dybystyq kompozıtsııalardy oınata otyryp, adamnyń uıqydaǵy jaǵdaıyn baıqaı alady. Ár kompozıtsııa jaǵymdy tústi shaqyrýǵa arnalyp iriktelingen. Mysaly, áýendi tyńdaǵan kezde adamnyń túsine ormandaǵy serýen nemese jaǵalaýdaǵy demalys enedi. Osy jaǵymdy kórinistiń barlyǵy oıatqysh iske qosylǵan kezde úziledi. Bul qosymsha búginde 500000 márte ornatylǵan kórinedi. Sonymen qatar, adamdardyń kórgen tústeri boıynsha mıllıondaǵan esepter jınaqtaldy.

Osy aqparatty taldaǵannan keıin sarapshy tıisti qorytyndy shyǵardy: keıbir áýender shynymen de adamdardyń túsine áser etken. Máselen, «tabıǵat kompozıtsııalary» gúlder men ósimdikteri bar tústerdiń kórý múmkindigin arttyrsa, al «jaǵalaý kompozıtsııalary» kún men jaǵalaýdaǵy serýender jaıynda tústerdi shaqyrǵan.

Jalpy alǵanda, jaqsy túster adamdyń kóńil-kúıiniń kóterińki bolýyna jáne kúndelikti jumystardy tıimdi eńserýge múmkindik týǵyzdy, dep jazady meddaily.

Uıyqtaǵan kezdegi aınalada bolyp jatqan kez kelgen qubylys sizdiń tús kórýińizge áser etedi eken. Bul jaıly AQSh elinde shyǵatyn «Tús kórý» atty jýrnalda aıtylady.

Adam uıyqtaǵan kezde ıistiń áserinen oıanbasa, ıistiń titirkendirýi uıqydaǵy adamdy tús sheńberine alyp kiredi. Adam uıyqtaǵanda, gúldiń hosh ıisi murnyna barsa, onda shyryn tús kóredi eken. Eger bir zattyń shirigen nemese kómir gazy sekildi jaǵymsyz ıisteri barsa, onda úreıli tústen arylmaısyz. Uıqydaǵy adam kez kelgen daýysqa sezimtal keledi. Saǵattyń shyqyldaǵan daýysy adamdy ot teńiziniń ortasynda júrgendeı áserimen mazasyzdandyrady. Al teńiz tolqynynyń jeńil daýysy túsińizge lázzat syılaıdy. Oıanǵan soń, moınyńyzǵa túsken bar salmaqtan jeńildep qalǵandaı bolady ekensiz. Sondyqtan da, ǵalymdar teńiz jaǵasyna saıahattaýdy demalystyń eń ónimdi tásili dep qaraıdy. Jáne qarnyńyz ash kúıi uıyqtasańyz, qandaǵy qant quramy aıtarlyqtaı tómendeıdi de, adam túsine azyq-túlik, taǵam sekildi zattar kiredi eken. Biraq shoshyp oıaný jaǵdaıy kóbeıedi deıdi.

Qazaq dástúrli qoǵamynda da tús kórýge beı-jaı qaramaǵanyn, mán berip, maǵynasyn joryǵanyn aýyz ádebıeti muralarynan, yrymdar men joralardan kórýge bolady. Tús kórý adamnyń yrqynan tys bolǵandyqtan ony kórýdiń maǵynasynan góri tústi jorýǵa kóbirek kóńil bólgen. Tústi árdaıym jaqsylyqqa joryp, «Tús - balqyǵan qorǵasyn» ony jaqsylyqqa jorysań - jaqsy nıet qabyl bolyp jaqsylyqqa aınalady, jamandyqqa jorysań - jamandyqqa aınalýy múmkin degen uǵym bar.

Tarıhta bolǵan áıgili adamdardyń shyndyqqa aınalǵan tústeri týraly mysaldar jetkilikti. Mysaly, Abylaı hannyń túsin ózińnen keıingi urpaǵyńnyń usaqtalýy dep Buqar jyraýdyń jorýy, qaıda barsa óz kórin qazǵandardy kórgen Qorqyttyń túsi, qazaq jerin orystyń basyp alý qaýpine alańdap: «bul aradan kóshpeseń, aıtqanyma túspeseń, orys alar qalańdy, shýlatar qatyn-balańdy, osyny kórdim túsimde!» degen Asan qaıǵy babalarymyzdyń túsi áli kúnge deıin urpaqtan-urpaqqa umytylmaı kele jatyr. Buǵan hımıııalyq elementterdiń perıodtyq júıesin túsinde kórip baryp tapqan áıgili D. Mendeleevti de qossańyz. Al, Elıas Hoýı (1819-1867) óziniń oılap tapqan tigin mashınasyn túsinde kórgendigin aıtqan. Ýılıam Shekspır túsinde kórgen dúnıelerin óziniń pesasynda keıipkerlerin sýretteý úshin qoldanǵan.

Tús kórýde rýhanı adamǵa aıan beriletini, ǵaıyptan bolashaqtan habar beriletini jaıly kóptegen ańyz áńgimeler bar. Quranda aty atalatyn Júsip paıǵambardyń (ǵ.s.) túsinde aıan alýy men tús jorý ǵylymyn ıelenýi Qudaıdyń qudireti dep senedi. Sondyqtan tús kórý men ony jorý dinı jáne rýhanı tanymǵa jat emes, adamnyń rýhanı ómirindegi, psıhologııalyq halindegi mańyzdy qubylys.

Ábý Huraıra raýaıat etken hadıste paıǵambarymyz (sallallahý alaıhı ýásállám) tústiń qansha túrge bólinetinin bildirgen: «qııamet jaqyndaǵanda, musylmannyń túsi kóbine ras shyǵatyn bolady. Sizderdiń eń shynaıy tús kóretinderińiz - esh ótirik aıtpaıtyndaryńyz. Tús úsh túrli bolady: birinshisi rahmanı tús nemese allahtyń súıinshi habary, ekinshisi sháıtannyń kóńilińizge qaıaý salýy, úshinshisi adamnyń ishteı óz-ózimen sóılesken nárseleri. Kimde kim jáısiz nárse kórse, turyp namaz oqysyn, eshkimge aıtpasyn» (Múslım, rúıa, 6).

Allah elshisi (s .ǵ .s .) «kisi túsin ózi jaqsy kóretin, parasatty kisige ne abyroıly janǵa aıtsyn. Ol jaqsy sóz aıtyp, jaqsyǵa jorysyn» deýimen tústi kez-kelgen adamǵa jorytýdyń jón emestigin bildirgen

Qazaq halqy rahmanı túske «tús - táńirdiń aıany», «tús - qudaıdyń elshisi» dep úlken baıyppen qarasa, sháıtanı túske «tús - túlkiniń tezegi» dep asa mán bermeýge tyrysqan.

Baqytjol Kákesh