Tús kórip júrgendeımin - Astananyń baıyrǵy turǵyny

Men osy qalanyń baıyrǵy turǵynymyn. Oblys ortalyǵyna 1970 jyly kelgenimde, Tselınograd shaǵyn ǵana shahar bolatyn. Qazaǵy az, qazaqtyǵy kemshin, tyńnyń týyn kótergen, sol dil qaı jerge barsań da, saqtalǵan jáne únemi kórinis berip, kúretamyrdaı búlkildep turatyn meken edi. Áli esimde, 1990 jyldardyń aıaǵynda «Qazaq ádebıeti» gazeti sol jyldary Tselınograd oblystyq Soveti atqarý komıtetiniń tóraǵasy, marqum Qaırıden Káribaev aǵamyzdyń suhbatyn basty. Maqalada qalamyzdy Astanaǵa aınaldyrý múmkindikteri sóz bolǵan. Qumarta, tańdana oqydyq. Biz úshin bul bir ertegideı kóringen. Endi sol ertegideı elestegen túsimiz aqıqatqa aınalyp, álemniń sulý da symbatty Astana atty álemniń arý qalasy boı túzedi. Óz basym áli tús kórip júrgendeımin. Osyndaı álemdi tańdandyrǵan Astana salý - Elbasynyń birinshi erligi edi.

Táýelsizdik shapaǵyn shashyp, tańy atyp kele jatqanda, Prezıdentimiz el derbestigine syn bolǵan 20 synaqtan jas memleketimizdi erlikpen, kemeńgerlikpen ótkize bastady. Bul Uly Kóshbasshynyń jeńip shyqqan 20 synaǵynyń biri - Qazaqstannyń zańdy rásimdelgen jáne halyqaralyq moıyndalǵan memlekettik shekarasynyń bolmaýy edi. Sol sebepti jas memleket túrli transulttyq qaýipter men geosaıası qaterler aldynda asa qaýqarsyz edi. Kóp ultty memleket óz táýelsizdiginiń alǵashqy qadamdaryn jasamaı jatyp-aq kúıreýi múmkin edi. Osy tusta halyqaralyq bedelge ıe sarapshylardyń basym bóligi elimizdi óńirlik belgisi boıynsha bólinip ketken memlekettiń taǵdyry kútip tur dep boljaı bastaǵany este. Elbasymyz eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý úshin memlekettik shekarany halyqaralyq quqyqtyq normalarǵa saı bekitip, zańdy túrde rásimdeýge danyshpandyqpen jetekshilik etti.
Jaǵyrapııaly jaǵynan kórshi orna­lasqan Qytaı men Reseı sekildi alyp derjavalarmen, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan syndy túrki tildes jas memlekettermen shekara syzyǵyn anyqtap, bekitip alý tym ońaı jumys emes edi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligi men keleshekti boljaı alatyn danalyq qasıetteriniń, asa úlken ǵalamdyq bedeliniń arqasynda jáne uzaq ta tynymsyz eńbekterdiń nátıjesinde Qazaqstannyń memlekettik shekarasy tolyǵymen zańdy túrde rásimdelip, tolyq jabdyqtaldy. Qazir Qazaqstannyń shekaralyq áskerleriniń baqylaýynda 14 myń shaqyrymnan astam aýmaq bar. Mysalǵa, Reseımen shekaramyz - 7200, Ózbekstanmen shekara - 2150 shaqyrym, Qytaımen shekara - 1740 shaqyrym, Qyrǵyzstanmen shekaramyz - 1050 shaqyrym da, Túrkimenstanmen shekara - 400 shaqyrymdy alyp jatyr. Sol erlik pen jasampazdyq 25 jyl boıyna sátti jalǵasyp, Qazaqstan óz Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń arqasynda jahanǵa tanymal, mártebesi bıik memleketke aınaldy. Muny kór­meý, sezinbeý, baǵalamaý múmkin emes. Qazirde jer-jerlerde memlekettik she­ka­rany qorǵaýdyń jańa tehnologııalary engizilip, sheteldikterdiń kirip-shy­ǵýyn baqylaıtyn birtutas aqparat­tyq júıe qaýipsizdigin, Qazaqstan Respýblı­kasynyń shekaralary men memlekettik egemendiginiń saqtalýyn qamtamasyz etetin berik platforma quryldy.

ıAdrolyq arsenal joıyldy

Jas memleketimizge sol jyldary qater bolǵan ekinshi synaq - qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenal sanalatyn Semeı polıgonynyń problemalary edi. Óz táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan álemdegi tór­tinshi ıadrolyq qarý arsenalyna ıe bolǵany málim. Adamzatqa ajal ákeletin bul mura, sóz joq, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine úlken qaterler týdyrýy múmkin edi. Kóregen Kóshbasshymyz táýelsizdiktiń tańy atqan alǵashqy jyldarda-aq muny aqyl tarazysyna sala bildi. Qazaqstan álemdegi uly der­javalardyń geosaıası múddeleriniń tutqyny bolmaýy úshin kóp keshiktirmeı eldegi ıadrolyq qarý máselesin sheshý kerek boldy. Elbasynyń jetekshiligimen Qazaqstannyń bolashaq saıasatynyń negizin qalaǵan alǵashqy qadam 1991 jyly tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýdan bastaldy. ıAdrolyq arsenaldy shyǵarý boıynsha óz min­dettemelerin oryndaǵannan keıin elimiz ıadrolyq qarý arsenalyn joıyp, burynǵy áskerı óndiristerdi konversııalaý jumystaryn sheshýge kiristi. Sonymen, kemeńger Kóshbasshymyz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen 1993 jyldyń 13 jeltoqsanynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń sol kezdegi Jo­ǵarǵy Keńesi ıAdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi Kelisimdi ratıfıkatsııalady. 1994 jyldyń 14 aqpanynda Qazaqstan MAGATE músheligine ótti. Osy kezeńde kepildikter týraly kelisimge jáne oǵan qosymsha hattamaǵa qol qoıyldy.
Elbasymyzdyń jeke nusqaýymen 2006 jylǵy 8 qyrkúıekte Semeıde osy óńirde ıadrolyq qarýdan bos aı­maq qurý týraly kelisim jasaldy. Atal­ǵan Kelisim sheńberinde Qazaqstan ıadro­lyq qaýipsizdikti bekitý, ıadrolyq mate­rıal­dardyń taralýynyń aldyn alý jáne ıadrolyq lańkestikpen kúres boıynsha is-qımyldyń óńirlik josparyn ázirledi.
Elbasymyzdyń jeke óziniń bastamasymen Birikken Ulttar Uıymy Semeı polıgonynyń jabylǵan kúnin, ıaǵnı 29 tamyzdy «ıAdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» dep jarııalady. Dana kóshbasshymyzdyń bul baǵyttaǵy jigerli de kóregendik jumystary taıaýda bolǵan Vashıngton Sammıtinde jalǵasyn taýyp, ondaǵy Elbasynyń «Álem. HHІ ǵasyr. ıAdrolyq qaýipsizdik» Manıfesin BUU búginde óziniń negizgi qujatyna aınaldyryp otyr.

Keleshek búginnen bastalady

Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy óz Prezıdentiniń jetekshiligimen júrgizip otyrǵan dana saıasatynyń endigi bir jemisi men jeńisi - elimizdiń BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine qabyldanýy boldy. Bul jetistikti ár qazaqstandyq, kez kelgen qazaq balasy, elim degen eri bilýi, baǵalaýy kerek. Qysqasy, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevty táýelsiz qazaq elin Azııanyń aıtýly da aıbarly azýly barysqa aınaldyra alǵan alyp memlekettiń kemeńger kóshbasshysy retinde ǵana bilip, tanymymyzdyń osy deńgeıden ǵana shektelip qalýyn óz basym durys dep eseptemeımin. Kerisinshe, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń planetarlyq deńgeıdegi bıikterge samǵap kóterile alǵan, álemdegi sanaýly tulǵalardyń biregeıi ekenin maqtan tutýymyz jáne taǵdyrymyzǵa myń alǵys aıtýymyz paryz. Sanaly qazaq balasy úshin bul onyń ǵumyryna jasampazdyq jiger men ot berer qaınar der edik. Álginde Qazaqstanda táýelsizdiktiń tańy atqanda eldiń aldynan shyqqan 20 qaterli synaqtar jaıynda, ony Elbasymyzdyń kemeńgerlik eńbekteriniń arqasynda qalaı jeńgenimizdi shamalap aıttyq. Prezıdentimiz sol jyldarda Qazaqstannyń óz Qarýly Kúshterin qurýǵa, eldegi krımogendik jaǵdaıdyń nasharlaýy men uıymdasqan qylmysty aýyzdyqtaý, Keńestik júıeden muraǵa qalǵan eskirgen zańnamalyq bazany jańartýǵa, óz tıimsizdigin tanyta bastaǵan memlekettik basqarýdyń ákimshil-ámirshil júıesiniń tıimsizdigin joıýǵa, jańa memlekettik saıasat qurýǵa, Keńestik Úkimet qulaǵan soń ká­sip­oryndardyń toqtaýy jáne qıraýy, aýyl sharýashylyǵynyń quldyraýy, eldegi qarjy-aqsha júıesiniń kúıreýi, valıýtalyq-altyn saqtyq qorlarynyń bolmaýy, respýblıkada sol jyldary qalyptasqan gıperınflıatsııamen, aqshanyń shapshań qunsyzdanýymen kúrester júrgizildi. Elbasymyzdyń basqarýymen osy 25 jyldyń sheńberinde atqarylǵan ulan-ǵaıyr ju­mystardyń nátıjesinde Qazaqstan ǵalamnyń da­myǵan 30 eliniń qataryna qosyldy.
Elbasymyz sol jyldarda osy jasam­pazdyq jumystarymen qanattastyra Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin retteýmen, munaı-gaz ken oryndarynyń el múddelerine saı ıgerilýin de qolǵa alyp, bul salalarda da jeńisterge jetti. Osy jyldarda halyqtyń shet elderge turaqty turýǵa jappaı ketýi jáne el ishindegi teris kóshi-qon balansy da retteldi. Qazaqstandyqtar ómir sapasyna qol jetkizip, medıtsına qaryshtap damydy. Búginde elimizde júrekti, baýyrdy aýystyryp salý otalary sátti jasalýda. Ultaralyq shıelenister men etnosaralyq qaqtyǵystar qaýpi múldem seıilip, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy jemisti jumys isteýde. Onyń tájirıbesin barsha álem tanyp, úırenýde.
Aıta bersek, táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde Elbasymyz ǵasyrǵa bergisiz eńbekter jasap, eldi ındýstrııa­landyrýdyń ekinshi besjyldyǵyn qolǵa aldy. Elbasymyzdyń bes ınstıtý­tsıonaldyq reformasy jáne ony iske asyratyn «100 naqty qadam» josparlary el ıgiligin eseleı túsýde. Endeshe, ár qazaq, árbir qazaqstandyq Elbasy sekildi uly reformatordy, kemeńger Kóshbasshyny bergen taǵdyrǵa myń da bir alǵys aıtýy kerek!

Smaǵul RAHYMBEK,
jazýshy, Qazaqstannyń 
Mádenıet qaıratkeri