Túrkistan — Túrki áleminiń týrıstik astanasyna aınaldy ma

Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesine qandaı qaýip tónip tur?

Sapar eń aldymen týrısterdiń basym bóligi mindetti túrde baratyn oryn — Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesinen bastaldy. Álemge áıgili tarıhı-mádenı eskertkish Ortalyq Azııadaǵy teńdesi joq sáýlet óneriniń jaýhary sanalady.

Tarıhqa kóz júgirtsek, kesene qurylysy 1389 jyly Ámir Temirdiń buıryǵymen bastalǵan. Alaıda qurylys birneshe ret toqtap, 1405 jyly Ámir Temirdiń qaıtys bolýyna baılanysty tolyq aıaqtalmaı qalǵan. Soǵan qaramastan, ǵasyrlar boıy saqtalǵan alyp keshen búginge deıin tarıhı kelbetin joǵaltpaǵan. 2003 jyly ıÝNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı muralar tizimine engizilgen nysannyń eni — 46,5 metr, uzyndyǵy — 65 metr, al bıiktigi — 41 metr. Ǵımaratta túrli maqsatqa arnalǵan 35 bólme ornalasqan.

Ǵylymı zertteý jumystaryna baılanysty qazandyq bólmesindegi kúmbezden sý aǵyp, ol 2023 jyldyń shilde aıynda jabylǵan. Mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta týrıster nysanǵa qaıta kire alady.

Ótken jyly kesenege 710 myń adam kelse, onyń 30 myńy sheteldik týrıster bolǵan. Kelýshilerdiń basym bóligi eń aldymen túrki áleminiń uly oıshyly Qoja Ahmet ıAsaýıge zııarat etip, keıin áıgili Taıqazandy tamashalaıdy. 1399 jyly Túrkistannan 25 shaqyrym jerdegi Qarnaq aýylynda jeti túrli metaldan quıylǵan Taıqazan — búginde keshenniń eń qundy jádigerleriniń biri.

— Týrısterdi keseneniń qurylysy qyzyqtyrady. Ámir Temir turǵyzǵan kesenelerdiń ishinde bul nysannyń 85 paıyzy túpnusqa kúıinde saqtalǵan. Munda Ortalyq Azııadaǵy eń úlken kirpish kúmbez ornalasqan. Esim hannan bastap 22 han, 8 sultan, 22 bı jáne 70-ke jýyq batyr jerlengen. 2015 jyldan bastap kelýshiler aqyly kiredi. Jergilikti halyq úshin bılet quny — 1000 teńge, sheteldikter úshin — 2000 teńge, — dedi «Áziret Sultan» ulttyq tarıhı-mádenı qoryǵynyń ekskýrsııa jetekshisi Berikbaı Ábdirásilov.

Kesene aýmaǵynda týrısterge qolaıly jaǵdaı jasalǵanymen, kelýshiler sanynyń artýy keıbir ınfraqurylymdyq máselelerdi aıqyndap otyr. Ásirese baǵyttaýshy belgilerdiń azdyǵy, gıdterdiń jetispeýi jáne bılet alý kezindegi kezek týrıster tarapynan jıi synalady.

— Kesene mańynda aǵylshyn tilindegi aqparattar kóbirek bolsa jaqsy bolar edi. Baǵyt kórsetkishterin kóbeıtý kerek. Adamdar qaıda bararyn bilmeı jatady. Kireberiste gıd tabýdy da jeńildetken jón, — deıdi sheteldik týrıster.

Keseneni saqtaý máselesi turaqty baqylaýda. Mamandardyń aıtýynsha, tarıhı nysan úshin basty qaýipterdiń biri — ylǵaldylyq.

— Kesenege 600 jyldan astam ýaqyt ótti. Kez kelgen qurylys ýaqyt óte tozady. ıÝNESKO talaptaryna sáıkes, ár 3-4 jyl saıyn monıtorıng júrgiziledi. Negizgi qaýip — ylǵaldylyq. 2020 jyly aınalasyna egilgen kógaldardyń bir bóligi alynyp tastaldy. Qazir topyraqtyń ylǵaldylyǵy qalypqa kelip jatyr, — deıdi «Qazqaıtajańǵyrtý» RMK dırektor keńesshisi Qanat Tuıaqbaev.

Zamanaýı Túrkistannyń sımvoly

Tarıhı nysandy aralaǵannan keıin baǵdarlamanyń túsirý toby Túrkistannyń jańa týrıstik brendine aınalǵan Kerýen Saraı keshenine bardy.

2021 jyly ashylǵan nysan — Ortalyq Azııadaǵy jyl boıy jumys isteıtin týrıstik laıfstaıl ortalyq. Ótken jyly munda shamamen 3 mıllıon adam kelgen.

Keshen aýmaǵynda eki zamanaýı qonaqúı, 20-dan astam attraktsıon, VR aımaqtar, oıyn-saýyq oryndary men kontsert alańdary ornalasqan.

— Kelýshiler sany 5 mıllıonnan asty. Keshen jyl boıy jumys isteıdi. Munda 1500 adamǵa arnalǵan kontsert zaly bar. Jaz mezgilinde qaıyqpen serýendeý uıymdastyrylady. Jasandy kanalymyzdy halyq «qazaqstandyq Venetsııa» dep atap ketken, — deıdi Karavansaray Turkistan ókili Tımýr Tólegenov.

Qaıyqpen serýendeý quny eresekter úshin — 4700, balalar úshin — 2600 teńge. Kanal boıymen júrip, keshendi tolyq aralap shyǵýǵa bolady.

Kerýen Saraıdyń taǵy bir erekshe nysany — ushatyn «Altyn Samuryq» teatry. Ortalyq Azııada balamasy joq attraktsıon kelýshilerge Qazaqstannyń kórikti jerlerine vırtýaldy saıahat jasaýǵa múmkindik beredi.

Keshki ýaqytta keshen aýmaǵynda saq patshaıymy — Tomırıs týraly teatrlandyrylǵan shoý qoıylady.

— Túrkistanǵa ekinshi ret kelip turmyn. Bul joly oqýshylarymnan quralǵan bı ansamblin ertip keldim. Balalarǵa bári unady. Ásirese ushatyn teatr men qaıyqpen serýendeý erekshe áser qaldyrdy, — deıdi Qyrǵyzstannan kelgen týrıst.

Arystan bab: ǵasyrlar boıy úzilmegen zııarat joly

Óńirdegi eń tanymal kıeli oryndardyń biri — Arystan bab kesenesi.

Qoja Ahmet ıAsaýıdiń ustazy sanalǵan áýlıeniń qabiri ornalasqan nysannyń musylman qaýymy úshin orny bólek.

— Kesene XII ǵasyrda ómir súrgen Arystan babtyń mazarynyń ústine salynǵan. Alǵashqy qurylysy XIV–XV ǵasyrlarǵa jatady. Keıin birneshe ret qaıta jóndelip, qazirgi kelbetine ıe boldy. Búginde Ortalyq Azııadaǵy eń qasıetti oryndardyń biri sanalady. Ótken jyly munda 200 myńǵa jýyq adam kelse, bıylǵy tórt aıdyń ózinde 100 myń týrıst zııarat etti, — deıdi ekskýrsııa jetekshisi Marjan Dýlat.

Kesenege kelýshilerdiń arasynda sheteldik týrıster kóp. Solardyń biri — Túrkııadan kelgen Aryf Iylmaz.

Onyń aıtýynsha, Túrkistan túrki halyqtary úshin erekshe mańyzǵa ıe.

— Eýropada turatyn musylman baýyrlarymyzdy osy tarıhı mekenge jıi alyp kelemiz. Bul — bizdiń ata jurtymyz. Islam áleminde Arystan babqa erekshe qurmet kórsetiledi. Osy joly 92 adam bolyp keldik. Alty aptadan keıin taǵy sondaı toppen oralamyz. Sońǵy bes jylda Túrkistannyń qatty ózgerip, kórkeıgenin baıqadyq, — deıdi ol.

Alaıda qasıetti orynda sheshimin kútken máseleler de bar. Baǵdarlama túsirilimi kezinde keı aýmaqta shóp shabý jumystary júrgizilip jatqanyn jáne vandalızm belgileri kezdesetinin baıqadyq.

Otyrardyń týrıstik áleýeti tolyq paıdalanylmaǵan

Túrkistannan 57 shaqyrym jerde ornalasqan Otyrar qalashyǵy Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli jerleriniń qataryna kiredi. Kezinde Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy iri mádenı ári saýda ortalyǵy bolǵan kóne shahar búginde ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınalyp keledi.

— Monsha qalanyń syrtynda ornalasqan. Kerýender alys sapardan kelgende aldymen osynda shomylyp, sodan keıin qalaǵa kirgen, — deıdi ekskýrsııa jetekshisi Baǵlan Perdebaıuly.

Mamandardyń pikirinshe, Otyrardyń týrıstik áleýeti áli tolyq paıdalanylmaǵan.

— Bul jerdiń ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınalýyna barlyq múmkindik bar. Týrızmdi damytý úshin sol dáýirdiń atmosferasyn sezindirýge bar kúshti salý kerek. Aldymen tóbesin jabý qajet, — deıdi ǵalym Dosaı Kenjetaı.

Baǵdarlama barysynda taǵy bir kemshilik anyqtaldy.

— Sýdyń qysymy jetpeıdi. Sondyqtan aqpaı tur. Biraq jazǵy maýsym aldynda qosymsha nasos ornatý josparlanǵan. Kelýshilerge ishetin sý bolady, — deıdi «Otyrar» memlekettik arheologııalyq mýzeı-qoryǵy dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary Eraly Shoqaı.

Tarıhı orynnyń taǵy bir túıtkili — týrısterdiń mádenıeti. Keı kelýshilerdiń qoqysty arnaıy oryndarǵa tastamaıtyny baıqaldy.

Medıtsınalyq týrızm

Baǵdarlama tobynyń kelesi baǵyty — Saryaǵash óńiri boldy. Qazirgi tańda Kókterek aýyldyq okrýginde 66 shıpajaı jumys isteıdi. Solardyń biri — memleket menshigindegi «Saryaǵash» emdeý-ońaltý kesheni.

Munda jyl saıyn shamamen 180 myń adam em qabyldaıtynyn bildik.

— 2011 jyldan beri osy shıpajaıǵa kelip emdelemin. Barlyǵy unaıdy. Ásirese, mıneraldy sýdyń emdik qasıeti joǵary, — deıdi Astanadan kelgen demalýshy.

Mamandardyń aıtýynsha, mıneraldy sýdyń quramynda gıdrokarbonattar men túrli mıkroelementter mol.

— Bir lıtr mıneraldy sýda shamamen 400 mıllıgramm gıdrokarbonattar bar. Sonymen qatar kaltsıı, myrysh, molıbden jáne sırek kezdesetin vanadıı elementi kezdesedi, — deıdi shıpajaıdyń bas dárigeri Marjan Jamırova.

Shıpajaıda búginde 727 adamdy qabyldaıtyn segiz korpýs jumys isteıdi. Degenmen keı ǵımarattar jóndeýge suranyp tur.

— 2023 jyly tórtinshi korpýs jańartyldy. Bıyl altynshy korpýstyń jóndeýin aıaqtadyq. Memlekettik qarjy bólinbeıtindikten, jylyna bir ǵana korpýsqa jóndeý júrgizemiz, — deıdi shıpajaıdyń bas dırektory Altynbek Ábdikerov.

Saıram-Ógem: tabıǵattyń kórki men tazalyq máselesi

Túrkistan oblysyndaǵy kórikti týrıstik baǵyttardyń biri — Saıram-Ógem memlekettik ulttyq tabıǵı parki. 2006 jyly qurylǵan park aýmaǵy 150 myń gektarǵa jýyq jerdi alyp jatyr. Munda ósimdikterdiń 1635, sútqorektilerdiń 59 jáne qustardyń 280 túri mekendeıdi.

Qasqasý shatqalyndaǵy tabıǵat kórinisi kóz súısindirgenimen, keı aýmaqtaǵy shashylǵan qoqys ekologııalyq mádenıettiń áli de ózekti másele ekenin kórsetti.

— Keıbir týrısterdiń ekomádenıeti tómen. Barlyq qoqysty jınap shyǵýǵa májbúr bolamyz, — deıdi ulttyq park qyzmetkeri Shynaly Ospanov.

Park aýmaǵynda zamanaýı dárethana ornatylyp, demalys oryndary men glempıng jobalary qolǵa alynǵan.

— Endi monsha salynsa jaqsy bolar edi. Tabıǵaty keremet. Biraq baılanys nashar ustaıdy, — deıdi sheteldik týrıster.

Týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan josparlar

Baǵdarlama qorytyndysynda Túrkistan oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Zulpyhar Joldasov óńirdegi týrızm salasynyń qazirgi ahýaly men bolashaq josparlary týraly aıtty.

— Oblysqa jyl saıyn mıllıonnan astam týrıst keledi. Ótken jylmen salystyrǵanda kelýshiler sany 14 paıyzǵa artty. Qazir óńirde 46 resmı tirkelgen gıd jumys isteıdi. Olardyń qyzmet sapasyn arttyrý baǵytynda jumys júrgizilýde, — dedi ol.

Sondaı-aq Arystan bab pen Otyrar baǵyttaryna aparatyn joldardy jańartý josparda.

— Qazirgi ýaqytta tórt baǵyt boıynsha jalpy uzyndyǵy 62 shaqyrym bolatyn jol salý josparlanyp otyr. Bul jumystarǵa ınvestorlar tartyldy, — dedi ákimniń orynbasary.

Sarapshylardyń baǵasy

Baǵdarlamanyń dástúri boıynsha sarapshylar Túrkistannyń týrıstik áleýetin bes negizgi krıterıı boıynsha baǵalady.

«Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Edige Ádilhanov týrıstik mádenıetti arttyrý qajet ekenin aıtty.

— Túrkistan — el týrızminiń tiregi. Sheteldik týrısterdiń sanyn kóbeıtý úshin qasıetti nysandardaǵy navıgatsııa júıesin kúsheıtý qajet, — dedi ol.

S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory Ábdildá Meıirbekov jalpy tazalyq deńgeıin joǵary baǵalady.

— Qala ishindegi tazalyq jaqsy. Biraq Saıram-Ógemdegi qoqys máselesi kóńilge qaıaý túsiredi. Ekomádenıetti qalyptastyrýǵa kóbirek kóńil bólý qajet, — dedi sarapshy.

Al Týrızm jáne sport mınıstrligi Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń ishki taldaý basqarmasynyń basshysy Narıman Áldibekov ınvestıtsııalyq jobalardy kóbeıtýdiń mańyzyn atap ótti.

— Túrkistanda oń ózgerister baıqalady. Investorlarmen jumys kúsheıse, búgin kóterilgen máseleler de kezeń-kezeńimen sheshiledi, — dedi ol.

Osylaısha, qasıetti meken men zamanaýı týrıstik ortalyqtardy qatar damytyp otyrǵan Túrkistan baǵdarlamanyń qorytyndy baǵalaýynda 26 ball jınady.