Túrkııadaǵy jer silkinisinen keıin qurylys talaptary men turǵyn úı qaýipsizdigi qalaı ózgerdi
ASTANA. KAZINFORM — 2023 jylǵy aqpanda Túrkııada bolǵan joıqyn jer silkinisi qurylys normalarynyń qatań bolýy ǵımarattardyń qaýipsizdigine tolyq kepildik bermeıtinin kórsetti. Sebebi talaptar is júzinde saqtalmasa, onyń saldary aýyr bolýy múmkin. Túrkııa qurylys tásilderin qalaı ózgertip jatyr, turǵyn úılerdiń sapasyn qalaı baqylaıdy jáne eski ǵımarattar máselesin qalaı sheshedi? Bul týraly Kazinform agenttiginiń Ankaradaǵy menshikti tilshisi jazdy.
Túrkııada qandaı qurylys normalary qoldanylady
Seısmıkalyq tózimdi qurylysqa qoıylatyn qazirgi talaptardyń negizi — 2018 jyly jarııalanyp, 2019 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen Túrkııanyń jer silkinisine tózimdi qurylys reglamenti. Bul qujat 2023 jylǵy jer silkinisterine deıin qabyldanǵan. Ony ázirleý kezinde buǵan deıingi apattardyń tájirıbesi men ınjenerııa salasyndaǵy jańa jetistikter eskerilgen.
Reglament jańa ǵımarattardy jobalaý, qoldanystaǵy qurylystardyń jer silkinisine tózimdiligin tekserý jáne olardy nyǵaıtý tártibin belgileıdi. Talaptar temirbeton, bolat jáne aǵash konstrýktsııalarǵa qoldanylady. Sondaı-aq bıik ǵımarattarǵa, irgetastarǵa jáne jer silkinisinen qorǵaıtyn arnaıy júıeleri bar nysandarǵa jeke talaptar qarastyrylǵan.
Seısmıkalyq tózimdi qurylystyń negizgi maqsaty — jer silkinisi kezinde ǵımarattyń kenetten qıraýyna jol bermeý. Ol úshin ınjenerler bolýy múmkin jer silkinisiniń kúshin, topyraqtyń erekshelikterin jáne qurylymdardyń júktemege tótep berý qabiletin eskerýi kerek.
Bul rette betonnyń sapasy, armatýranyń durys ornalastyrylýy, baǵandar men arqalyqtardyń berik jalǵanýy, sondaı-aq irgetastyń jer jaǵdaıyna sáıkestigi erekshe mańyzǵa ıe. El aýmaǵynyń barlyǵyna ortaq birdeı sheshim joq. Talaptar seısmıkalyq qaýip deńgeıine, topyraqtyń qasıetine, ǵımarattyń bıiktigi men maqsatyna qaraı belgilenedi.
Qurylys sapasyn baqylaý nege jetkiliksiz
Túrkııada 2001 jyly qabyldanǵan № 4708 zańǵa negizdelgen qurylysqa tehnıkalyq baqylaý júıesi jumys isteıdi. Arnaıy uıymdar jobalyq qujattamany tekserip, qurylys jumystarynyń sapasyn qadaǵalaıdy.
Baqylaý ınjenerlik esepteýlerdi, qurylys materıaldaryn jáne nysanda tehnologııalyq talaptardyń saqtalýyn tekserýdi qamtıdy. 2018 jyly tehnıkalyq qadaǵalaý júıesine de ózgerister engizildi. Alaıda 2023 jylǵy jer silkinisteri qaǵaz júzindegi talaptar men naqty qurylys sapasynyń arasynda úlken aıyrmashylyq bolýy múmkin ekenin kórsetti. Qurylys barysynda jobalaý, materıal tańdaý, jumys júrgizý kezinde nemese paıdalanýǵa berilgen ǵımarattyń kótergish konstrýktsııalaryn zańsyz ózgertý saldarynan zańbuzýshylyqtar bolýy múmkin.
Sondyqtan qurylys normalary men tekseristerdiń ózi jetkiliksiz. Táýelsiz qadaǵalaý, materıaldardy synaýdyń naqty nátıjeleri jáne qurylysqa qatysýshylardyń barlyǵy — jobalaýshylardan bastap merdigerler men baqylaýshy uıymdarǵa deıingi taraptardyń jaýapkershiligi qajet.
Qalpyna keltirý jumystary jer tańdaýdan bastalady
2023 jylǵy jer silkinisterinen keıin Túrkııa bıligi qalpyna keltirý jumystarynyń qarqynyna ǵana emes, jańa turǵyn úıler salynatyn aýmaqtardyń qaýipsizdigine de basa nazar aýdaryp keledi.
Qurylys bastalǵanǵa deıin topyraqty zerttep, geologııalyq qaýipterdi baǵalaý qajet. Zertteý nátıjesine qaraı bılik eldi mekenderdi burynǵy ornynda qalpyna keltirýge bola ma, álde qurylysty qaýipsizdeý aýmaqqa kóshirý kerek pe degen sheshim qabyldaıdy. Keıbir aýyldyq eldi mekenderde naqty aýmaqtyń erekshelikterine beıimdelgen tıptik turǵyn úı jobalary qoldanylady.
Bul mańyzdy másele. Óıtkeni durys salynǵan ǵımarattyń ózi turaqsyz topyraq, kóshkin jáne basqa da tabıǵı faktorlardyń saldarynan qaýipke ushyraýy múmkin. Turǵyn úıdiń qaýipsizdigi irgetas quıýdan buryn, ıaǵnı aýmaqty zerttep, qurylysqa qolaıly jer tańdaýdan bastalady. Sonymen qatar qalpyna keltirý jumystarynyń jyldamdyǵy sapaǵa kesirin tıgizbeýi kerek. Jańa úıler jobalaýdan bastap paıdalanýǵa berilgenge deıingi barlyq kezeńde qurylys normalaryna saı bolýy qajet.
Eski turǵyn úıler máselesi qalaı sheshilip jatyr
Túrkııanyń negizgi mindetteriniń biri — zamanaýı talaptar engizilgenge deıin salynǵan nemese sol kezdegi normalardy buza otyryp turǵyzylǵan ǵımarattardyń qaýipsizdigin arttyrý. Bul másele, ásirese, iri qalalarda ózekti. Óıtkeni búkil turǵyn úı qoryn bir mezette tekserip, jańartý múmkin emes. Sondyqtan eń áýeli qaı ǵımarattarǵa basymdyq berý keregin anyqtaý qajet. Bul rette úıdiń eski bolýy onyń mindetti túrde qaýipti ekenin bildirmeıdi. Sol sııaqty jýyrda jóndeýden ótken nemese syrtqy kelbeti zamanaýı ǵımarattyń konstrýktsııalary da senimdi degen sóz emes.
Ǵımarattyń jaǵdaıyn baǵalaý úshin mamandar ınjenerlik tekseris júrgizedi. Olar jobalyq qujattamany zerttep, baǵandar, arqalyqtar men jabyndardy tekseredi, beton men armatýranyń sapasyn, sondaı-aq irgetastyń jaǵdaıyn baǵalaıdy. Tekseris nátıjesine qaraı konstrýktsııalardy nyǵaıtý, kúrdeli jóndeý júrgizý, ǵımaratty paıdalanýdy shekteý nemese ony buzyp, ornyna jańasyn salý týraly sheshim qabyldanady.
Ǵımaratty nyǵaıtý qansha turady
Salynǵan úıdiń jer silkinisine tózimdiligin arttyrýdyń birneshe joly bar. Ǵımarattyń jaǵdaıyna qaraı mamandar qosymsha temirbeton qabyrǵalar ornatýdy, baǵandar men arqalyqtardy nyǵaıtýdy, olardyń jalǵanǵan tustaryn kúsheıtýdi nemese bolat jáne kompozıt materıaldaryn qoldanýdy usynýy múmkin. Keı jaǵdaıda irgetas pen topyraqty da bekitý qajet bolady.
Jumys tehnologııasy ınjenerlik tekseris pen esepteýlerdiń nátıjesine qaraı tańdalady. Sapaly oryndalǵan nyǵaıtý jumystary ǵımarattyń qaýipsizdigin edáýir arttyra alady. Alaıda nátıje konstrýktsııalardyń bastapqy jaǵdaıyna, jumys kólemine jáne onyń qanshalyqty sapaly oryndalǵanyna baılanysty.
Jumystyń quny ǵımarattyń aýdany men qabat sanyna, kótergish konstrýktsııalardyń jaǵdaıyna, irgetasty nyǵaıtý qajettiligine, tańdalǵan tehnologııaǵa jáne qurylys materıaldarynyń baǵasyna qaraı esepteledi. Budan bólek, jobalaý, kelisim alý jáne turǵyndardy ýaqytsha kóshirý shyǵyndary da bolýy múmkin.
Túrkııalyq BAQ-tyń 2025 jylǵy kóktemde jarııalaǵan aqparattarynda ǵımarattardy nyǵaıtý qunynyń bir sharshy metrine shamamen 2-5 myń túrik lırasy jumsalatyny aıtylǵan. Alaıda bul barlyq nysanǵa ortaq baǵa emes. Túpkilikti soma atqarylatyn jumystyń kólemi men baǵanyń ózgerýine baılanysty.
Nyǵaıtý kerek pe, álde buzý kerek pe
Kópqabatty úı turǵyndary úshin ǵımaratty qaıta jańartý týraly sheshim tek tehnıkalyq emes, uıymdastyrý máselelerine de baılanysty. Páter ıeleri jumys júrgizýge kelisip, shyǵyndardy qalaı bóletinin jáne jóndeý kezinde páterlerin ýaqytsha bosatý qajettigin sheshýi kerek.
Ǵımaratty nyǵaıtý ony saqtap qalýǵa múmkindik beredi, biraq bul barlyq jaǵdaıda tıimdi bola bermeıdi. Kótergish konstrýktsııalar qatty zaqymdansa nemese jumys kólemi tym úlken bolsa, jańa úı salý tıimdirek bolýy múmkin.
Jańa ǵımaratty qoldanystaǵy talaptardy eskere otyryp jobalaýǵa bolady. Alaıda bul qosymsha qarajat pen kelisimderge ýaqyt jumsaýdy, turǵyndardy kóshirýdi, sondaı-aq jer telimi men jańa úıdegi turǵyn úı alańyn bólý máselelerin sheshýdi talap etedi.
Sondyqtan ǵımaratty nyǵaıtý nemese buzý týraly sheshim tehnıkalyq qorytyndyǵa, ekonomıkalyq esepke jáne túsinikti sheshim qabyldaý tártibine negizdelýi kerek. Barlyq ǵımaratqa birdeı qoldanylatyn ámbebap sheshim joq.
Qaýipsizdik tutas júıege baılanysty
Túrkııa tájirıbesi jer silkinisine tózimdilikti tek qurylys normalaryn qatańdatý nemese zardap shekken aýdandardy qalpyna keltirýdi jedeldetý arqyly qamtamasyz etý múmkin emes ekenin kórsetti.
Topyraqty zertteý men jobany tekserýden bastap, qurylys materıaldaryn synaý, jumys barysyn qadaǵalaý jáne daıyn ǵımarattyń jaǵdaıyn baǵalaýǵa deıingi barlyq kezeńde turaqty baqylaý qajet.
Eski turǵyn úılermen jumys isteý de mańyzdy. Búkil ǵımaratty bir mezette tekserip, jańartý múmkin bolmaǵandyqtan, áýeli qaýip deńgeıi joǵary nysandarǵa basymdyq berilýi kerek. Ol úshin sapaly ınjenerlik dıagnostıka, baǵalaýdyń túsinikti ólshemderi jáne ǵımarattardy nyǵaıtýǵa nemese turǵyndardy kóshirýge arnalǵan qarjylandyrý tetikteri qajet.
2023 jylǵy jer silkinisterinen keıingi qalpyna keltirý jumystary Túrkııany qurylys pen turǵyn úı qaýipsizdigine qatysty kózqarasyn qaıta qaraýǵa májbúr etti. Alaıda uzaq merzimdi nátıje qurylys normalarynyń is júzinde qanshalyqty saqtalatynyna — jańa úıler salý kezinde de, qoldanystaǵy ǵımarattardy paıdalaný barysynda da talaptardyń oryndalýyna baılanysty.