Túrkııa kólikteri nege Qazaqstan naryǵyna shyǵa almaı otyr

Túrkııa avtoónerkásibiniń negizgi naryǵy — Eýropa

Túrkııanyń avtomobıl ónerkásibi tek otandyq markamen kólik shyǵarýmen shektelmeıdi. Eldegi zaýyttarda Renault, Fiat, Ford, Toyota, Hyundai jáne basqa da halyqaralyq kompanııalardyń avtomobılderi qurastyrylady. Óndiristiń basym bóligi Býrsa, Kodjaelı, Sakarıa qalalary men ózge de ónerkásip ortalyqtarynda shoǵyrlanǵan. Bul óńirlerde avtomobıl zaýyttarymen qatar, olarǵa qajetti bólshekter men jabdyqtar shyǵaratyn kásiporyndar jelisi qalyptasqan.

Túrkııa avtoónerkásibiniń damýyna sheteldik ınvestıtsııa, jergilikti óndiris oryndarynyń áleýeti, damyǵan ınfraqurylym jáne Eýropa naryǵyna shyǵý múmkindigi yqpal etti. Ásirese 1996 jyldan beri ónerkásip taýarlaryna qatysty qoldanystaǵy Eýropalyq odaqpen kedendik odaq eldiń avtomobıl óndirisin eýropalyq naryqpen tyǵyz baılanystyrdy. Sonyń nátıjesinde Túrkııada qurastyrylatyn kólikterdiń kóbi áýel bastan eýropalyq tutynýshylardyń suranysyna saı jasalyp, halyqaralyq brendterdiń ataýymen satylymǵa shyǵarylady.

Bul baǵyttyń Túrkııa ekonomıkasy úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin 2025 jylǵy kórsetkishterden baıqaýǵa bolady. Túrkııa avtomobıl ónerkásibi eksporttaýshylary qaýymdastyǵynyń málimetinshe, byltyr eldiń avtomobıl ónimderi eksporty 11,6 paıyzǵa ósip, 41,5 mıllıard dollarǵa jetken. Shetelge satylǵan taýarlardyń qatarynda jeńil jáne júk kólikteri, avtobýstar, shaǵyn avtobýstar, sondaı-aq avtomobıl bólshekteri men qosalqy jabdyqtar bar. ıAǵnı Túrkııa daıyn kólikterdi ǵana emes, basqa elderdiń avtomobıl zaýyttaryna qajetti ónimderdi de eksporttaıdy.

Túrkııa avtomobıl ónimderin eń kóp satyp alatyn elderdiń qatarynda Germanııa, Frantsııa, Ulybrıtanııa, Ispanııa jáne Italııa bar. 2025 jyly Germanııaǵa eksport kólemi shamamen 6,6 mıllıard dollardy, Frantsııaǵa 5,1 mıllıard dollardy, al Ulybrıtanııaǵa 4,2 mıllıard dollardy quraǵan. Jalpy, Túrkııanyń avtomobıl ónimderin satyp alatyn on iri eldiń basym bóligi Eýropada ornalasqan. Bul túrik avtoónerkásibiniń eń aldymen eýropalyq naryqqa baǵyttalǵanyn kórsetedi.

Túrkııanyń óz avtomobıl brendi

Túrkııa halyqaralyq kompanııalardyń kólikterin qurastyrýmen ǵana shektelmeı, óz avtomobıl brendin damytýǵa da kiristi. Osy maqsatta TOGG kompanııasy quryldy. Túrik zaýyttarynda shyǵarylatyn sheteldik markalardan aıyrmashylyǵy, TOGG eldiń óz atynan álemdik naryqqa usynatyn derbes tehnologııalyq ónimi bolýǵa tıis.

Kompanııa elektromobılder shyǵarýǵa jáne zamanaýı tsıfrlyq tehnologııalardy engizýge basymdyq berip otyr. Óıtkeni avtomobıl naryǵynda qalyptasqan talaptar ózgerip, dástúrli óndirýshilerdiń burynǵy artyqshylyqtary birtindep mańyzyn joǵaltyp keledi. Túrkııa osy múmkindikti paıdalanyp, elektromobıl naryǵynan óz ornyn alýdy kózdeıdi. Sonymen qatar bul bastama elde akkýmýlıator óndirisin, baǵdarlamalyq qamtamasyz etý men avtomobıl elektronıkasyn damytýǵa jol ashady.

Degenmen otandyq jobany halyqaralyq deńgeıde tanymal brendke aınaldyrý ońaı emes. Sapaly ári zamanaýı kólik shyǵarý — sonyń alǵashqy qadamy ǵana. Satyp alýshylar úshin avtomobıldiń baǵasy qoljetimdi bolýy, kepildik berilýi, tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń jumys isteýi jáne birneshe jyldan keıin de qajetti qosalqy bólshekterdiń tabylýy mańyzdy. Sondyqtan TOGG kólikteriniń Túrkııada suranysqa ıe bolýy olardyń Qazaqstan naryǵynda da birden keń taralatynyn bildirmeıdi.

Qytaı avtokólikterimen báseke kúsheıdi

Sońǵy jyldary Túrkııanyń avtomobıl naryǵynda Qytaı óndirýshilerimen báseke barǵan saıyn kúsheıip keledi. BYD, Chery, MG jáne basqa da kompanııalar benzınmen júretin kólikterden bastap gıbrıdter men elektromobılderge deıin túrli úlgilerdi usynyp otyr. Onyń ústine Qytaı avtomobılderiniń baǵasy kóbine dástúrli óndirýshilerdiń ónimderinen tómen. Qytaı kompanııalary akkýmýlıator óndirisi, avtomobıldi kóp kólemde shyǵarý jáne elektrondyq júıelerdi jetildirý jaǵynan da aıtarlyqtaı basymdyqqa ıe.

Mundaı jaǵdaıda Túrkııa bir jaǵynan ishki naryǵyn arzan ımporttan qorǵaýǵa, ekinshi jaǵynan sheteldik kompanııalardy el aýmaǵynda avtomobıl shyǵarýǵa yntalandyrýǵa kiristi.

Atap aıtqanda, 2024 jylǵy maýsymda Túrkııa bıligi Qytaıdan ákelinetin benzındi jáne gıbrıdti jeńil avtomobılderge qosymsha kedendik baj salyǵyn engizdi. Onyń mólsheri kóliktiń kedendik qunynyń 40 paıyzy nemese ár avtomobıl úshin keminde 7 myń dollar bolyp belgilendi. Eki somanyń qaısysy joǵary bolsa, sol qoldanylady. Bul sheshim jergilikti óndiristi qoldaýǵa jáne avtomobıl salasyna ınvestıtsııa tartýǵa baǵyttalǵan.

Nátıjesinde Qytaıdan daıyn kúıinde jetkiziletin kólikter qymbattap, Túrkııa aýmaǵynda jumys isteıtin óndirýshiler úshin tıimdi jaǵdaı qalyptasady.

Sonymen qatar Ankara Qytaı kompanııalarynyń ózderin Túrkııada zaýyt ashýǵa shaqyryp otyr. Máselen, 2024 jyly BYD el aýmaǵynda quny shamamen 1 mıllıard dollar bolatyn avtomobıl zaýytyn salý josparyn jarııalady. Manısa qalasynda boı kóterýi tıis kásiporyn jylyna 150 myńǵa deıin kólik shyǵarýǵa eseptelgen. Joba júzege assa, Túrkııanyń elektromobılder men gıbrıdti kólikter óndirisindegi múmkindigi keńeıe túspek.

Osylaısha Túrkııa daıyn avtomobılderdiń ımportyna shekteý qoıa otyryp, sheteldik óndirýshilerdi óz aýmaǵynda zaýyt ashýǵa yntalandyryp otyr. Bul elge avtomobıl qurastyratyn óndiris orny retinde ǵana emes, jańa tehnologııalar damyǵan óńirlik ortalyq retinde de tanylýǵa múmkindik beredi.

Túrkııa kólikteri Qazaqstanda nege sırek kezdesedi?

Bir qaraǵanda, Qazaqstan Túrkııanyń avtomobıl eksportyn keńeıtýge qolaıly naryq bolyp kórinedi. Eki eldiń saıası jáne ekonomıkalyq baılanysy tyǵyz, túrik kompanııalary Ortalyq Azııada belsendi jumys isteıdi. Túrkııa men Ortalyq Azııa arasyndaǵy kólik qatynasy da birtindep damyp keledi. Degenmen avtomobıl naryǵynyń qalyptasýyna elder arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystar ǵana áser etpeıdi.

Túrkııa avtoónerkásibiniń negizgi ereksheligi — elde shyǵarylatyn kólikterdiń basym bóligi halyqaralyq brendterge tıesili. Sondyqtan satyp alýshylar avtomobıldiń Túrkııada qurastyrylǵanyn bile bermeıdi. Al eldiń tól brendi TOGG ázirge halyqaralyq naryqta keń taralyp, Qazaqstan tutynýshylaryna jaqsy tanyla qoıǵan joq.

Ekinshi sebep — kólik jetkizý jáne dılerlik qyzmet kórsetý júıesi. Avtomobılderdi kóp kólemde satý úshin olardy turaqty jetkizip otyrý, qosalqy bólshektermen qamtamasyz etý, tehnıkalyq qyzmet kórsetetin mamandar daıarlaý jáne kepildik boıynsha qyzmet kórsetý júıesin qalyptastyrý qajet. Túrkııa zaýyttary negizinen Eýropa naryǵyna jumys isteıtindikten, Qazaqstan ázirge olardyń eksporttyq josparynda mańyzdy oryn alyp otyrǵan joq. Buǵan kólikterdi tasymaldaý shyǵyndary men Qazaqstan naryǵynda ornyqqan óndirýshilerdiń baǵa jaǵynan básekelestigi de áser etedi.

Úshinshi sebep — naryqtaǵy avtomobıl tańdaýy. Qytaı kompanııalary Qazaqstanda krossoverlerden bastap gıbrıdter men elektromobılderge deıin túrli úlgilerdi belsendi usynyp otyr. Koreıa men Japonııa kólikteri tutynýshylardyń senimine ıe bolsa, Reseıde shyǵarylatyn avtomobılderdiń de naryqta óz orny bar. Mundaı jaǵdaıda túrik óndirýshilerine tek baǵa jaǵynan ǵana emes, satyp alýshylardyń qalyptasqan talǵamy, nesıe sharttary, kóliktiń keıingi naryqtaǵy quny jáne qosalqy bólshekterdiń qoljetimdiligi boıynsha da básekelesýge týra keledi.

BUU-nyń halyqaralyq saýda jónindegi derekter bazasyndaǵy málimetterdi Dúnıejúzilik bank jınaqtaǵan. Soǵan sáıkes, 2025 jyly Qazaqstannyń kólik quraldary men olardyń bólshekterin qamtıtyn taýarlar toby boıynsha ımporty shamamen 7,4 mıllıard dollardy quraǵan. Onyń ishinde Túrkııadan jetkizilgen ónimderdiń quny nebári 37,4 mıllıon dollar bolǵan. Bul sanatqa jeńil avtomobıldermen qatar, basqa da kólik túrleri men olardyń bólshekteri kiretindikten, atalǵan kórsetkishti Túrkııada shyǵarylǵan avtomobılderdiń naqty satylym kólemi dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Degenmen bul derekter Qazaqstannyń avtomobıl saýdasynda Túrkııanyń úlesi ázirge óte az ekenin kórsetedi.

Túrkııanyń Qazaqstan naryǵyndaǵy múmkindikteri qandaı?

Eki eldiń avtomobıl ónerkásibi salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn keńeıtýge múmkindik bar. Biraq ol úshin Túrkııadan daıyn kólikterdi kóptep ákelý mindetti emes. Túrik kompanııalary Qazaqstanǵa kommertsııalyq kólikter, avtobýstar, avtomobıl bólshekteri men jabdyqtar jetkizý arqyly naryqtaǵy ornyn nyǵaıta alady. Sondaı-aq jekelegen kólik úlgilerin birlesip qurastyrý jáne olarǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetý baǵytynda ortaq jobalardy júzege asyrýǵa bolady.

Túrkııa, Kavkaz, Kaspıı óńiri men Qazaqstan arasyndaǵy kólik dálizderiniń damýy da jańa múmkindikterge jol ashady. Degenmen tasymal qatynasynyń jaqsarýy avtomobılderge degen suranysty ózdiginen arttyrmaıdy. Ol úshin baǵasy men sapasy jaǵynan básekege qabiletti kólikter usynylyp, baǵa saıasaty tutynýshylarǵa túsinikti bolýy jáne óndirýshiler satyp alýshylar aldyndaǵy mindettemelerin uzaq merzim boıy oryndaýy qajet.

Qazaqstan úshin Túrkııa avtomobıl jetkizýshi el ǵana emes, qosalqy bólshekter óndirý, kommertsııalyq kólik shyǵarý jáne qurastyrý kásiporyndaryn ashý baǵytyndaǵy ónerkásiptik serikteske de aınala alady. Biraq Qazaqstan naryǵyndaǵy úlesin arttyrý úshin túrik kompanııalary básekege qabiletti kólikter usynyp, tehnıkalyq qyzmet kórsetý júıesin damytyp, óńirde uzaq merzimdi jumys isteý josparyn qalyptastyrýy kerek. Túrkııanyń qýatty avtomobıl ónerkásibi Ortalyq Azııa naryǵynda qanshalyqty keńinen tanyla alatyny osy qadamdarǵa baılanysty bolmaq.