Túrkitanýshy ǵalym Ǵ.Aıdarovtyń týǵanyna 90 jyl toldy

Túrkiniń túp mekeni qazirgi qazaq jeri, qazaqtyń túbi de túrkiden ekendigi kúlli álemge máshhúr bolsa da Qazaqstanda túrkitaný salasyn zertteý kenje qalǵany málim. Zertteýshi ǵalymdar da saýsaqpen sanarlyqtaı. Ǵubaıdolla Aıdarov sol az ǵana ǵalymdardyń biri de biregeıi. Іzin basqan shákirtteriniń sózimen aıtsaq, Qazaq túrkologııasynyń atasy, qazaqtan shyqqan tuńǵyshtardyń biri. Óıtkeni ol Orhon-Enıseı jazbalaryn qazaqqa birinshi bolyp «oqytqan», KSRO-nyń «qylyshyn» aınalyp ótip, kóne túrki jazýlaryn qazaqtyń janyna jaqyndatqan tulǵa. Ómir belesterine kóz salsaq, bul bıikke ońaı jetpegenin kóremiz. Keńes zamanynyń jańa qurylǵan kezeńi, Uly Otan soǵysy, Túrikmenstan men Qazaqstannyń arasyn shıyrlaǵan uzaq bilim joly. Osynyń bárin ótken soń ǵana Ǵubaıdola Aıdarov qazaq ǵylymynyń kógine kóterildi.

Eńbek jolyn Túrikmen SSR-iniń Qaraboǵaz-Gol aýdanyndaǵy jetijyldyq mekteptiń oqytýshysy bolyp bastaǵan Ǵubaıdolla Aıdarov 1940 ásker qataryna alynyp, 1944 jylǵa deıin Uly otan soǵysyna qatysady. Maıdannan oralǵan sońǵy ómiri bilimmen tyǵyz baılanysty. Krasnovodskidegi mektepte oqytýshy, aýdandyq gazet redaktory, Shymkenttegi muǵalimder ınstıtýtynyń stýdenti, Jambyl oblysynyń Sverdlov aýdanynda mektep dırektory, balalar úıiniń dırektory, keıinirek QazPI-diń stýdenti atanyp, muǵalimdik bilim alady. S.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń aspıranty bolady. Dál osy aspırantýra qabyrǵasy Ǵubaıdolla Aıdarovtyń kóne túrki, eski uıǵyr, mońǵol jazýlaryna qyzyǵýshylyǵyn oıatady. Alǵyr jas kóne túrki jazýlarynyń bilgir mamany, ǵalym Ts.Nomınhanov pen S.Malovtan orhon-enıseı jazýlaryn erkin oqı alatyn dárejege jetedi. Dál osy kóne jazýlar, onyń arǵy ómir jolyn aıqyndap bergen edi. Keıin QazSSR ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynyń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri bolyp júrip 1960 jyly qorǵaǵan kandıdattyq jumysyn da, 1974 jyly qorǵaǵan doktorlyq jumysyn da Orhon -Enıseı, kóne túrki jazbalaryna arnaıdy. Eń alǵashqylardyń biri bolyp «YIII ǵasyrdaǵy Tonykók eskertkishiniń tili jáne onyń qazirgi keıbir túrki tilderine qatysy» taqyrybynda kandıdattyq, «YI-YIII ǵasyrlardaǵy orhon-enıseı jáne talas kóne túrki eskertkishteriniń leksıkasy» taqyrybynda doktorlyq dıssertatsııa qorǵaıdy. Budan keıingi A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyndaǵy 40 jylǵa jýyq uzaq ta ónimdi eńbek jyldarynda da osy túrkitaný, kóne jazbalar taqyrybyn senimdi serik etti. «Bilge qaǵan eskertkishiniń tili», «Kóne túrki jazýlarynan maǵlumattar», «Kóne túrki jazba eskertkishteriniń tili», «Orhon eskertkishterindegi kóne túrki jazbalary», «Enıseı, Orhon, Talas boıyndaǵy kóne túrki jazba eskertkishteri boıynsha jarııalanǵan ádebıetterdiń bıblıografııalyq kórsetkishi», «Orhon eskertkishteriniń teks», «Kóne uıǵyr jazba eskertkishteriniń tili», «Armıan jazýly qypshaq eskertkishteriniń tili» kitaptary osynyń aıǵaǵy. Ǵ.Aıdarov jalpy ǵumyrynda 20-ǵa tarta kitap, 200-den asa ǵylymı maqalalar jazyp qaldyrdy. Orhon-enıseı jazýlaryn óz ana tilindeı jatqa oqyǵan ǵalymnyń bul eńbekterinde kóne túrki jazýlarynyń grammatıkalyq qurylysyn, tildik erekshelikterin fonetıkalyq, leksıkalyq, morfologııalyq, sıntaksıstik turǵydan tereń taldaý jasaıdy. Kúltegin, Bilge, Qutylyq qaǵan, Moıyn-Chor eskertkishteriniń mátinderin qazaqshaǵa tuńǵysh ret tolyq aýdarady. Qazir kúlli qazaq babamyz dep taǵzym etetin Kúlteginniń jeti jasynda jetim qalyp, on altyda qarý asynyp, el qorǵaıtyn, qyrǵyz, túrkesh, qarluq, azdar men oǵyzdarmen shaıqasatyn, qyryq jasynda qaıtys bolǵany týraly tastaǵy jazýlar da Ǵ.Aıdarovtyń eren eńbeginiń arqasynda keshegi kúngi qazaq ádebıetindeı bolyp osy kúnge jetti. Artynda baı mura qaldyrǵan, Tónykók pen Bilge qaǵannyń únin búginge jetkizgen ǵalym, Qazaq SSR jáne Túrikmen SSR-iniń Halyq aǵartý isiniń úzdigi, Uly Otan soǵysynyń ardageri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri 2001 jyly kóz jumdy.

Ózi aýdarǵan Kúltegin esketkishindegi «Aıtar sózim bolsa, máńgi tasqa jazdym...» degen sózdi ustanǵan ǵalymnyń artynda qyrýar baılyq zertteý eńbekteri qaldy. Onyń eń shoqtyǵy bıigi - berisi Keńes zamanynda Orhon, Enıseı,Talas jazýlaryn zerttep, onyń qazirgi qazaq tilimen úndes ekendigin aıqyndap ketkendigi. Arysy reseılik túrkitanýshy, áıgili ǵalym E.Nadjıptiń sózimen aıtsaq, Ǵ.Aıdarovtyń eńbekteri qazaq jazýynyń tarıhyn alty-jeti júz jyldan árige apardy.

Osy kúnderi Qazaqstanda belgili ǵalymnyń mereıtoıyn qyzý atap ótýde. Ol sharalardyń sońy 17 maýsymda Almatydaǵy A.Baıtursynov atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynda úlken jıynmen aıaqtalady. Aıtýly ǵalymnyń 90 jyldyǵyna arnalǵan «dóńgelek» ústelge belgili til mamandary, túrkologııa salasyn zertteýshiler qatysyp, kóne túrki tilderin zertteý men saqtaýdaǵy Ǵ.Aıdarovtyń orny, eńbegi jaıly oı bólispek. Sonymen qatar túrkologııa salasynyń problemalary, jetistikteri men bolashaǵy máselesi de sóz bolady.