Túrkistan óńirindegi jaýqazyndar joıylyp ketýi múmkin
TÚRKІSTAN. QazAqparat - Túlkibas aýdanyndaǵy Shubaıqyzyl shoqysy Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen Greıg qyzǵaldaǵy eń kóp ósetin aýmaq sanalady. Alaıda, sońǵy kezde tabıǵat janashyrlary osy gúlderdiń joıylyp ketý qaýpi baryn aıtyp, dabyl qaǵa bastady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Jergilikti ekskýrsııa jetekshisi Rústem Egemberdıev Shubaıqyzyl shoqysyndaǵy qyzǵaldaqtyń bıylǵy kólemi byltyrǵymen salystyrýǵa da kelmeıtindigin aıtady.
«Sońǵy jyldary festıval degen nárseni kóbeıtip jiberdi jergilikti bılik. Ókinishke oraı, bul - jaqsy nárse emes. Bir kúnde 3-4 myń adamdy osynda alyp kelip, ártúrli is-sharalar ótkizip, ózimiz taptap boldyq bul jerdi. Bizdiń halyqtyń ekologııalyq mádenıetiniń tómendigi de bar. Sheteldik týrıstermen júrgende baıqaısyń, olar tabıǵatqa zııanyn tıgizbeıdi. Mádenıetteri óte joǵary. Osy aptada bul jerge amerıkalyq januıamen keldim. Olar sýretke túsip, tarıhyn tyńdap, qyzyqty. Sol kezde bizdiń jerlester pıknık jasap otyrdy. Alashalaryn tósep, tamaq iship. Samaýryn tasyp júrgenderdi de kórdik»
, - deıdi ol.
Aýmaǵy 61 gektardy alyp jatqan Shubaıqyzyl shoqysynda álemde óte sırek kezdesetin Greıg, Kaýfman atty jaýhazyndar gúl ashady. Bul tóbeshik alystan qyzaryp turatyndyqtan, jergilikti halyq «Qyzyl tóbe» dep te atap ketken. Jylyna bir ret nebári 10-15 kún ǵana gúldeıtin qyzǵaldaqtar kóktem kelip, tirshilik jańarǵan shaqta osy alqapta qyzyl kilem bolyp jaıylady. Qyzǵaldaqpen kómkerilgen tóbeshik Tabıǵat-ananyń adam balasyna meıirimi túsip, qushaq jaıyp turǵandaı áser qaldyrady. Jabaıy ósip turǵan gúl alqabyna qyzyǵatyn sheteldik saıahatshylar qatary da jyldan-jylǵa artyp keledi.
Alaıda, sońǵy kezde jaýqazyndy tamyrymen julatyndar jıilep ketken. Tabıǵat janashyrlarynyń aıtýynsha, jazıraly ólkedegi erekshe ósimdikterdi saqtap qala almasaq, bolashaq urpaq Greıg qyzǵaldaǵyn tek teledıdardan kórip, kitaptan ǵana oqıtyn bolady. Sebebi, qyzǵaldaqty julsa, ol 7-10 jylǵa deıin óspeı qalady.
Tabıǵat qorǵaýshylar bolsa, barlyǵyn tek qana adamdar búldirip jatyr deýge kelmeıtindigin alǵa tartady. Jaýqazyndardyń jyldan-jylǵa sırep ketýine tabıǵattyń ózgerýiniń de áseri tıedi. Kóktem jańbyrly, aýa raıy qolaıly bolsa, qyzǵaldaqtar da kóptep gúl ashady degen pikirde.
«Bıylǵy jyly Greıg qyzǵaldaqtarynyń sabaqtary qysqa, sırek shyqqan. Gúl ashýy da óte nasharlaý. Munyń barlyǵy jaýyn-shashynnyń bolmaýyna baılanysty dep eseptep otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta «Saıram-Ógem» UTP-niń ǵylym bóliminen mamandar kelip, osy jerdiń topyraǵyn, gúlderin tekserip, saraptama jasaıdy»
, - deıdi «Saıram-Ógem» ulttyq tabıǵı parki Túlkibas fılıalynyń dırektory Ulasbek Kenbaev.
Mamandardyń aıtýynsha, Greıg qyzǵaldaǵy - kóktemde gúldeıtin ósimdikterdiń ishindegi eń ádemisi. Bul ósimdik topyraq pen aýanyń qolaısyz jaǵdaıyna da óte tózimdi. Tipti qarsyz qystaǵy -40 gradýsqa jetetin saqyldaǵan sary aıazda, jazdyń shilińgir aptap ystyǵynda, jerdiń qyzýy 50 gradýsqa deıin baryp, 1-2 metr tereńdikke deıin sý bolmaı qalǵan jaǵdaıda da óse beredi. Dala gúli daýylǵa da tótep berýge beıimdelgen.
Sonymen qatar, Greıg qyzǵaldaǵyn «Jaýqazyndar koroli» dep te ataıdy. Bul gúlder Qarataý, Alataýmen shektesip jatqan Qazyǵurt, Tólebı, Túlkibas, Báıdibek óńirlerindegi taýly aýmaqtarda kezdesedi. Eń kóp shoǵyrlanǵan jeri osy - Shubaıqyzyl shoqysy. Bokal tárizdi gúliniń uzyndyǵy 8 sm deıin jetedi. Japyraqtary da iri keledi.
Ekologtar «Qyzyl kitapqa» engen qyzǵaldaqty julǵandar zań júzinde qatań jazalanatynyn eske salady. Atap aıtqanda, 9 mln teńge aıyppul tóleıdi nemese 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady.
«Basqa eshbir memlekette tabıǵı qyzǵaldaqtyń 25-ten asa túri kezdespeıdi. Qyzǵaldaqtyń túp atasy bizde dep esepteledi. Qyzǵaldaq Túrkistan oblysynda naýryz aıynan bastap gúldese, soltústik oblystarda mamyr aıynyń ortasyna deıin sozylady. Dalaǵa qyzyl kilem tósep tastaǵandaı áser qaldyratyn qyzǵaldaq maýsymynda álemniń túkpir-túkpirinen týrıster kelse bolady. Halyq qyzǵaldaqty ulttyq baılyq dep qaraýy kerek. «Bir qyzǵaldaqqa bola 9 mln teńgeden asa aıyppul tóleımiz ba?» nemese «Úsh jylǵa deıin sottap jiberýge bola ma adamdy gúlge bola?» dep jatady. Ony ǵalymdar bekerden-beker «Qyzyl kitapqa» engizbegen. Sol sebepti, biz mundaı baılyǵymyzdy bolashaq urpaqqa saqtap qalýymyz qajet»
, - deıdi «Syrdarııa-Túrkistan» MÓTP ǵylymı qyzmetkeri Ǵanı Nazarbek.
Bıyldan bastap qyzǵaldaq kóp ósetin Shubaıqyzyl shoqysy «Saıram-Ógem» ulttyq tabıǵı parkiniń quramyna endi. Túlkibas aýdany ákimdiginiń atsalysýymen 61 gektar jer endi arnaıy ınspektorlardyń baqylaýyna alyndy.
Tabıǵat janashyrlarynyń dala jaqutyna aınalǵan jaýqazyndar ósetin ońtústiktegi basqa da jerler memleket qaraýyna alynsa degen tilegi bar.
Aıta keteıik, Shymkentte Naýryz meıramynda 400 dana qyzǵaldaq taratylǵan edi.
