Túrki birliginiń jańa formýlasy: Astana usynǵan bastama nesimen tıimdi

Jaqyn dostyq jaıy

Memleket basshysyn Ankaradaǵy Etımesgýt áýejaıynan Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan ózi kútip aldy. Keıin Prezıdent saraıynda saltanatty qarsy alý rásimin ótkizdi. Mundaı joǵary qurmet baýyrlas eldiń baılanysyn ári kóshbasshylar arasyndaǵy erek jaqyndyqty bildiredi.

Bul joly TMU sammıtiniń qazan aıyna josparlanýy beker emes. Bıyl Túrkııa Respýblıkasynyń qurylǵanyna 103 jyl toldy. Mereıli mereke jyl saıyn qazan aıynyń 29-y atalyp ótedi. Túrki memleketteriniń basqosýyn osy dataǵa oraılastyrý halyqtar birliginiń belgisin kórsetý ekeni sózsiz. Onyń ústine uıymnyń ekonomıkalyq áleýeti etene jaqyn qadam basýǵa jol ashyp otyr.

Bıyl Anadolydaǵy aǵaıynnyń qýanyshyn bólisýge túrki áleminiń ónerpazdary atsalysty, olardyń qatarynda qazaqstandyq mýzykanttar da bar. Mysaly, merekege oraı uıymdastyrylǵan «Grand Arena Concert» atty keshinde qazaqtyń maqtanyshy Dımash Qudaıbergen óner kórsetti. Áleýmettik jeliden ánshige Túrkııa prezıdentiniń jeke yqylas bildirgenin, inige qamqor kóńilin kórdik.

Jalpy keıingi jyldary Qazaqstan-Túrkııa qarym-qatynasy jekeleı de, uıym sheńberinde de bekip keledi. Bul saıası-mádenı, ekonomıkalyq kórsetkishterge áser etip otyr. Mysaly, jyl basynan beri qos memlekettiń alys-berisi 6 mlrd dollardan asyp, 62% artqan. Bilim almasý baǵdarlamalary men mádenı sharalardyń sany ósti.

Qazir TMU-ǵa 5 memleket múshe: Qazaqstan, Túrkııa, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Ázerbaıjan. Majarstan, Túrikmenstan men Soltústik Kıpr baqylaýshy mártebesine ıe. Sammıt barysynda árbir el uıymnyń keleshegine qatysty ashyq pikir bildirip, qalys qalǵan salalardy jipke tizgendeı jikteı aıtty.

Qazaqstan qandaı oı aıtty?

Memleket basshysy aldymen uıymnyń ekonomıkalyq basymdyǵyn sóz etti. Onyń aıtýynsha, bıyl Qazaqstannyń TMU elderimen taýar aınalymy ótken jylmen salystyrǵanda 40%-ǵa artyp, 10 mlrd dollarǵa jýyqtaǵan. Prezıdent osy ósimdi saqtap qalý úshin uıymnyń 2027–2031 jyldarǵa arnalǵan damý strategııasyn jedel qabyldaýdy usyndy. Birlesken bastamalardy qarjylandyrý úshin Túrki ınvestıtsııalyq qory men Túrki saýda-ónerkásip palatasynyń múmkindikterin belsendirek paıdalanýǵa úndegen. Sonymen qatar, ol 2027 jyly Qazaqstanda iskerlik forým ótkizý týraly bastama kóterdi.

Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan Ómirbek aldaǵy damý strategııasynda agroónerkásip kesheni men óńdeý ónerkásibiniń salmaǵy basym bolǵany jón dep sanaıdy. Sebebi atalǵan salalarda Túrki memleketteriniń qalyptasqan óndiristik mamandary, ózara suranysy bar. Máselen, Qazaqstan Ózbekstanǵa astyq pen ósimdik maıyn, Túrkııaǵa mys pen alıýmınıı jetkizedi. Mundaı baılanys atalǵan baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge negiz qalaıdy.

— Degenmen basty mindet — daıyn ónim almasý emes, birlesken óndiristi damytý bolýy tıis. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn tereń óńdeý, azyq-túlik óndirisinde ortaq jobalardy kóbeıtýge bolady. Al mashına jasaý, hımııa jáne munaı-hımııa salalarynda kásiporyndar arasyndaǵy komponentter men aralyq ónim jetkizilimin jolǵa qoıýǵa múmkindik bar. Bul memleketterdiń óndiristik áleýetin ushtastyryp, qosylǵan quny joǵary taýar shyǵarýǵa, eksport qurylymyn ártaraptandyrýǵa yqpal etedi, — deıdi sarapshy.

Nurjan Ómirbek basymdyqtardy aıqyndaý saýda aınalymynyń ósýine kepildik bermeıdi dep esepteıdi. Aıtýynsha, ol úshin kólik-logıstıkany jolǵa qoıý kerek.

Orta dáliz ortaq oı ma?

Rasynda, TMU-nyń ekonomıkalyq qýaty logıstıkalyq jobalarǵa táýeldi. Osy maqsatta Qazaqstan Orta dálizdi qarqyndy paıdalanýǵa nıetti. Oǵan Transkaspıı kólik baǵytynyń áleýeti de, quıylǵan ınvestıtsııa da jetkilikti. Baǵalar bolsaq, 2026 jyldyń toǵyz aıynda Orta dáliz arqyly tasymaldaý kólemi 30%-ǵa, al tranzıttik tasymal 90%-ǵa ósken. Qazaqstan men TMU elderi arasyndaǵy temirjol júk tasymaly 10%-ǵa artyp, 40 mln tonnany eńserdi. Avtomobıl tasymaly 20%-ǵa ósip, 6,5 mln tonnaǵa jetkenin bilemiz.

Prezıdent Qazaqstan Transkaspıı baǵytyn damytýǵa qajetti kólik ınfraqurylymy men teńiz porttaryn jańǵyrtýdy jalǵastyratynyn shegelep aıtty. Oǵan qosa kólik-logıstıka salasyndaǵy áriptestikti tereńdetý basym mindettiń biri degen pikir qosty.

— Biz Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin arttyra túsý úshin elimizde basymdyq retinde arnaıy baǵdarlamany júzege asyratyn boldyq. Jalpy, elimiz úshin Orta dáliz boıyndaǵy logıstıka ınfraqurylymyn jáne teńiz porttaryn jańǵyrtý jumysynyń mańyzdylyǵy ózgermeıdi. Alaıda basqa kólik-logıstıka baǵdarlary, ıaǵnı Soltústik-Ońtústik dálizi, «Bir beldeý, bir jol» jobasy jáne ózge de joldar Qazaqstan úshin óte paıdaly ári tıimdi bolyp qala beredi, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.

QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Azııalyq zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Baýyrjan Áýkenniń baǵalaýynsha, Orta dálizdi damytý TMU-nyń kólik salasyndaǵy negizgi basymdyǵy bolmaq.

— Orta dálizdiń damýy Túrki memleketteri uıymyna múshe elderdiń ekonomıkalyq áleýetine oń yqpal etedi. Qazirgi geosaıası jaǵdaıda halyqaralyq tasymal baǵyttaryn ártaraptandyrý, jetkizý tizbekteriniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jáne balama logıstıkalyq múmkindikterdi keńeıtý ózekti máselege aınaldy. Sondyqtan uıym aıasynda kedendik rásimderdi jeńildetý, elektrondy qujat aınalymyn engizý, tranzıttik júıelerdi tsıfrlandyrý boıynsha naqty jumystar júrgizilip jatyr, — deıdi sarapshy.

Al Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan Ómirbek Orta dálizdiń ekonomıkalyq tıimdiligin tek tranzıt kóleminiń ósýimen baǵalaýǵa bolmaıdy degen pikirde. Mamannyń sózinshe, Qazaqstan bul baǵytty otandyq eksportty keńeıtýge, ınvestıtsııalar tartýǵa, óndiristik áleýetti nyǵaıtýǵa paıdalanýy kerek.

— El aýmaǵy arqyly ótetin sheteldik júk kólemi artqanymen, bul ulttyq ekonomıkanyń ártaraptanýyna ákelmeıdi. Otandyq kásiporyndardyń syrtqy naryqqa shyǵýy jeńildep, kólik-logıstıkalyq ınfraqurylym damyǵan jaǵdaıda ǵana naqty nátıje kóremiz. Onyń ústine óndiris pen qyzmet kórsetý salalaryna serpin berý mańyzdy, — deıdi spıker.

Sarapshy Orta dáliz kommertsııalyq básekege qabiletti bolýy kerek dep sanaıdy. Transkaspıı baǵyty temirjol jáne teńiz tasymaly arqyly ótedi. Demek baǵyttyń tıimdiligi júkterdi qaıta tıeý, porttardyń ótkizý qabileti, tarıftik saıasat pen kedendik rásimderge baılanysty bolmaq. Sondyqtan tek ınfraqurylymdy keńeıtý jetkiliksiz.

— Tasymal shyǵyndaryn tómendetý, jetkizý merzimin qysqartý kerek-aq, sonymen birge qatysýshy elderdiń is-qımylyn úılestirý de ózekti. Kásipkerler úshin marshrýttyń saıası mańyzynan buryn onyń ekonomıkalyq turǵydan qanshalyqty tıimdi ekeni sheshýshi ról atqarady. Osy turǵydan alǵanda, Túrki memleketteri uıymy kólik saıasatyn úılestirip, ortaq kedergilerdi eńserý úshin mańyzdy alańǵa aınala alady.  Degenmen Orta dálizdiń tabysty jumys isteýi uıymǵa kirmeıtin Grýzııa sekildi tranzıttik memlekettermen tyǵyz yntymaqtastyqty talap etedi. Túptep kelgende, bul baǵyttyń uzaq merzimdi qundylyǵy Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq baılanysyn keńeıtip, halyqaralyq saýda júıesindegi ornyn nyǵaıtatyny anyq, — dep qosty Nurjan Ómirbek.

Tsıfrlandyrýdan jasandy ıntellektige deıin

Prezıdent baıandamasynyń kelesi baǵyty tsıfrlyq tehnologııaǵa arnaldy. Qazaqstan uıym múshelerine JI salasynda yntymaqtastyq ornatýdy usyndy. Qasym-Jomart Toqaev eldegi jasandy ıntellektiniń damýy baǵytyn tolyq sıpattap, Qazaqstan ozyq tájirıbesin bólisýge daıar ekenin ári kıberqaýipsizdik keńesi men birlesken tsıfrlyq monıtorıng jáne ınnovatsııalar ortalyqtaryn qurýdy jedeldetýge úndedi.

— Bıyl elimizde — Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly. Astanada Alem.ai jasandy ıntellekt ortalyǵy quryldy. Jasandy ıntellekt salasyna qajetti mamandar daıarlaıtyn Qazaq AI Research ýnıversıteti ashyldy. Qýattylyǵy 1 GVt bolatyn Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby qurylyp jatyr. Eki sýperkompıýter iske qosyldy. Taıaý arada úshinshi óte qýatty sýperkompıýter óz jumysyn bastaıdy. Tsıfrlyq kodeks, Jasandy ıntellekt týraly arnaıy zań qabyldandy. Qajet bolsa, osy tájirıbemizdi baýyrlas eldermen bólisýge daıynbyz, — dedi Memleket basshysy.

Onyń aıtýynsha, jobalar elaralyq tsıfrlyq saladaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıta túsedy. Onyń mysalyn Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy Transkaspıı talshyqty-optıkalyq baılanys jelisiniń iske qosylýymen túsindirgen.

Sarapshy Baýyrjan Áýkenniń boljaýynsha, tsıfrlyq ekonomıka TMU-ǵa jańa múmkindik ashady.

— Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstannyń IT-qyzmetter eksporty 1,1 mlrd dollardan asty, ıaǵnı elimiz dástúrli shıkizat eksportynan joǵary tehnologııalyq qyzmetterdi halyqaralyq naryqqa shyǵarý baǵytyna bet alyp barady. Osy tájirıbeni TMU aıasynda keńeıtip, birlesken tsıfrlyq jobalardy, elektrondy kommertsııany, tehnologııalyq kásipkerlikti damytý mańyzdy, — degen paıymda Baýyrjan Áýken.

Reseı uıymǵa qosyla ma?

Qasym-Jomart Toqaev yntymaqtastyqty nyǵaıtý jolynda «Túrki memleketteri uıymy +» formatyn qoldanýdy eń tıimdi tásil sanaıtynyn aıtty. Ásirese úıymnyń bedelin arttyrý úshin osy formatqa Reseıdi qosýǵa shaqyrdy.

— Uıymǵa baqylaýshy retinde qatysýǵa shaqyrsaq, durys ári ádiletti sheshim bolar edi. Óıtkeni Reseı iri memleket retinde kóne zamannan beri túrki álemimen tyǵyz baılanysta bolǵan. Bul elde tarıhı mekenin tapqan túrki halyqtary kóp. Qazirgi tańda Reseı «Altaı óńiri — Túrki órkenıetiniń altyn besigi» degen tujyrymdamany dáripteıdi. Qazaqstan bul tujyrymdamany qoldaıdy. Orys tilinde túrki tilderinen tamyr tartatyn sózder de az emes. Jalpy, Reseı túrki elderiniń, ıaǵnı bizdiń Uıymnyń bir bóligi bolsa, bárimizge paıdasyn tıgizer edi, — dedi Memleket basshysy.

Prezıdent usynǵan ıdeıanyń strategııalyq máni bar. Sebebi Reseıde tatar, bashqurt, chývash, saha, hakas sekildi túrkitildes halyqtar turady. Olardyń jan sany birneshe mıllıon, ıaǵnı mádenı baılanys ornatý jeńil, oǵan qosa TMU-ǵa Reseıdegi aýqymdy naryqtyń qaqpasy ashylatyny anyq.

Ekinshiden, TMU — áskerı uıym emes. Munda múddeler qaqtyǵysy, saıası baqaıesep joq, memleketter tek mádenı, ekonomıkalyq turǵydan ǵana baılanys ornatady. Eger Reseı qatarǵa qosylsa, uıymnyń ustanymy men keleshegine qaıtysty keı kúdik seıiler edi.

Mundaı oı raıy halyqaralyq jaǵdaıǵa da dóp keledi. Qazir álem demin ishine tartyp tur. Prezıdent aıtqandaı, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenis pen Ormýz buǵazy tóńiregindegi ahýal alańdatady. Sondyqtan Reseıdiń uıymǵa qosylýy elder arasyndaǵy yntymaqtasty tereńdetip, jik-jikke bólingen taraptardy biriktirýge alǵashqy qadamnyń biri bolýy yqtımal.

Onyń ústine TMU memleketteri AQSh-pen de, Qytaımen de jyly qarym-qatynasta. Tipti kúni keshe Ankaradaǵy sammıt kezinde AQSh Prezıdenti Donald Tramp Túrkııa kóshbasshysy Rejep Taıyp Erdoǵanǵa telefon arqyly habarlasyp, uıym jumysyna sáttilik tilegen bolatyn.

Túrki áleminiń keleshegi

Aıta keterligi, Ankaradaǵy sammıtke «Túrki ǵasyry: tilimiz de, oıymyz da, isimiz de — bir» degen ataý berilgen. Sol sebepti Memleket basshysynyń sózi uzaq merzimdi baılanysty damytý ıdeıasymen túıindeldi. Sonyń ishinde Qazaqstan «Túrki áleminiń keleshegi-2040» baǵdarlamasyna erekshe úmit artyp otyrǵanyn bildirgen.

— Eń aldymen, «Túrki áleminiń keleshegi-2040» baǵdarlamasyn sapaly oryndaý óte mańyzdy. Osy tusta Túrki memleketteri uıymynyń 2027-2031 jyldarǵa arnalǵan strategııasyn jedel qabyldaý qajet. Biz bul qujattyń jobasynda kórsetilgen saýda, ınvestıtsııa, qarjy, óndiris, aýyl sharýashylyǵy, tsıfrlyq tehnologııa, bilim-ǵylym jáne basqa da salalardy damytýǵa qatysty sharalardy qoldaımyz. Eń bastysy, bes jylǵa arnalǵan strategııada naqty jobalar kórinis tabýy kerek, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Túrki saýda-ónerkásip palatasynyń múmkindigi nazarda boldy. Prezıdent Qazaqstan bul qurylymǵa tóraǵalyq etken kezeńde birqatar shara ótkizip, mańyzdy qujattar ázirlengenin aıtty. Osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrý maqsatynda kelesi jyly Qazaqstanda Іskerlik forýmyn ótkizýdi usyndy.

Sammıtte mádenı-rýhanı tanym da qalys qalmady. Qasym-Jomart Toqaev bıyl Túrkistandaǵy basqosýda Túrki órkenıeti ortalyǵy men dala órkenıetin dáripteýge arnalǵan «Máńgilik el» ortalyǵyn qurýdy usynǵany este. Memleket basshysynyń aıtýynsha, qazir tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Sonymen qatar elde «Qazaqstan tarıhy: ejelgi dáýirden búginge deıin» atty jeti tomdyq aýqymdy eńbek ázirlenip jatqany belgili. Endigi mindet — Túrki órkenıetiniń murasyn saqtaý jónindegi konventsııany qabyldaý.

Osy oraıda Túrki akademııasynyń bastamasymen jaryqqa shyqqan tarıhı eńbekterdiń qatary artqanyn aıta ketkenimiz durys. Buǵan deıin «Túrki áleminiń kıeli geografııasy» úsh tomdyǵy, «Kóne túrki jazbalarynyń» bes tomdyq katalogi, «Qazirgi túrki tilderi sózdiginiń» 25 tomdyǵy basylyp shyqty. Sonymen qatar Túrki mádenıeti jáne murasy qory «Turkic Heritage» halyqaralyq tsıfrlyq platformasyn daıyndaǵan bolatyn.

Jalpy Ankaradaǵy basqosý túrki áleminiń mádenı baılanysyn ǵana emes, strategııalyq turǵyda da birtutas kúshke aınalyp kele jatqanyn kórsetti. Baýyrlas elderdiń jıynynda qabyldanǵan Ankara deklaratsııasy uıymnyń daǵdarysqa qarsy jedel áreket etý qabiletin dáleldegendeı.

P. S. Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) XIII sammıtine Túrki memleketteri uıymynyń tóraǵalyǵy Túrkııanyń ózine ótti. Endi aldaǵy jospardyń qalaı oryndalatyny Ankaranyń aýany men uıymǵa múshe elderdiń yqylasyna qatysty bolmaq.