Túrki áleminiń arheologtary ortaq tsıfrlyq baza qurýǵa kelisti
ASTANA. KAZINFORM – Majarstannyń Býgats qalasynda Túrki áleminiń arheologııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtarynyń qaýymdastyǵynyń (ARICA) úshinshi otyrysy ótti. Kezdesýde arheologııalyq murany birlesip zertteý, halyqaralyq ǵylymı jobalardy iske asyrý jáne túrki elderiniń arheologııalyq eskertkishteriniń biryńǵaı tsıfrlyq bazasyn qurý máseleleri talqylandy.
Ǵylymı jıynǵa Túrki akademııasynyń prezıdenti, akademık Shahın Mustafaev, Majarstannyń «Turan» qorynyń prezıdenti Andrash Bıro, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Ózbekstan jáne Mońǵolııanyń arheologııa salasyndaǵy uıymdarynyń basshylary men ókilderi, Túrkııanyń Tarıh qoǵamynyń ókilderi, sondaı-aq Majarstan Ulttyq mýzeıiniń basshylyǵy men mamandary qatysty.
Otyrysty ashqan Shahın Mustafaev ARICA qurylǵannan bergi úsh jylda yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattaryn qalyptastyrý kezeńinen naqty birlesken jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq ǵylymı jeli qurý kezeńine ótkenin aıtty.
— ARICA qalyptasý kezeńinen ótip, birlesken jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq ǵylymı jelige aınalyp keledi, — dedi Túrki akademııasynyń basshysy.
ARICA Túrki akademııasynyń bastamasymen 2023 jyly Samarqandta qurylǵan edi. Qaýymdastyqtyń alǵashqy resmı otyrysy 2024 jyly Shýsha qalasynda, ekinshi otyrysy — 2025 jyly Ankara men Gazıantepte ótti. Bul aralyqta qatysýshylar yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn aıqyndap, birlesken ǵylymı bastamalar men baspa jobalaryn júzege asyrýǵa kiristi.
Úshinshi otyrystyń negizgi bóligi birlesken jumystyń praktıkalyq tetikterin talqylaýǵa arnaldy. Qatysýshylar Túrki elderiniń arheologııalyq murasyn birlesip zertteýge baǵyttalǵan ARICA halyqaralyq baǵdarlamasyn qurý máselesin qarastyrdy. Baǵdarlama aıasynda ár eldiń mamandary jyl saıyn birlesken zertteýler úshin basty arheologııalyq nysandar men ǵylymı taqyryptardy aıqyndap, dalalyq zertteý, qazba jumystary, qujattandyrý jáne ǵylymı taldaý jumystaryn birge júrgize alady.
Yqtımal zertteý baǵyttarynyń qatarynda Uly Jibek joly boıyndaǵy qalalar, erte túrki kezeńiniń eskertkishteri, kóne sýarý júıeleri, Eýrazııanyń kóshpeli mádenıetteriniń arheologııalyq murasy jáne ortaǵasyrlyq óndiris ortalyqtary bar.
Taǵy bir talqylanǵan mańyzdy joba — Túrki elderiniń arheologııalyq eskertkishteriniń elektrondyq atlasyn qurý boldy. Biryńǵaı tsıfrlyq bazaǵa asa mańyzdy arheologııalyq nysandardyń ornalasqan jeri, hronologııasy, ǵylymı sıpattamasy, fotomaterıaldary, josparlary, zerttelý jaǵdaıy jáne negizgi ǵylymı jarııalanymdary týraly málimet engizý kózdelip otyr.
Sondaı-aq qatysýshylar ARICA tsıfrlyq aqparattyq portaly men elektrondyq zertteý derekqoryn qurý máselesin qarastyrdy. Platforma túrki áleminiń arheologııalyq uıymdary, zertteýshileri men ǵylymı ortalyqtary arasynda turaqty ǵylymı aqparat almasýdy qamtamasyz etýge baǵyttalmaq. Portalda birlesken ekspedıtsııalar men zertteýler, ǵylymı jarııalanymdar, konferentsııalar, granttar, bilim berý baǵdarlamalary, zertteýshiler men beıindi uıymdar týraly aqparat jarııalanýy múmkin.
Budan bólek, Túrki akademııasynyń prezıdenti arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjelerin talqylaý úshin jyl saıyn ARICA arheologııalyq zertteýleriniń qorytyndy kezdesýin ótkizýdi usyndy. Mundaı basqosýda júrgizilgen qazba jumystary men ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin tanystyryp, jańa ǵylymı jańalyqtardy talqylaýǵa jáne keler jylǵa arnalǵan birlesken jumystyń basym baǵyttaryn aıqyndaýǵa múmkindik týady.
— Dál osy tórt bastama ARICA-ny túrki áleminiń ortaq arheologııalyq murasy salasyndaǵy tıimdi ári turaqty yntymaqtastyq platformasyna aınaldyra alady, — dedi akademııa basshysy.
Otyrysta Majarstanmen ǵylymı yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa da erekshe nazar aýdaryldy. Majarstan ǵalymdarynyń, uıymdarynyń, mýzeıleri men zertteý ortalyqtarynyń ǵundar, Eýrazııa dalasy jáne túrkilerdiń erte tarıhyn zertteýge kóp jyldan beri eleýli úles qosyp kele jatqany atap ótildi.
Jıynda Majarstanmen ǵylymı yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa da erekshe nazar aýdaryldy. Majarstan ǵalymdarynyń, uıymdarynyń, mýzeıleri men zertteý ortalyqtarynyń ǵundar, Eýrazııa dalasy jáne túrkilerdiń erte tarıhyn zertteýge kóp jyldan beri eleýli úles qosyp kele jatqany atap ótildi.
Otyrys aıasynda «Túrki áleminiń arheologtary: qysqasha ómirbaıandar» atty basylymnyń tusaýkeseri ótti. Jınaqta túrki áleminiń túrli elderindegi arheologııa ǵylymynyń damýyna úles qosqan kórnekti arheologtar, olardyń ǵylymı zertteýleri men salaǵa qosqan úlesi týraly málimetter jınaqtalǵan. Basylym túrki álemindegi arheologııa ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna qatysty ortaq ǵylymı jadty júıeleýge baǵyttalǵan.
Kezdesý qorytyndysy boıynsha ARICA úshinshi otyrysynyń Qorytyndy qarary qabyldandy. Qujatta aldaǵy jyldary atqarylatyn negizgi jumystar belgilendi. Atap aıtqanda, arheologııalyq zertteýlerdi birlesip júrgizý, ortaq tsıfrlyq baza qurý jáne túrki elderiniń ǵylymı uıymdary arasynda turaqty aqparat almasýdy jolǵa qoıý jónindegi mindetter aıqyndaldy.
Kezdesý qorytyndysy boıynsha ARICA úshinshi otyrysynyń qorytyndy qarary qabyldandy. Qujatta aldaǵy jyldarǵa arnalǵan negizgi basymdyqtar men birlesken is-qımyl jospary aıqyndaldy. Qatysýshylar arheologııalyq zertteýlerdi birlesip júrgizý, biryńǵaı tsıfrlyq keńistik qalyptastyrý jáne túrki áleminiń ǵylymı-zertteý uıymdary arasynda júıeli ǵylymı aqparat almasýdy damytý baǵyttaryn bekitti.
Buǵan deıin Ázerbaıjan astanasynda birinshi Túrkologııa quryltaıynyń 100 jyldyǵy atalyp ótken edi.
Ándijan Túrki áleminiń mádenı astanasy mártebesin aldy.
