Túrki álemi jaı ǵana birlikpen shektelmeıdi: TMU endi tereń ıntegratsııaǵa umtylady

Bas hatshynyń aıtýynsha, búgingi jetistikterge laıyqty baǵa berý úshin 1992 jyly bastalǵan úderiske nazar aýdarý qajet. Sol jyly túrki memleketteriniń basshylary alǵash ret bas qosyp, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt boıy turaqty saıası dıalogtyń qalyptasýyna, ózara senimniń nyǵaıýyna jáne ortaq maqsattarǵa jetý jolynda birlesip áreket etýge negiz qalady.

— Sondyqtan 2009 jyly qol qoıylǵan Nahchyvan kelisimi jańa kezeńniń bastalýyn ǵana emes, 1992 jyldan beri qalyptasqan berik saıası erik-jigerdiń ınstıtýtsıonaldyq negizde bekitilýiniń mańyzdy belesin de bildirdi. Osy kelisim negizinde Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń qurylýy jyldar boıy qalyptasqan saıası dıalogtyń turaqty ınstıtýtsıonaldyq negizin qalap, halyqaralyq yntymaqtastyqtyń júıeli damýyna jol ashty. Uıymnyń ınstıtýtsıonaldyq damý úderisi 2021 jylǵy Ystambul sammıtinde jańa kezeńge kóterildi. Sol sammıtte Túrki keńesi Túrki memleketteri uıymy bolyp qaıta qurylyp, «Túrki áleminiń keleshegi — 2040» qujaty qabyldandy, — dedi ol.

Qazirgi tańda TMU bastapqy konsýltatsııalar men dıalog sheńberinen shyǵyp, naqty nátıjelerge baǵdarlanǵan halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Onyń ınstıtýtsıonaldyq áleýeti memleketter basshylarynyń saıası erik-jigeri men turaqty qoldaýynyń arqasynda nyǵaıyp keledi. Uıymnyń geografııalyq jáne ekonomıkalyq aýqymy da osy ózgeristerdi kórsetedi.

— TMU-ǵa múshe jáne baqylaýshy memleketterimizdiń jalpy aýmaǵy shamamen 4,8 mıllıon sharshy shaqyrymdy, al jalpy halyq sany 180 mıllıon adamdy quraıdy. Dúnıejúzinde shamamen 300 mıllıon adamdy qamtıtyn Túrki álemi ortaq tarıhymyzdyń, tilimiz ben mádenıetimizdiń ulttyq shekaralardan asyp túsetin aýqymyn kórsetedi. TMU-ǵa múshe jáne baqylaýshy memleketterimizdiń jıyntyq jalpy ishki ónimi (JІÓ) shamamen 2,11 trıllıon AQSh dollaryna jetti, al jalpy syrtqy saýda kólemi 1,12 trıllıon AQSh dollaryn qurady. Bul kórsetkishter tıisinshe álemdik ekonomıkanyń shamamen 2 paıyzyna jáne álemdik saýdanyń 3,6 paıyzyna teń. Osy kezeńde elderimizdegi ortasha ekonomıkalyq ósim 5,2 paıyzdy qurap, álemdik ortasha kórsetkishten — 3,2 paıyzdan joǵary boldy, — dedi Bas hatshy.

Túrki áleminiń strategııalyq mańyzy tabıǵı resýrstarymen jáne geografııalyq ornalasýymen de aıqyndalady. Munaı men gaz qory, paıdaly qazbalar, jańartylatyn energııa áleýeti jáne Eýropa men Azııany baılanystyratyn kólik dálizderi elderdiń jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik pen saýdadaǵy rólin arttyrady. Basty mindet — osy áleýetti halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge jáne ınvestıtsııalyq yntymaqtastyqty keńeıtýge baǵyttaý.

Búginde TMU aıasynda saıasat, ekonomıka, saýda, kólik, energetıka, tsıfrlandyrý, jasandy ıntellekt, densaýlyq saqtaý, bilim berý, qaýipsizdik jáne ǵarysh salalaryn qamtıtyn 60-tan astam yntymaqtastyq tetigi jumys isteıdi.

— Bir kórsetkishke erekshe nazar aýdarǵym keledi. 2023 jyldan beri 32 jańa yntymaqtastyq tetigi quryldy. Bul san 2022 jyldyń sońyna deıin qalyptasqan yntymaqtastyq tetikteriniń jalpy sanyna teń. Atalǵan kórsetkish sońǵy jyldary Uıymymyzdyń ınstıtýtsıonaldyq damý qarqyny men aýqymynyń aıtarlyqtaı artqanyn aıqyn kórsetedi, — dep atap ótti spıker.

Túrki yntymaqtastyǵynyń ınstıtýtsıonaldyq júıesin TÚRKSOI, TÚRKPA, Túrki akademııasy, Túrki mádenıeti men murasy qory, Túrki saýda-ónerkásip palatalary odaǵy jáne Túrki ınvestıtsııalyq qory tolyqtyrady. Bul qurylymdar mádenıet, ǵylym, parlamenttik dıplomatııa, ortaq murany saqtaý, saýda, ınvestıtsııa jáne kásipkerlikti damytý baǵyttarynda yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa úles qosyp keledi.

Omýralıevtiń aıtýynsha, qyzmet kezeńindegi eń mańyzdy jetistikterdiń biri — sandyq kórsetkishtermen ólshenbeıtin, memleketter arasyndaǵy saıası úılestirý men ózara senimniń nyǵaıýy.

— Degenmen meniń qyzmet etken kezeńimdegi eń mańyzdy jetistikterdiń biri sandarmen ólshenbeıdi. Bul — túrki memleketteri arasyndaǵy saıası úılestirýdiń edáýir nyǵaıýy jáne birlesip áreket etýge degen umtylystyń artýy. Saıası konsýltatsııalarymyz tereńdep, mekemelerimiz arasyndaǵy baılanystar kúsheıdi. Túrki álemi halyqaralyq arenada ortaq ustanymyn burynǵydan da aıqyn ári nyq bildire bastady. BUU júıesimen jáne basqa da halyqaralyq uıymdarmen keńeıip kele jatqan baılanystarymyz, «TMU+ formaty» jáne Túrki aptalyǵy sekildi qoǵamdyq dıplomatııa bastamalary da osy ózgeristerdiń mańyzdy bóligi boldy, — dedi ol.

Mádenı jáne áleýmettik yntymaqtastyq ta halyqtardy jaqyndastyrýda mańyzdy ról atqarady. 2026 jyly Birinshi Túrkologııalyq quryltaıdyń júz jyldyǵyna oraı ortaq túrki álipbıin engizý, túrki tilderindegi tildik tehnologııalar men jasandy ıntellekt sheshimderin damytý jumystary jalǵasyp jatyr.

Kýbanychbek Omýralıevtiń aıtýynsha, eger TMU úshin 2026 jyldy úsh sózben sıpattaý qajet bolsa, olar iske asyrý, transformatsııa jáne ınstıtýtsıonaldyq tereńdeý bolar edi.

Ol Ázerbaıjannyń tóraǵalyǵy uıymnyń kún tártibine serpin berip, jańa bastamalar men qoldanystaǵy yntymaqtastyq tetikteriniń tıimdi jumys isteýine yqpal etkenin atap ótti.

Bas hatshynyń aıtýynsha, bıyl saıası jáne ınstıtýtsıonaldyq negizderdi naqty jobalarǵa aınaldyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Sáýir aıynda Bakýde ótken Úkimet basshylary men vıtse-prezıdentterdiń ekinshi kezdesýi qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn jedeldetýge yqpal etse, mamyrda Túrkistanda uıymdastyrylǵan beıresmı sammıt jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq transformatsııa máselelerin memleket basshylarynyń kún tártibine shyǵardy.

— Túrkistan deklaratsııasy arqyly Tsıfrlyq túrki álemi, jasandy ıntellekt, tsıfrlyq transformatsııa, kıberqaýipsizdik jáne ınnovatsııalar salalaryndaǵy aldaǵy kezeńniń negizgi baǵyttaryn aıqyndadyq, — dep atap ótti ol.

Ekonomıkalyq yntymaqtastyq salasynda Túrki ınvestıtsııalyq qorynyń jumysyn jolǵa qoıý, Ortalyq bankter keńesi, Túrki jasyl qarjy keńesi jáne ınvestıtsııalardy ilgeriletý agenttikterin biriktiretin TurkIPAnet sekildi tetikter mańyzdy ról atqarady. Olar ekonomıkalyq jáne qarjylyq yntymaqtastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq negizderin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar múshe memleketter arasyndaǵy ózara saýdany keńeıtý úshin áleýet áli de zor. Saýda kedergilerin azaıtý, ınvestıtsııalardy yntalandyrý, óndiristik jáne jetkizý tizbekterin ózara baılanystyrý, kedendik rásimderdi jeńildetý negizgi basymdyqtar qatarynda qala bermek. Kólik jáne logıstıkalyq baılanystardy damytý da strategııalyq mindetterdiń biri bolyp otyr.

— Kólik jáne logıstıkalyq baılanys strategııalyq basymdyqtarymyzdyń ózeginde tur. Orta dálizdi jyldam, básekege qabiletti ári tsıfrlandyrylǵan baǵytqa aınaldyrý úshin kólik organdary, temirjol ákimshilikteri, porttar, logıstıkalyq ortalyqtar men keden qyzmetteri arasyndaǵy úılestirýdi kúsheıtip kelemiz, — dedi TMU Bas hatshysy.

Onyń sózinshe, jeńildetilgen keden dálizi, e-Permit, e-TIR jáne e-CMR sekildi tsıfrlyq sheshimder shekaradan ótý rásimderin jeńildetip, júk tasymaldaryn jyldam ári ashyq etýge baǵyttalǵan. Al Qytaı–Qyrǵyzstan–Ózbekstan temirjoly men Zangezýr dálizi sekildi strategııalyq jobalardy iske asyrý Túrki áleminiń Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýda-logıstıkalyq baılanystardaǵy rólin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Energetıka salasynda munaı men tabıǵı gaz baǵytyndaǵy áriptestikpen qatar, transshekaralyq elektr jelilerin baılanystyrý, jańartylatyn energııa kózderine ınvestıtsııa salý jáne jasyl energetıkalyq dálizderdi damytý kózdelgen.

— Energetıka salasyndaǵy maqsatymyz da qolda bar resýrstarymyz ben strategııalyq ornalasýymyzdy óńirlik baılanystardy nyǵaıtýǵa baǵyttaý. Munaı men tabıǵı gazben qatar, transshekaralyq elektr jelilerin ózara baılanystyrý, jańartylatyn energııa kózderine ınvestıtsııa salý jáne jasyl energetıkalyq dálizderdi damytý baǵyttaryndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge umtylamyz, — dep málimdedi Kýbanychbek Omýralıev.

Tehnologııalyq damý baǵytyndaǵy yntymaqtastyq ta jandanyp keledi. Jasandy ıntellekt, tsıfrlyq ınfraqurylym, kıberqaýipsizdik, túrki tilderindegi úlken tildik modelder, tehnologııalyq parkter men ınnovatsııalyq ekojúıelerdi damytý uıymnyń bolashaqqa baǵdarlanǵan basymdyqtary qatarynda. Al birlesken 12U OTS-SAT CubeSat jobasy múshe memleketterdiń ǵylymı-tehnologııalyq áleýetin ortaq maqsatqa jumyldyrýǵa arnalǵan.

Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áriptestik te jańa baǵyttarmen tolyqty. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq óńirlik bıýrosymen birlesip ázirlengen 2026–2027 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl jospary telemedıtsına, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jasandy ıntellekt, sırek kezdesetin aýrýlar jáne tótenshe jaǵdaılar kezindegi birlesken is-qımyldy qamtıdy. Sonymen birge saıası konsýltatsııalar men vedomstvoaralyq baılanystardyń aýqymy keńeıip keledi. Syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýleri jıilep, qaýipsizdik keńesteri, prokýratýra organdary, joǵary sottar, sot-saraptama mekemeleri men qarjylyq barlaý bólimsheleri arasyndaǵy yntymaqtastyq nyǵaıǵan.

TMU halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarmen baılanystaryn da keńeıtip keledi. BUU júıesimen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne naqty jobalardy iske asyrýǵa basymdyq berilip otyr.

— Sonymen birge TMU-nyń halyqaralyq arenadaǵy tanymaldyǵynyń artýy basqa memleketterdiń Uıymymyzben tyǵyz ári júıeli baılanys ornatýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn kúsheıtip otyrǵanyn qýana atap ótemiz, — dedi Bas hatshy.

Osy baǵyttaǵy «TMU+» formaty úshinshi eldermen jáne halyqaralyq áriptestermen jekelegen salalar boıynsha ıkemdi ári júıeli yntymaqtastyq ornatýǵa múmkindik beredi. Bul uıym ishindegi baılanystardy nyǵaıta otyryp, syrtqy áriptestermen qarym-qatynasty tereńdetýge baǵyttalǵan.

Kýbanychbek Omýralıevtiń aıtýynsha, Ankarada ótetin Túrki memleketteri uıymynyń 13-sammıti uıymnyń damýyndaǵy mańyzdy beles bolmaq. «Túrki ǵasyry: tilde, pikirde, iste — birlik» uranymen ótetin sammıt Túrki álemin qýatty, ózara baılanysy nyǵaıǵan ári órkendegen keńistikke aınaldyrý jónindegi ortaq ustanymdy bildiredi.

— Bul uran tereń tarıhı maǵynaǵa ıe bolýmen qatar, bolashaqqa degen maqsat-muratymyzdy da aıqyndaıdy. Ol ortaq muramyzdy, qundylyqtarymyzdy jáne baýyrlastyq baılanystarymyzdy úılestirilgen saıasatqa, naqty bastamalarǵa jáne birlesken is-qımylǵa aınaldyrý jónindegi paıymymyzdy bildiredi. Osy turǵydan alǵanda, uran Uıymymyzdyń damý jolynyń mánin dál beıneleıdi: dıalogtan ınstıtýtsıonaldyq yntymaqtastyqqa, ortaq umtylystardan naqty nátıjelerge kóshý, — dedi Kýbanychbek Omýralıev.

Ankara sammıti Túrkııanyń tóraǵalyǵynyń bastalýyn bildiredi. Bas hatshy Túrkııanyń basshylyǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge, ózara baılanystylyqty nyǵaıtýǵa jáne ortaq strategııalyq basymdyqtardy ilgeriletýge jańa serpin beretinine senim bildirdi.
Aldaǵy sammıtte 2027–2031 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq negiz, ekonomıkalyq ıntegratsııa, ózara baılanystylyq jáne tsıfrlyq transformatsııa máseleleri qarastyrylady. Bul bastamalar uzaq merzimdi maqsattardy naqty nátıjelerge aınaldyrýǵa baǵyttalǵan.
Omýralıevtiń pikirinshe, sammıtten keıingi kezeńde de «Túrki áleminiń keleshegi — 2040» qujaty uıymnyń negizgi strategııalyq baǵdary bolyp qala beredi. Aldaǵy damýdyń basty uǵymdarynyń biri — tereń ıntegratsııa.

— Sammıtten keıingi kezeńde de «Túrki áleminiń keleshegi — 2040» qujaty negizgi baǵdarymyz bolyp qala bermek. Meniń oıymsha, damýdyń kelesi kezeńin aıqyndaıtyn basty uǵymdardyń biri — tereń ıntegratsııa. Bul rette elderimizdiń egemendigi men ulttyq basymdyqtaryn qurmetteı otyryp, ekonomıkalyq, kólik, energetıkalyq jáne tsıfrlyq baılanystardy, sondaı-aq halyqtar arasyndaǵy qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtýdy meńzep otyrmyn. Bizdiń maqsatymyz — yntymaqtastyqtan tereń ıntegratsııaǵa, kelisimderden naqty iske asyrýǵa, jeke jobalardan ózara baılanysy barǵan saıyn nyǵaıa túsetin ekonomıkalyq, tsıfrlyq jáne adamǵa baǵdarlanǵan keńistikke kóshý, — dep túsindirdi Bas hatshy.

Bul strategııalyq paıym birneshe baǵytqa súıenedi. Birinshiden, túrki memleketteri arasyndaǵy saýda men ınvestıtsııa kólemin arttyrý, bıznes ókilderiniń tikeleı baılanysyn jeńildetý jáne Túrki ınvestıtsııalyq qory sekildi quraldardyń tıimdiligin kóterý qajet.
Ekinshiden, Orta dálizdi kólik baǵyty ǵana emes, kólik ınfraqurylymyn, energetıkalyq jáne tsıfrlyq jelilerdi, saýda men óndiris júıelerin baılanystyratyn strategııalyq dáliz retinde damytý kózdelip otyr.

Bas hatshy jasandy ıntellekt, tsıfrlyq ekonomıka, ınnovatsııalar men ǵaryshtyq tehnologııalardy damytýdyń, sondaı-aq jańartylatyn energııa kózderi men jasyl energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń mańyzyn atap ótti.

— Sonymen qatar bolashaqtyń múmkindikteri men syn-qaterlerin de eskerýimiz kerek. Jasandy ıntellekt, tsıfrlyq ekonomıka, ınnovatsııalar men ǵaryshtyq tehnologııalar TMU kún tártibinde barǵan saıyn mańyzdy oryn alatyn bolady. Energetıka salasynda dástúrli resýrstarymyzben qatar jańartylatyn energııa kózderi, jasyl energetıkalyq baılanystar jáne jańa tehnologııalar baǵytyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa kúsh salamyz, — dedi Kýbanychbek Omýralıev.

Sonymen birge klımattyń ózgerýi, tabıǵı apattar, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy tótenshe jaǵdaılar sekildi transshekaralyq syn-qaterlerge qarsy turý qabiletin kúsheıtý qajettigi aıtyldy.
Bas hatshy Túrki álemindegi yntymaqtyń shynaıy máni qıyn kezeńderde bir-birine qoldaý kórsetýden kórinetinin atap ótti. 2023 jyly Túrkııada bolǵan joıqyn jer silkinisteri jáne keıingi jyldardaǵy basqa da tabıǵı apattar elderdiń ózara kómek kórsetýge daıyn ekenin kórsetti.

— Bul paıymnyń taǵy bir mańyzdy qyry — yntymaqtastyq pen ózara qoldaý. Biz úshin Túrki álemindegi yntymaq tek órkendeý kezeńinde birge bolýmen shektelmeıdi. Onyń shynaıy máni qıyn-qystaý sátterde bir-birimizge qoldaý kórsetken kezde aıqyn kórinedi. 2023 jyly Túrkııada bolǵan joıqyn jer silkinisteri jáne odan keıingi jyldarda oryn alǵan basqa da tabıǵı apattar baýyrlastyq rýhymyzdyń beriktigin jáne elderimizdiń bir-birine kómek kórsetýge daıyn ekenin kórsetti. Endigi mindetimiz — osy yntymaqty azamattyq qorǵaý, apattar men tótenshe jaǵdaılardy basqarý, birlesken áreket etý áleýeti jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy shuǵyl yntymaqtastyq boıynsha turaqty tetikterdi damytý arqyly odan ári nyǵaıtý, — dep málimdedi Kýbanychbek Omýralıev.

TMU-nyń taǵy bir basymdyǵy — halyqaralyq bedelin arttyryp, óńirlik jáne jahandyq yntymaqtastyqqa qosatyn úlesin ulǵaıtý.

— Taǵy bir mańyzdy basymdyq — TMU-nyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin jáne óńirlik ári jahandyq yntymaqtastyqqa qosatyn úlesin arttyrý. Іshki yntymaqtastyǵymyz tereńdegen saıyn, úshinshi eldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen mazmundy áriptestik ornatý múmkindikterimiz de keńeıe túsedi. Biz Túrki áleminiń ishinde ıntegratsııasy tereńdep qana qoımaı, óńirimizde jáne odan tys jerlerde beıbitshilikti, turaqtylyqty, ózara baılanystylyqty, ornyqty damýdy jáne dıalogty ilgeriletýge belsendi úles qosatyn TMU-ny qalyptastyrýdy kózdeımiz, — dedi ol.

Bas hatshy uıymnyń bolashaǵyn sammıtter men kelisimderdiń nemese yntymaqtastyq tetikteriniń sanymen ǵana ólsheýge bolmaıtynyn atap ótti.

— Túptep kelgende, men TMU-nyń bolashaǵyn kezdesýlerdiń, kelisimderdiń nemese yntymaqtastyq tetikteriniń sanymen ǵana ólshemeımin. Eń bastysy — azamattary yntymaqtastyǵymyzdyń naqty paıdasyn kúndelikti ómirinde sezine alatyn, ózara baılanysy nyǵaıǵan, ornyqty ári órkendegen Túrki álemin qalyptastyrý, — dep túıindedi Bas hatshy.

Kýbanychbek Omýralıev úshin 2026 jyldyń mańyzy erekshe. 

— Jeke ózim úshin bıylǵy jyldyń mańyzy erekshe. Óıtkeni 2022 jylǵy qarashada bastalǵan Bas hatshylyq ókilettik merzimimniń aıaqtalýyna jaqyndap kelemin. Túrki álemine osy laýazymda tórt jylǵa jýyq qyzmet etý men úshin úlken mártebe ári zor jaýapkershilik boldy, — dedi ol.

Bas hatshy qyzmetine kirisken sátten bastap uıymnyń kúsh-qýaty ortaq tarıh, til men mádenıettiń tereńdigimen ǵana emes, sol baılanystardy berik ınstıtýttarǵa, praktıkalyq yntymaqtastyqqa jáne halyqtar úshin naqty ıgilikterge aınaldyra alý qabiletimen de ólshenetinin basshylyqqa alǵanyn jetkizdi.

Ótken kezeńdi qorytyndylaı kele, ol uıymnyń kún tártibi keńeıip, ınstıtýtsıonaldyq negizderi nyǵaıǵanyn, jańa yntymaqtastyq tetikteri men áriptestikter qalyptasqanyn atap ótti. Sondaı-aq memleketter arasyndaǵy senim men ortaq maqsattarǵa jetý jolyndaǵy birlesken is-qımyl qabiletiniń artýyn mańyzdy jetistik retinde baǵalady.

Omýralıev qol jetkizilgen nátıjeler úshin memleket basshylaryna, Syrtqy ister mınıstrlerine, úkimetterge, ulttyq mekemelerge, sarapshylarǵa jáne Hatshylyqtaǵy áriptesterine alǵys bildirdi.
Bas hatshy mindetterin muragerine tapsyrýǵa daıyndalyp jatqanyn aıta otyryp, uıymnyń bolashaǵyna senim bildirdi. Onyń pikirinshe, TMU-nyń nyǵaıǵan ınstıtýtsıonaldyq negizi, keńeıgen kún tártibi men damyp kele jatqan áriptestigi ortaq maqsattardy odan ári ilgeriletýge múmkindik beredi.

Ol Túrki ǵasyry ortaq tarıh pen tilge ǵana emes, birlesip áreket etýge, ortaq syn-qaterlerdi eńserýge jáne halyqtar úshin jarqyn bolashaq qalyptastyrýǵa negizdelýi tıis ekenin atap ótti.

Bas hatshy sózin Túrki áleminiń birligi men ortaq bolashaǵyna degen senimin bildiretin úndeýmen aıaqtady: «Biz birge myqtymyz».
Aıta keteıik, TMU sammıti qarsańynda Astanada túrki áleminiń ortaq bolashaǵy talqylanǵan edi.