Týrbýlenttilik, protektsıonızm jáne jańa geosaıasat: 2025 jyldyń álemdik qorytyndysy
ASTANA. KAZINFORM – Eger 2025 jyly álemdi ózgeriske ushyratqan saıası oqıǵalar jaıynda sóz qozǵar bolsaq, onda árıne, Donald Tramptyń Aq úıge ekinshi prezıdenttik merzimge oralýy atalary sózsiz. Bul joly ol shyn máninde kóp nárseni, ásirese álemdik ekonomıka men saıasatqa degen kózqarasty ózgertti. Álem taǵy qalaı ózgergeni jaıynda Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy Sultan Ákimbekovtiń maqalasynan oqı alasyzdar.
Álemdik saıasattaǵy týrbýlenttilik
AQSh prezıdentiniń kóptegen is-áreketi kókeıge saýal uıalatady. Degenmen, jyl boıy kóptegen másele Donald Tramptyń jasaǵan is-áreketterimen jáne onyń bastamalaryna baılanysty órbidi. Dástúrli saıasatkerler úshin jańa syrtqy saıası shyndyq óte qolaısyz boldy. Mundaı kezde jyldam áreket etý qajet, al syn-tegeýirin sıpaty kóbinese aıqyn emes jáne bul qandaı saldarǵa alyp keletini de belgisiz.
Onyń ústine Tramptyń is-áreketi búkil álemde úlken týrbýlenttilik týǵyzdy jáne olardyń naqty qandaı nátıjelerge alyp keletinin anyqtaý óte kúrdeli. Aıtalyq, eger bul áreketter seniń elińe emes, mańyzdy saýda seriktesińe qarsy baǵyttalǵan bolsa... Jaı ǵana munyń osylaı bolaryn eshkim kútpegen edi. Túptep kelgende saıasatkerler saılaý naýqany kezinde ne aıtpaıdy deısiz. Biraq jańa eskiamerıkalyq prezıdent ekinshi merziminde barlyq boljamdy teriske shyǵardy.
Eń aldymen onyń is-áreketterinen kóptegen qarama-qaıshylyqtar jınaqtalyp, onyń aıasynda álemniń birqatar elderi tarapynan narazylyqtyń artýy aıasynda onsyz da qıyn jaǵdaıda turǵan jahandyq ekonomıkada úlken problemalar týyndady. Jalpy alǵanda, jahandaný benefıtsıary kim ekendigi, onda kimniń utylǵanyna qatysty talqylaýlar óte ózekti boldy.
Jeńgender men jeńilgender
Óndiriletin taýarlar baǵasynyń arzandyǵy, sonymen qatar shıkizattyń qymbat baǵasy, aqsha massasynyń kóbeıýi men nesıelerdiń qoljetimdiligi negizinen búkil álemdegi tutynýshylardy da, shıkizat óndirýshilerdi de qanaǵattandyrdy.
Sonymen birge zardap shekkenderdiń qatarynda damyǵan elderdiń, onyń ishinde AQSh-tyń óndirýshileri boldy. Olar damýshy elderdiń, eń aldymen Qytaıdyń ekonomıkasymen básekelestikte jeńiliske ushyraı bastady. Túptep kelgende Tramptyń bılikke kelýindegi negizgi sebepterdiń biri de osy edi. Burynǵy ónerkásiptik shtattardyń — Illınoıs, Mıchıgan, Ogaıo, Pensılvanııanyń turǵyndary bul rette mańyzdy ról atqardy. Jumys oryndarynyń qysqaryp, ózderin «tot basqan beldeý» dep ataý kimge unaı qoısyn?! Amerıkalyqtardyń osy toby AQSh-tyń oqshaýlaný kóńil-kúıine jáne saılaýda Tramptyń jeńiske jetýine qoldaý bildirdi.
Alaıda, Tramp amerıkalyq óndirýshilerdi qoldaý baǵdarlamasyn shyn máninde óte qatań túrde bastap jiberdi. Ol álemniń barlyq derlik ekonomıkasyna qarsy aýyr baj salyǵyn engizip, bul áreketin mámileler jasaý úshin qysym quraly retinde qoldandy. Іs júzinde sóz saýda soǵystary men protektsıonızm soǵysynyń bastalý múmkindigi jaıynda boldy.
Osy oraıda álemdik ekonomıka tarıhyndaǵy eń aýyr daǵdarys — "Uly depressııa" da dál protektsıonızm soǵystarynyń saldarynan 1929 jyly bastalyp, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin jalǵasqanyn eske sala ketken jón. Al 2007-2008 jyldardaǵy daǵdarystan salystyrmaly túrde jyldam shyǵýdyń sebebi Qytaı sol kezde jahandyq suranysty qoldady jáne negizgi ekonomıkalar protektsıonızm soǵysyna ótpeı, jaǵdaıdy jahandaný aıasynda túzete aldy.
Bıyl túptep kelgende protektsıonızm álde jahandaný basym bola ma degen saýal týyndady. Qazirgi ýaqytta kóptegen el protektsıonızmmen kúres saıasatyna ótýge jaqyn tur. Mysaly, 8 jeltoqsanda Frantsııa prezıdenti Emmanýel Makron Eýroodaq Qytaıǵa qarsy qatań sharalar qoldanýy, onyń ishinde baj salyǵyn engizý múmkin ekenin aıtty. Bul AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysynyń saldaryna, sondaı-aq saýda-sattyq tapshylyǵyna baılanysty.
Nátıjesinde álem qatty ózgerýde jáne onyń jaqsy jaqqa ózgeretini de fakti emes. Sonymen qatar kóptegen el eń myqty oıynshy AQSh tarapymen keıbir túzetýler engizý arqyly jahandyq saýdadaǵy basymdyqtaryn tym bolmasa ýaqytsha da saqtap qalýǵa tyrysyp jatyr. Óıtkeni, úshinshi nusqa da bar. Ol - Tramptyń merzimin kútip, sodan keıin bastapqy jaǵdaıǵa qaıta oralý.
Jahandanýdy barlyǵynyń da baǵalaıtyndyǵy kúmán týdyrmaıdy. Sondyqtan amerıkalyqtarmen kelissóz júrgizip, salyqtardy tómendetýge nemese keıbir erejelerdi alyp tastaýǵa kelisýge tyrysady. Degenmen tipti amerıkalyqtardyń ózi de ımporttyq ónimder baǵasynyń ósýi saldarynan tólem jasaýǵa májbúr. Qalaı degende de Tramp bıyl 1980 jyldardan bastap qalyptasqan, sotsıalıstik blok ydyraǵannan keıin jańa serpin alǵan álemdik ekonomıkanyń beınesin ózgertti. Osynaý tektonıkalyq ózgeristerdiń saldaryn sál keıinirek AQSh ekonomıkasynyń saıasaty qalaı damıtynyna jáne buǵan jahandyq saýdanyń ózge qatysýshylarynyń qalaı áreket etetini aıqyn bolǵan kezde biletin bolamyz.
Batys qaýipsizdik júıesindegi ózgerister
Tramp tek jahandaný álemindegi ózgeristermen ǵana shektelgen joq. Ol sondaı-aq batys elderiniń qaýipsizdik júıesiniń negizderin qaıta qaraı bastady. Qyrǵı qabaq soǵys kezeńinen bastap bul júıe AQSh-tyń jetekshi róline jáne NATO blogy aıasynda onyń armııaǵa jumsaıtyn shyǵyndaryna negizdeldi. Al Tramp kezinde AQSh-tyń eýropalyq elderdegi qatysýyn jáne sonymen baılanysty shyǵyndardy qysqartý máselesi kóterildi.
Endigi ýaqytta AQSh Eýropa elderinen alıanstyń ortaq qorǵanysyna áldeqaıda qomaqty úles qosýdy talap etip otyr. Eýropa úshin bul onyń áleýmettik baǵdarlanǵan ekonomıkalyq saıasatyn eskerer bolsaq, óte kúrdeli másele. Áskerı shyǵyndardyń artýy salyqtardyń ósýin nemese keıbir áleýmettik baǵdarlamalardy qysqartýdy talap etýi múmkin. Birqatar el, máselen, Frantsııada bul jaıt saıası daǵdarysqa alyp keldi. Ol kezde ortalyqshyl úkimet ýltraońshyldarmen de, ýltrasolshyldarmen de shyǵystardy qysqartyp, salyqty arttyrý máselesinde ortaq ymyraǵa kele almady.
Degenmen, Eýropa elderi úshin bul áskerı óndiriske ınvestıtsııa kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi. Olar bul qadamdy Reseımen qarym-qatynastyń shıelenisýine baılanysty áskerdi kúsheıtý qajettiligimen túsindire alady. Mysaly, Germanııa bıyl jeltoqsanda áskerı qyzmetke shaqyrýdy birtindep qaıta qalpyna keltirýge arnalǵan zań jobasyn qabyldady. KSRO kúıregennen keıin munyń asa qajettiligi bola qoıǵan joq ári Eýropa belsendi ónerkásiptik saıasat ta júrgizbedi.
Biraq endi Eýropada óziniń qorǵanys jáne ónerkásip saıasatyn ózgertýi úshin baıypty sebep bar. Tipti eger Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys jaqyn arada aıaqtalsa da, tarap ókilderiniń málimdemelerine qaraǵanda Reseımen qarym-qatynastaǵy shıelenis áli de saqtalady. Óıtkeni, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys aǵymdaǵy kún tártibin aıqyndaıdy. Biz onyń aıaqtalýynan keıin qandaı bolatynyn bilmeımiz.
Taıaý Shyǵystaǵy kúshterdiń jańasha ornalasýy
Mańyzdy oqıǵalardyń qatarynda Taıaý Shyǵysta oryn alǵan aıtarlyqtaı ózgeristerdi atap ótýge bolady. Izraıl men Iran arasyndaǵy 12 kúndik soǵys sońǵy 30-40 jyl ishinde alǵash ret osynaý mańyzdy óńirdegi kúshterdiń ornalasýyn túbegeıli ózgeriske ushyratqan oqıǵalar tizbegimen aıaqtaldy. Olardyń ishinde Izraıldiń Lıvandaǵy «Hezbolla» basshylyǵyna qarsy jasaǵan soqqysy, Qatardaǵy HAMAS basshylaryn joıýy jáne 2025 jyldyń maýsymynda Iranǵa qarsy júrgizgen áýe soǵysy bar.
Osy oqıǵalardyń barlyǵy Tegeran qurǵan ártúrli shııt jáne «HAMAS» syndy súnıttik uıymdardyń arasyndaǵy «qarsylyq osi» dep atalatyn ótkir daǵdarysqa alyp keldi. Qalaı degende de Iran 12 kúnge sozylǵan soǵys barysynda lıvandyq «Hezbolla», ıraktyq «Qataıb Hezbolla» jáne ózge de kúshterdi Izraıl men AQSh nysandaryna shabýyl jasaý úshin jumyldyrǵan joq. Alaıda barlyǵy da sony kútip, qaýiptengen bolatyn.
Ásirese bul Parsy shyǵanaǵynyń súnnıttik monarhııalary úshin mańyzdy boldy. Óıtkeni Iran qoldaýyna ıe «qarsylyq osi» olar úshin úlken qaýip tóndiretin edi. Atap aıtqanda, Saýd Arabııasy men Bahreınde kóptegen shııt bar jáne osy elderdegi Irannyń belsendi saıasaty alańdaýshylyq týdyrady.
Endi 12 kúnge sozylǵan soǵystan keıin Parsy shyǵanaǵyndaǵy súnnıt monarhııalary Taıaý Shyǵystaǵy basym kúsh retindegi mán-mańyzyn kúsheıte tústi. Máselen, olar Sırııaǵa Ahmet Ash-Sharaanyń, sonymen qatar Aýǵanstandaǵy tálipterdiń úkimetine qoldaý kórsetedi.
Aıta keterligi, burynǵy Bashar Asadtyń rejıminde de Sırııa Irannyń «qarsylyq osiniń» bóligi, biraq belgili bir táýelsizdigi bar el retinde qarastyryldy. 2024 jyldyń jeltoqsanynda Asadtyń taqtan taıýy Irannyń yqpalyn álsiretýge yqpal etti. Alaıda, eń mańyzdy ózgerister Sırııadaǵy «Haııat Tahrır ash-Sham» ıslamshyl uıymynyń evolıýtsııalanýy boldy. Dál osy uıym bılik basyna kelgen edi. Sırııa ıslamshyldardy memleketti ıslam tujyrymdamasy negizde qurýǵa umtylmaı, 2025 jyldyń qazanynda saılaý ótkizdi. Degenmen saılaýdyń da olardyń baqylaýymen ótkeni anyq. 10 qarashada Ahmed ash-Sharaa Vashıngtonda Tramppen kezdesti. Bul rette atalǵan kezdesýge Parsy shyǵanaǵynyń súnnıt monarhtarynyń yqpaly bolǵan sııaqty. Óıtkeni, bıyl olardyń amerıkalyq prezıdentpen qarym-qatynastary jaqsara túsken edi.
Ońtústik Kavkaz: beıbitshilik jolynda ilgerileý
Bıylǵy mańyzdy ózgeristerdiń biri — 2025 jyldyń tamyzynda Ázerbaıjan men Armenııa basshylarynyń Vashıngtonda ótken kezdesýi. Tramptyń qatysýymen olar áskerı qaqtyǵystardan bas tartý jáne birqatar saýda kelisimderin, onyń ishinde kólik dálizin salýdy qarastyratyn deklaratsııaǵa qol qoıdy. Bul áli beıbit kelisim emes. Biraq Ońtústik Kavkazdaǵy jáne postkeńestik keńistiktegi eń uzaq qaqtyǵysty retteý jolynda úlken qadam edi.
Árıne, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys áli de eń ótkir másele bolyp qala beredi. Osy jyldyń sońynda taraptar belgili bir nátıjelerge jetti. Biraq AQSh-tyń aralasýymen júrgizilip jatqan kelissózder áli de jalǵasýda. Osy jyldyń sońynda qandaı da bir naqty nátıjelerge qol jetkizý kúmán týdyrady. Biraq qalaı degende de kelissózder barysynda belgili bir progress bar. Kelissózder negizinen jabyq esik jaǵdaıynda ótip jatqandyqtan taraptardyń qandaı ymyraǵa keletinin aıtý qıyn.
Osylaısha ótip bara jatqan jyl kúrdeli bolyp, kóptegen túrli oqıǵa oryn aldy. Degenmen, ózgeristerdiń jahandyq sıpatta ekendigi aıqyn jáne olardyń saldaryn birjaqty baǵalaýǵa bolmaıdy. Álem ózgeriske ushyrap jatyr jáne soǵan daıyn bolý qajet.