Turan jolbarysyn Qazaqstanǵa qaıta jersindirý jumystary qalaı júrip jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Qazaq dalasynda Turan jolbarystarynyń tirshiligi qaıta bastaldy. Bolashaqta Іle–Balqash memlekettik tabıǵı rezervatynda 50-ge jýyq jolbarys mekendeıtin bolady. Bul týraly Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda habarlady.
Joıylyp ketken jyrtqyshtar Іle-Balqash tabıǵatyna qaıta oralady
Qazaqstan — jolbarystyń tarıhı mekeni. HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda bul jyrtqysh Orta Azııa aýmaǵynda keń taralǵan edi. Alaıda ańshylyq pen orman aǵashyn kesý syndy adamnyń zııan áreketteri onyń joıylýyna ákeldi. Resmı aqparatqa saı, Orta Azııada jolbarystyń sońǵy qujattalǵan kórinisteri 1970 jyldary tirkelse, Qazaqstanda sońǵy ret 1948 jyly baıqalǵan. Osy tusta ótken ǵasyrda joıylyp ketken jabaıy mysyqty el aımaǵynda qaı jersindirý úshin 2017 jyly arnaıy baǵdalama iske asty.
— Qazaqstan aýmaǵynda joıylyp ketken Turan jolbarysyn tabıǵı ortaǵa qaıta jersindirý baǵdarlamasyn Qazaqstan, Reseı jáne ózge elderdiń ǵalymdary birlesip ázirledi. 2017 jylǵy qyrkúıekte Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) men Qazaqstan Úkimeti baǵdarlamany iske asyrý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Jalpy jobany qarjylandyrý kólemi shamamen 30 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy, onyń úshinshi bóligin WWF qamtamasyz etedi, qalǵanyn BUU Damý baǵdarlamasy men memlekettik bıýdjetten bóledi. Baǵdarlama keminde 35 jylǵa josparlanǵan, úsh kezeńnen turady: aýmaqty daıyndaý, jolbarystardy tabıǵatqa jiberý jáne olardyń sanyn baqylaý. Qazirgi ýaqytta alǵashqy kezeń aıaqtalyp, ekinshi kezeń iske asyrylyp jatyr, — delingen mınıstrlik jaýabynda.
Jolbarystarǵa qolaıly meken retinde Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervaty tańdalyp, 2018 jyly arnaıy qoryq quryldy. Aýmaǵy 450 252 gektar jerdi alyp jatyr. Munda jyrtqyshtyń qorektik bazasyn qalyptastyrý úshin 119 qulan ákelinip, 200-den astam buhar buǵysy jiberilgen. Sondaı-aq jabaıy qaban men qaraquıryq sany da kóbeıgen.
— Janýarlardyń sanyn kóbeıtý maqsatynda jańa volerler salyndy, avtomatty sýarǵyshtar ornatyldy jáne kóshirilgen janýarlarǵa azyq qamtamasyz etildi. Monıtorıng kórsetkendeı, janýarlardyń sany artty, sonyń ishinde jolbarystyń negizgi qoregi — jabaıy qabandar kóbeıdi. Ǵylymı baǵalaýlar boıynsha, rezervattaǵy negizgi qorektik túrlerdiń tyǵyzdyǵy jolbarystyń tirshiligi úshin jetkilikti. Sonymen qatar, baǵdarlama ekojúıeni kezeń-kezeńimen qalpyna keltirýdi qamtıdy: azyq bazasyn arttyrý jáne toǵaıly ormandardy qalpyna keltirý júrgiziledi. Bul sharalar jolbarystyń bolashaq popýlıatsııasyn turaqty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan, — dep málimdeıdi vedomstvo.
Eki Amýr jolbarysy arnaıy volerde ómir súrip jatyr
Búgingi tańda rezervat aýmaǵynda eki Amýr jolbarysy — Kýma atty atalyq jáne Bogdana atty analyq jolbarysy bar. Atalǵan jyrtqyshtar 2024 jyly qyrkúıekte Nıderland memleketi Landgoed Hoenderdaell zooparkinen jetkizilgen.
— Janýarlardy elge tasymaldaý birneshe kezeńmen júzege asty. Aldymen jyrtqyshtar 21 kún karantınde ustaldy. Odan keıin arnaıy tasymaldaý konteınerleri arqyly Frankfýrt qalasyna jetti. Sosyn ushaqpen Almaty qalasyna keldi, keıin tikushaq arqyly Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervaty aýmaǵyna jetkizildi. Qazir Amýr jolbarystaryn beıimdeý protsesi josparǵa sáıkes sátti ótip jatyr. Jyrtqyshtar turaqty qorektenip, sabyrly minez-qulyq tanytyp júr. Olar Ońtústik Balqash óńiriniń tabıǵı-klımattyq jaǵdaılaryna beıimdelip jatyr. Ár ýaqyt mamandar baqylaýynda, — dep jazylǵan vedomstvo habarlamasynda.
Mınıstrliktiń málimetinshe, Amýr jolbarystary ázirge jabaıy tabıǵatqa jiberilmeıdi. Aldymen klımatqa tolyq úırený úshin olarǵa 10 gektar aýmaqta volerlik keshen salynǵan. Onyń aınalasy bıiktigi úsh metrlik qorshaýmen qorshalǵan. Keshen ishinde aýdany 0,5–0,75 gektar bolatyn taǵy alty jeke voler bar. Árqaısysynyń qorshaýy alty metr bıikke jetedi. Resmı aqparatqa súıensek, osy rezervatta týǵan kúshikter tabıǵı ortaǵa kezeń-kezeńimen jiberledi.
— Volerlerde janýarlardyń jańa ortaǵa beıimdelýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Árqaısysy jylytý júıesimen, jasandy basseındermen jáne qaýipsiz tasymaldaýǵa arnalǵan qaqpalarmen jabdyqtalǵan. Janýarlardyń jaǵdaıyn 24,7 baqylaıtyn beınebaqylaý júıesi de bar. Olardy tabıǵı ortaǵa jiberý ǵylymı derekter men halyqaralyq sarapshylardyń sheshimimen qabyldanady. Bolashaqta tabıǵatqa jiberilgen ár janýarǵa spýtnıktik GPS-qarǵybaý taǵylady. Júıe arqyly jolbarys eldi mekenderge jaqyndasa, jaýapty mamandarǵa avtomatty túrde sıgnal jiberiledi. Janýarlardy qadaǵalaý táýlik boıy Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervatynyń baqylaý ortalyǵy arqyly júrgiziledi, — delingen mınıstrlik jaýabynda.
Osy jyly rezervat aýmaǵy taǵy tórt jolbaryspen tolyǵady
Nıderlandtan bólek, kórshiles Reseı eli de Amýr jolbarystaryn Qazaqstanǵa syıǵa berýdi josparlap otyr. Bul týraly eki el basshylarynyń kezdesýi kezinde habarlaǵan edi. Resmı aqparatqa saı, ekijaqty kelisim aıasynda tórt amýr jolbarysyn jetkizý 2026 jyldyń birinshi jartysyna josparlanǵan.
— Barlyq jumystar reseılik áriptestermen birlesip júrgizilip jatyr. Janýarlardyń qaýipsizdigi men jaılylyǵyn qamtamasyz etý, sondaı-aq rezervattaǵy jaǵdaılardy muqııat daıyndaý sharalary nazarda. Daıyndyq jumystary tolyq aıaqtalǵan soń, jolbarystardyń jetkizilý kúni belgilenedi. Janýarlardy elge jetkizýdiń shyǵyndaryn Reseı Federatsııasy kóterse, áýejaıdan volerlik keshenge tasymaldaýdy Qazaqstan tarapynan «Freedom Shapaǵat» qory qarjylandyrady, —dep málimdeıdi vedomstvo.
Turǵyndar qaýipsizdigi úshin Іle-Balqashta arnaıy top qurylǵan
Alǵashqy popýlıatsııany qalyptastyrý maqsatynda keń dalaǵa kezeń-kezeńimen 15–20 shaqty jolbarys jiberiledi. Vedomstvo deregine sáıkes, negizgi maqsat — shamamen 50 bas, ózdiginen kóbeıe alatyn turaqty popýlıatsııa qurý. Al bul Balqash mańynda ómir súrip jatqan turǵyndarǵa kedergi keltirmeı me? Bul másele boıynsha da mınıstrlik arnaıy zertteý júrgizgen.
— Adam men jolbarys arasyndaǵy qaqtyǵystardy boldyrmaý maqsatynda tolyq baǵdarlama ázirlengen. «Іle-Balqash» memlekettik rezervatynda arnaıy top quryldy. Olardyń mindeti — jolbarystardyń halyq turatyn aımaqtarǵa jaqyndaýyna jol bermeý. Jyrtqyshtardyń tabıǵattaǵy qozǵalysy GPS-qarǵybaý qurylǵylar arqyly baqylanady. Mamandar janýarlardy qorqytý ádisterine úıretip, qajet bolǵan jaǵdaıda olardy ustaý jáne beıtaraptandyrý úshin arnaıy top jumys isteıdi, — dep jazylǵan vedomstvo habarlamasynda.
Jolbarystan týyndaıtyn kez-kelgen shyǵyndy óteý úshin «kompensatsııalyq qor» qurylǵan. Jabaıy mysyqtar táýlik boıy baqylaýda bolsa da, alda jalda turǵyndardyń maly zardap shekse, osy qor arqyly ár jaralanǵan janýardyń quny úshin ótemaqy tólenedi.
— «Kompensatsııalyq qor» Halyqaralyq uıymdardyń qoldaýymen quryldy. Odan bólek, 2025 jyldyń mamyr aıynda jergilikti turǵyndar úshin «ashyq jeli» iske qosyldy. Munda jolbarysqa qatysty kez kelgen suraqty qoıýǵa bolady. Sondaı-aq turǵyndar mal jaılaý alańdaryn qosymsha qaýipsizdikpen qamtamasyz etetin elektr qorshaý quralyn alýǵa ótinish qaldyra alady. Arnaıy baǵdarlama ázirlenip, ol árbir turǵyn úı nemese eldi mekennen 5 km qashyqtyqqa jolbarys jaqyndaǵan jaǵdaıda jeke habarlama jiberedi. Barlyq qaýipsizdik sharalary jergilikti turǵyndarmen «Іle-Balqash» memlekettik rezervatynyń basshylyǵy ótkizetin kezdesýlerde talqylanyp, birlesken sheshimder qabyldanady, — delingen mınıstrliktiń resmı jaýabynda.
Qazaqstan jyrtqyshtardy tabıǵı mekenine qaıta beıimdegen alǵashqy el bolady
Mamandardyń pikirinshe, baǵdarlama sátti iske assa, Qazaqstan jolbarysty joıylǵan aımaqqa qaıta jersindirgen álemdegi alǵashqy eldiń biri bolady. El aýmaǵynda jolbarys 70 jyldan astam ýaqyt buryn joıylǵan edi. Sonymen qatar, jolbarys búkil álem úshin negizgi, flagman túr bolyp sanalady. Munyń ekologııalyq ahýalǵa da orasan zor paıdasy bar.
— Jolbarystardy tabıǵı ortaǵa qaıta jersindirý tek janýarlardy saqtaý emes, ekojúıeni tabıǵı qalpyna keltirý úshin de mańyzdy. Bul jyrtqysh burynǵy tabıǵı tepe-teńdikti qalpyna keltirip, basqa janýarlar men ósimdikterdiń de qaıta oralýyna jol ashady. Qazaqstandaǵy baǵdarlama tarıhı jolbarys taralǵan aımaqty, onyń ishinde keń jaıylymdyq ekojúıelerdi qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Sonymen birge, bul bıoártúrlilikti saqtaý boıynsha halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýǵa jáne Balqash aýdany men Almaty oblysynyń ekotýrızmin damytýǵa múmkindik beredi, — dep jazylǵan mınıstrlik málemetinde.
Maqalany oqyǵannan keıin, turan jolbarysyn Qazaqstanǵa qaıta jersindirý úshin amýr jolbarysy nege qajet degen suraq týyndaýy múmkin. Resmı aqparatqa sáıkes, 2009 jyl men 2017 jyly júrgizilgen ǵylymı zertteýler eki jyrtqyshtyń DNQ-sy birdeı ekenin kórsetken.
Aıta keteıik, Taılandta 72 jolbarystyń ólimine mysyq vırýsynyń órshýi sebep bolǵan.
