Túkti kilem tek úıge tóseletin buıym emes — qolónershi

Qazaqstan Qolónershiler odaǵynyń múshesi, Qyzylorda oblysynyń «Qolónershiler ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy Qarlyǵash Іlııasova ájesinen úırengen dástúrli ónerdi qaıta jańǵyrtyp, keıingi býynǵa úıretip júr. Onyń aıtýynsha, ulttyq qolónerdi saqtap qalý úshin sheberlik sabaqtarymen qatar naqty memlekettik qoldaý men óndiristik múmkindik qajet.

— Áńgimemizdi ózińiz aınalysyp júrgen kilem toqý ónerinen bastasaq... Qazaqtyń dástúrli kilemderi qandaı túrlerge bólinedi?

— Qazaqtyń dástúrli kilemderin negizinen taqyr kilem, araby nemese shegiren kilem jáne túkti kilem dep úsh túrge bólýge bolady. Árqaısysynyń ózindik toqý ereksheligi bar. Máselen, taqyr kilemde jip shıratylyp, jelige oń-teris tásilimen ótkiziledi. Onyń betinde túk bolmaıdy, oıý-órnek jipterdiń kómegimen túsiriledi. Araby, shegiren kilemder de osyǵan jaqyn. Al túkti kilemniń ereksheligi — betinde túgi bolady. Jipterdi arnaıy shalyp, oń jáne teris baǵytta aıqastyra toqıdy. Keıin kilemniń betindegi túkti birkelki etip tegisteıdi. Shamamen bir santımetrdeı túgi bolady. Túkti kilem óte jumsaq ári jyly keledi. Buryn mundaı kilemder ár úıdiń tórinen oryn alǵan. Qazir, ókinishke qaraı, ony toqıtyn sheberler azaıyp ketti.

— Qazaq kileminiń ózge halyqtardyń kilemderinen basty ereksheligi qandaı? Ony oıý-órnegi, toqý tehnıkasy nemese qoldanylatyn materıaly arqyly ajyratýǵa bola ma?

— Eń áýeli toqý tehnıkasy jáne oıý-órnegimen erekshelenedi. Syr óńirinde túkti kilem toqý óneri jaqsy damyǵan. Bala kezimizde ájemizden shatyrgúl, pátinisgúl atalyp ketken órnekterdi úırendik. Shatyrgúldiń órnekteri geometrııalyq pishinderge negizdelgen. Onyń ishinde úshburyshtar, túrli syzyqtar men ara uıasyna uqsas órnekter kezdesedi. Keıin, ásirese, 1982-1983 jyldary kilem toqýda raýshan gúlderi men basqa da beıneler qoldanyla bastady. Men de toǵyzynshy synypta oqyp júrgende ózim toqıtyn kilemniń shetine raýshan gúlderin saldym. Ortasyna dástúrli shatyrgúl órnegin túsirip, jıegin gúldermen kómkerdim. Ájem alǵashynda buǵan qarsy boldy, men de óz oıymnan qaıtpadym. Sol kilemdi áli kúnge deıin saqtap, qoldanyp júrmin. Oıý-órnekterdiń ózindik máni bar. Mysaly, túrli tústi ara uıasyna uqsas órnekter otbasynyń berekesi men baq-dáýletin bildiredi degen túsinik bolǵan. Qyzyl, qara túster jıi qoldanylǵan. Qyzyl tús jamandyqtan, til-kózden saqtasyn degen nıetpen tańdalǵan dep oılaımyn. Árıne, ár sheberdiń óz túsinigi, ózindik órnek salý máneri bar.

— Kilemniń qazaq otbasy úshin turmystyq buıym bolýdan bólek mańyzy qandaı?

— Buryn ata-ájelerimiz ár balasyna arnap kilem toqyp beretin. Bul — otbasynyń ǵana emes, tutas urpaqtyń murasy. Ásirese, qyz uzatylǵanda jasaýyna mindetti túrde túkti kilem qosylǵan. Kilemmen birge kórpe-jastyq, basqa da buıymdar berilgen. Meniń ájem tórt qyzyna tórt kilem toqyp bergen. Solardyń birazy áli kúnge deıin úıimizde saqtaýly. Buryn kilemniń qadirin bilgen. Qazir keıbir adamdar eski kilemderdi jańasyna aıyrbastap, onyń tarıhı ári rýhanı qundylyǵyn eskermeıdi. Ózimniń de mańdaı termen toqyǵan bir kilemim shamamen 20-22 jyl buryn turmystyq qajettilikke baılanysty Germanııaǵa satylyp ketti. Taza júnnen toqylǵan, kólemi 2×3 metrlik kilemimdi sol elden óńirimizge kelgen qonaqtar 20 myń dollarǵa satyp aldy. Árıne, keıin ókindim. Taǵy bir týyndymdy bir kezderi úıdegiler ornyna basqasyn alatyn bolyp dep syrtqa shyǵaryp tastapty. Uzyndyǵy 5 metr bolatyn, ony ózim saqtap qoıdym. Tazalap, qaıtadan paıdalanýǵa jaramdy ettim. Qazir úıimde tur. Bul — meniń eńbegim ǵana emes, ómirimniń bir kezeńiniń esteligi.

— Bir kilemdi toqýǵa orta eseppen qansha ýaqyt ketedi? Onyń kólemi men órnegine qaraı eńbek mólsheri qalaı ózgeredi?

— Bul kilemniń kólemine, órnegine jáne qoldanylatyn jibine baılanysty. Bir úlken kilemdi keminde úsh aıda bitirýge bolady. Onyń ózinde kún saıyn tańǵy saǵat segiz-toǵyzdan keshki saǵat jetige deıin úzilissiz jumys isteý kerek. Buryn bir kilemdi úsh-tórt adam birigip, asarlatyp toqıtyn. Ortada bir-eki adam jumys istese, eki shetinde tájirıbeli sheberler otyratyn. Sebebi kilemniń eki sheti túzý shyǵýy kerek. Keıde bir kilemdi úsh-tórt aı toqıtyn, tipti bir jaz boıy eńbek etetin. Qazir kólemi 2×3 metrlik túkti kilemniń baǵasy shamamen mıllıon teńgeden bastalady. Al shaǵyn kilemshelerdiń baǵasy — 250-500 myń teńge aralyǵynda. Bul jerde tek jiptiń quny emes, eń bastysy, adamnyń eńbegi baǵalanýy kerek. Qolmen toqylǵan dúnıeni bir kúnde nemese on kúnde jasap shyǵarý múmkin emes. Onyń artynda úlken ýaqyt, tájirıbe men tózim jatyr.

— Sheberlerdiń osy eńbegine saı qolóner buıymdaryna suranys bar ma?

— Qazir ulttyq naqyshtaǵy buıymdarǵa qyzyǵýshylyq qaıta artyp keledi. Biraq dástúrli túkti kilemge kelgende suranys pen óndiristik múmkindik qatar damýy kerek. Qoldan toqylǵan kilemniń qunyn túsinetin adamdar bar. Ony baǵalaı biletin jan úshin mundaı buıymnyń orny bólek. Menińshe, túkti kilem tek úıge tóseletin buıym emes. Ol — ulttyq bolmysymyzdy tanytatyn dúnıe. Qazirgi jastar úlken kilem toqymasa da, shaǵyn kilemshe, sómke nemese turmysta qoldanatyn ulttyq naqyshtaǵy buıymdar jasap, osy ónerdi kúndelikti ómirge engizse eken deımin.

— Shákirtterińiz bar ma?

— Iá, qazir osy baǵytta shákirt tárbıelep júrmin. ıÝNESKO-nyń qoldaýymen dástúrli túkti kilem toqý tehnologııasyn qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik týdy. Qajetti qural-jabdyqtar berilip, arnaıy úıretý jumysy júrip jatyr. Qolónerdiń qyr-syryn úırenýge qyzyǵýshylyq tanytqandardyń arasynda jergilikti mektepterdiń tehnologııa páni muǵalimderi bar. Sebebi mektep baǵdarlamasynda qolóner, sonyń ishinde kilem toqý taqyryby qarastyrylǵan. Muǵalimniń ózi bilmese, ony oqýshyǵa qalaı úıretedi? Sondyqtan aldymen ustazdardyń osy ónerdi meńgergeni mańyzdy. Shákirtterimiz shamamen jarty jyl boıy úırendi. Aptasyna eki ret sabaqqa kelip, toqý tehnologııasyn, qandaı jip qoldaný kerek ekenin, jeli tartýdy, qajetti quraldardy paıdalanýdy meńgerdi. Eń qýanyshtysy, qazir olardyń keıbiri ózderi ózgelerge úıretip jatyr. Bul — dástúrli ónerdiń jalǵasyn tapqanynyń belgisi.

— Túkti kilem toqý ónerin úırenýge jastardyń qyzyǵýshylyǵy qaı deńgeıde?

— Qyzyǵýshylyq bar, biraq ony júıeli túrde damytý qajet. Qolónerdi meńgerý úshin ýaqyt pen shydam kerek. Sondyqtan jastarǵa bul ónerdi birden tabys kózi retinde ǵana emes, ulttyq mura retinde de túsindirýimiz kerek. Meniń basty maqsatym — ózim biletin dúnıeni ózgelerge úıretý. Keıingi urpaq osy toqý tehnologııasyn meńgerip, ata-babadan qalǵan asyl murany úzip almaı, ári qaraı damytsa eken degen tilegim bar.

— Ózińiz atap ótkendeı, Syr óńirinde túkti kilem toqý óneri erteden jaqsy damyǵan jáne ózindik erekshe mektebi bar. Alaıda qazirgi kúni biregeı qolónerdi keń kólemde, óndiristik deńgeıde damytýǵa ne kedergi bolyp otyr?

— Eń úlken másele — turaqty óndiristiń joqtyǵy jáne qarjy tapshylyǵy. Bul ónerdi damytý úshin sheberlerge jaǵdaı jasalýy kerek. Birinshiden, arnaıy sheberhana ashyp, qajetti qural-jabdyqpen qamtamasyz etý qajet. Ekinshiden, osy iske qatysatyn adamdarǵa turaqty jalaqy tólenýi kerek. Óıtkeni ár sheberdiń otbasy, kúndelikti tirshiligi bar. Tek «úırenińder, damytyńdar» dep aıtý jetkiliksiz. Buryn kilem toqıtyn fabrıkalar boldy. Qazir olardyń izi qalmady. Sondyqtan Syr óńirinde dástúrli kilem toqý óndirisin qaıtadan qolǵa alý qajet dep esepteımin. Memleket tarapynan naqty qoldaý bolsa, bul ónimdi otandyq brend retinde naryqqa shyǵarýǵa múmkindik bar. Jalǵyz ózime ınvestıtsııa quıyp, úlken óndiris ashý qıyn. Biraq úıretýge múmkindigim bar. Qazir shákirtter daıyndap jatyrmyn. Odan keıin osy isti jalǵastyratyn óndiris orny bolsa, kóp nárse ózgerer edi. Qolóner sheberlerine turaqty jumys berilip, eńbegi laıyqty baǵalansa, bul sala da damıdy.

— Kórme, jármeńke sııaqty is-sharalarǵa qatysyp júrsiz. Ózge memleketterdiń ulttyq kilem toqý ónerimen salystyrǵanda bizdiń múmkindigimiz qandaı?

— Túrikmenstanda bolǵanymda olardyń kilem toqý ónerine erekshe mán beretinin kórip, tańǵaldym. Bizdi qarsy alǵanda joldyń boıyna deıin kilem tósep qoıǵan. Ulttyq ónerin maqtanyshpen kórsetip, nasıhattap jatyr. Sonda ózimizdiń Syr óńirindegi qolónerdiń de qanshalyqty baı ekenin oıladym. Bizde de tarıhy tereń, toqý tehnologııasy erekshe túkti kilem bar. Biraq ony keńinen tanytýǵa, óndiriske engizýge áli de kúsh salýymyz kerek. Syr kileminiń ózindik órnegi, toqý tásili, tarıhy bar. Ony tek turmystyq buıym retinde emes, mádenı mura retinde tanytýymyz qajet. Sonda ǵana ózge elderge de tanyta alamyz.

— Qolmen toqylǵan kilemniń arnaıy apparatpen toqylǵan buıymnan aıyrmashylyǵy bar ma?

— Aıyrmashylyǵy bar. Qolmen toqylǵan dástúrli túkti kilemde ár jip arnaıy shalynyp, bir-birimen aıqastyrylady. Sol arqyly kilemniń túgi berik bekitiledi. Al apparatpen toqylǵan kilemniń tehnologııasy ózgeshe. Jiptiń ornalasýy men bekitilý tásili de basqa. Apparatpen belgili bir sýretti túsirýge bolady, biraq dástúrli qolónerdiń tehnologııasyn tolyq almastyra almaıdy. Sondyqtan men úshin eń mańyzdysy — ata-babamyzdan jetken toqý tásilin joǵaltpaý. Zamanaýı tehnologııany qoldanýǵa bolady, biraq dástúrli ádistiń ózin de saqtaýymyz kerek.

— Jaqyn arada júıeli túrde jastardy daıyndamasaq, dástúrli túkti kilem toqý óneri múldem umytylyp, tek mýzeı eksponaty bolyp qalmaı ma? Onyń aldyn alý úshin naqty ne isteý kerek?

— Bizge deıingi ájelerimiz osy ónerdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, bizge jetkizdi. Endi biz ony keıingi urpaqqa amanattaýymyz kerek. Qazir dástúrli túkti kilem toqýdyń qyr-syryn biletin sheberler azaıyp barady. Jasy úlken ustazdarymyz bar, biraq olardyń ornyn basatyn jastardy daıyndaýymyz qajet. Bilgenimizdi úıretpesek, erteń bul óner umytylýy múmkin. Meniń armanym — Syr óńirinde túkti kilem toqıtyn turaqty óndiris ashylyp, jastardy osy kásipke tartsaq eken. Ár úıde ulttyq naqyshtaǵy buıymdar qoldanylsa, ár bala ata-babasynyń ónerin tanyp ósse deımin. Eń bastysy, qazaqtyń ulttyq qolóneriniń ıisi shyǵyp tursa eken. Óıtkeni bul — bizdiń tarıhymyz, mádenıetimiz jáne urpaqqa qaldyratyn muramyz.

Buǵan deıin biz Soltústik Qazaqstan oblysy Lobanovo eldi mekeninde turatyn ata-babadan qalǵan ulttyq ónerdi umyttyrmaı, keler urpaqqa amanattap kele jatqan Qapezovter otbasy týraly jazǵan edik.