Tuǵyry bıik - Moıynqum - Jambyl aýdany

Moıynqum Jambyl oblysy quramynda ózinshe aýmaq bolyp otaý tikkenine 76 jyl toldy. Jer kólemi Jambyl oblysynyń 44 paıyzyn alyp jatyr, naqtyraq aıtsaq 59,3 mln sharshy shaqyrym. Tarıhy baı, jyr-dastandarǵa arqaý bolǵan kıeli qasıetti jer. Qazaq handary Kereı men Janibektiń alǵashqy tý tigip «Qazaq» dep atalýy osy jerden bastaý alǵan. Tarıhshylar dóp basyp dál osy jer dep bir sheshimge kelmese de Muhamed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıhı Rashıdı» - atty eńbeginde Kereıdiń han saılanýy Shý boıy, Moıynqum, Qozybasy, Tulparsaz dep kór­setken ári jekelegen zert­teýshi ǵalymdardyń pi­ki­ri de Moıynqum jerinde toǵy­satyndaı. Bir túmen eli­men neshe myńdaǵan tórt túlik malymen, Ábilqaıyr han­dyǵynan bólinip Shý boıy Moıynqumda qystap Qoz­ba­sy­nyń Tulparsazynda han kó­te­rilgen, ózderin sol kezden bas­tap «Qazaqpyz» dep ataýy dálel. 

Qazaq óziniń eldigin saqtaýda syn bolǵan Jońǵarlardy tize búk­tirip talqandaǵan Ańyraqaı shaıqasyna jaýyngerlerdi daıyn­daý Hantaýynyń «Suńqar» bıiginen bastaý alyp, sol kezdegi handar men sultandardyń, bılerdiń bas qosyp batalasa jaýǵa attanǵan jeri. Árkezderi han bolǵan Aby­laı han, Kenesary hannyń joryq joldary tikeleı Moıynqum jeri­men baılanysady. «Han joly» bolyp atalyp ketken úlken jol­dy ǵulama ǵalym Álkeı Mar­ǵulan zertteýinde Abylaı han atymen baılanystyrady. Bul jol keıinde Qytaı, Jetisý qazaq­tary, qyrǵyzdardyń ortalyq Qazaqstanmen Reseımen qatysatyn saýda-sattyq joly boldy. 
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi myńjyldyqta qalyptasqan «Uly Jibek joly» jaıynda H ǵasyrda ómir súrgen baǵdattyq Kýrash Ibn Djafar qoljazbasynda kerýen jolyn sıpattaǵanda Taraz, Qulan, Merke, Aspara, Moıynqum dep derekter keltirgen. Bul degenimiz, Batys pen Shyǵystaǵy elmen- eldi baılanystyrǵan saýda-sattyq, qarym-qatynas «Jibek joly» qazirgi Moıynqum aýdanynyń aýmaǵyn da qamtyǵan deýge negiz bar. 
 Ańyz ádebıetiniń kóne jyry «Qozy Kórpesh - Baıan sulý» da Qarabaıdyń Betbaqpen Shý boıyn saǵalaǵany jyrǵa qosylǵan.
 Asan qaıǵy babamyzdyń jer aralap júrip: 
 «Eı, Moıynqum! 
Jeti jyl qatarynan jut bol­sa da, tuıaqty mal qalsa, seniń baýyryńda qalady!» - dep sıpatta­ǵan. Bul degen sóz bul aımaq adamǵa da malǵa da jaıly qonys bolýǵa jaraıdy degeni.
Isa Baıǵanınniń «Quralaı sulý» poemasyndaǵy bas keıipker Quralaı áke narazylyǵyna qara­mastan, súıgenimen qashyp kele jatyp Shý  boıynda jolbarys shaýyp mert bolyp, denesi Moıynqumnyń kishi Qamqaly jerinde jaı tapqan. Oǵan erteden saqtalyp kelgen keıin jańalanǵan Quralaı kúmbezi - bul kúnderi ǵashyqtardyń táý etip baratyn sımvolyna aınaldy. 
Aqyn-jyrshy Saýytbektiń súıiktisi Aqbópege qoly jetpeı, «mal bergeni barady alyp ketip» dep jyrlaǵandaǵy Aqbópeniń týyp- ósken jeri. 
Ár kezderi nebir zulamat zaman­dardy basynan ótkergen qazaq bala­syna Moıynqum jeri pana da, qorǵan da bolǵan. HІH ǵasyrdyń orta shamasynda jońǵar, orys, qoqan basqynshylarynan teperish kórgen Jetisý qazaqtary Shý, Talas boıyn panalaǵan.
Shoqan Ýálıhanov «Baıanaýyl dýandary jaıynda» degen zertteý eńbeginde Baıanaýyl qazaqtary 1849 jyldardaǵy aýyr jaǵdaılarda qonys aýystyryp Betbaqty 2 jyl boıy mekendegen.
El erkindigi jolyndaǵy kúresker qoqandyqtarǵa qarsylyqta kóte­rilis­shilerdiń kósemi bolǵan, qyzyl úkimettiń saıasatyn qoldamaı qar­sy­lyq bildirgen.Imanjúsip 1929-1930 jyldary Moıynqumdy panalaǵan. Osynda ustalyp, atylǵan.
Memleket qaıratkeri aqyn Sáken Seıfýllın ataman Anenkov­tiń ajal vagonynan qashyp shyǵyp, Tarazy qalasyna qaraı baǵyt alǵanda qýǵynshy jendetterden qutqaryp, Shý ózeninen aman-esen alyp ózin dittegen jerine jetkizgen moıynqumdyq Súıindik qarııa bolǵan. «Tar jol taıǵaq keshý» eń­be­ginde Súıindikti batyr dep kór­setken.
Jyr alyby, shyǵystyń Gómeri atanǵan Jambyl babamyz 1946 jyl­dyń aqpan aıynda Jambyl taýynyń baýraıynda týǵandyǵyn, atyn sol taýdyń atymen ataǵandyǵyn ózi aıtyp ketken. Adamnyń bolmysy týǵan jerdiń tabıǵatymen astasyp jatady degendeı, babamyzdyń ulyq dárejesine kóterilýine osy Moıynqumnyń qasıeti men topyra­ǵy da áser etken bolar. 
Ári batyr, ári sheshen Bóltirik babanyń ómir joly Moıynqummen baılanysady. Oǵan Bóltirik qystaýy, Bóltirik jaılaýy atalýy dálel. Bul jerde babamyz talaı daýlardy ádil sheship tórelikter jasaǵan. Babanyń denesi Moıynqum shekarasyna taqaý jerde jerlengen.
Moıynqum halqy tarıhtyń kóshinde basynan talaı-talaı, qıly-qıly zamandardy ótkerdi. Qazan tóńkerisine deıin ákimshilik jaǵynan Pishpekoıazyna, Semeı gýbernııasynyń Qarqaraly oıazyna, Aqmola gýbernııalyq oıazyna qarasa qazan tóńkerisinen keıin Syrdarııa, Almaty Ońtústik Qazaqstan oblys­taryna 1939 jyldyń 1 qarasha aıynda jańadan qurylǵan Jambyl oblysynyń quramyna Kókterek aýdany (1965 jyldan Moıynqum aýdany) bolyp endi. Patshalyq Reseı tusynda HІH ǵasyr sońynda jazaly bolyp jer aýdarylǵan orys halqy ókilderi Shý boıynyń qunarly, sharýaǵa yńǵaıly jerlerine or­nalastyryldy, bılik júrgizdi. 1916 jylǵy okop qazýǵa buratana elderden adamdar alýǵa baılanysty patsha jarlyǵyna qarsy shyqty. Kóteriliske qatysqandardyń birazy ustalyp jazalandy.
Qazan tóńkerisinen keıin jer óń­dep, mal ósirip, kúnin kórip tirshilik etken adamdardy baı, qulaq, kedeı dep jiktep, atý, asý, azaptaý terory bastaldy. 5-10 qoıy, iri qarasy, jylqysy barlar baılar sanatyna jatqyzyldy, jer aýdaryldy. Birli-jarymdy saýaty barlar ártúrli syltaýlarmen ustalyp túrmege qa­maldy, azaptaldy, atyldy. Tek bir sol kezdegi azǵana shaǵyn aýmaqty Komıntern aýylynan 14 adam (hat jazyp, oqı alatyndar, aýyl moldasy) qamalyp azaptaldy, atyldy. Birde-biri elge oralmady. Mundaı jaǵdaılar ár aýyldarda da boldy. 
Qazaqtyń mańdaıyna jazylǵan sory bolyp 1924 jyly ortalyqtan qandyqol Goloşekın memleketti basqarýǵa jiberildi. Onsyz da tıtyqtap kúnin zorǵa kórip otyrǵan eldi joǵary jaqtyń qoldaýyna súıengen Goloşekın «Kishi Oktıabr» saıasatyn júrgizdi. Malyn, dúnıe múlikterin tárkiledi, halyqty kún kóris múmkindiginen aıyrdy, el asharshylyqqa ushyrady. Kónekóz qarııalardyń aıtýy boıynsha keıbir aýyldarda jan balasy qalmaǵan. Qalǵandardyń birazy Qyrǵyz, Ózbek, Túrikmenstan jerin panalady. 1929-33 jyldardaǵy qoldan uıymdastyrylǵan ashar­shy­lyq­tyń zardaby urmaǵan otbasy bolmady. El endi-endi esin jıyp, eńsesin kótere bastaǵanda Uly Otan soǵysy bastaldy. Moıyn­qumdyqtardan 3010 adam soǵysqa attandy. Onyń 880-i soǵys alańyn­da qalyp qoısa, 147-si habarsyz ketti. Elge oralǵandardyń kópshi­ligi jaraly, múgedek boldy. Jan­qııarlyq erligi úshin kópshiligi memlekettik orden, medaldarmen marapattaldy. 
Ulanbelde týyp-ósken keıin Túrikmenııaǵa qonys aýdarǵan Mádı Begenov Keńes Odaǵynyń batyry atandy. Kúlásh Maıbasova apamyz Kalınıngradta  ofıtser aǵasyna bara jatyp, soǵys oıranyna tap bolyp Ýkraına jerinde partızandarǵa qosylyp jaý tylynda shaıqasty. Jurt Kúlásh apaıdy «Partızan apa» dep ketti. Qazaqtyń batyr qyzy Álııa Moldaǵulovamen maıdandas bolyp Kazachıha selosy úshin bolǵan shaıqasta Áli Asylbekov, Álııa Moldaǵulova ekeýi de aýyr jaralanyp №4112-gospıtalǵa túsken. Shaıqasta kórsetken erligi úshin Máskeýden arnaıy polkovnık G.Belıaev kelip №680 mınometti Álige tapsyrǵan. Sol mınomet qazir Máskeýde qarýly kúshter mýzeıinde saqtaýly tur. Gvardııa aǵa serjanty Asylbekov Áli ІІ-ІІІ dárejeli «Dańq», «Qyzyltý», «Qyzyl juldyz», І-ІІ dárejeli «Uly Otan» soǵysy ordenderimen birneshe medaldarmen marapattalyp, 1946 jyly elge oralyp, beıbit kúnderi berekeli eńbek etti. 
95-ke kelip 2015 jyly ómirden ótken Álmahan Smaılov 7 jyl boıy (1939 jyldan) Býdennyıdyń atty áskeri quramynda soǵysty. 
Moıynqum aýdandyq (ol kez­de Kókterek aýdany) partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bol­ǵan Qambar Moldabekov 1942 jyly ózi suranyp maıdanǵa attandy, Le­nıngradty qorǵady. Polkovnık shenine deıin kóterilip,  bir shaıqasta aýyr jaralanyp, gospıtalda  qaıtys bolǵan. Qambar Moldabekovtiń partbıleti, áskerı kıimderi posyl­kamen aýdandyq partııa komıtetine kelgen edi, - dep aıtyp otyratyn edi Soǵys jáne eńbek ardageri, aýdanda basshy­lyq qyzmetter atqarǵan Hamıt Maýlenov aǵamyz.
1944 jyly Velıkaıa Lýkı qala­syn azat etý shaıqasynda aýyr ja­ra­­lan­ǵan Asanbaev Dúısen aǵa­myz júrek tusynan ótip omyrtqa­ǵa qa­da­lǵan jaý oǵyn 30 jyl dene­sin­de saqtap 1974 jyly Almaty qa­la­synda gospıtalda aldyrǵan. Sol joly madaqtalǵan ІІІ dáre­je­li «Dańq» ordeni ıesin 28 jyl­dan keıin tapqan. Aǵamyzdyń keýdesi tolǵan soǵys, eńbek orden-medaldary edi. Mundaı mysaldar kóptep sanalady. Bir úıden attanǵan aǵaıyndy Álimbet, Qaltaı, Maqan Úsipalıevterden eki maıdan baǵytynan (Lenıngrad, Stalıngradta ekeýi) aýylǵa bir kúnde bir mezgilde qara qaǵaz kelýi búkil aýyldy dúrliktirip kúńirentti. 
El soǵys zardaptaryn joıyp, qalpyna keltirýge jumyla kirisip eńbek etti. Halyq sharýashylyǵyn kóterýdegi janqııarlyq eńbekteri úshin kóptegen moıynqumdyqtar memleket tarapynan qurmettelip, ma­rapattaldy. 9 aýyl sharýashy­ly­ǵy­nyń eńbekkerleri Sotsıalıstik Eńbek Eri atandy. Mal ósirip, tolaıym tabysqa jetkeni úshin el qurmetine bólenip, Jazylbek Qýanyshbaev eki márte Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. «Dala akademıgi», «Malshylardyń Marshaly» degen ataqqa, halyq qoshemetine bólendi. Jazekeń KSRO, QSR Joǵarǵy Keńesterine depýtat bolyp saılan­dy. Máskeýde, Sezder saraıynda kommýnıstik partııanyń Bas hat­shysy L.Brejnev ózi kelip sá­lem­desip, arqasynan qaq­qan. Aǵybaı batyr babamyzdyń fotosýretin Lenıngradtaǵy Er­mıtaj­dan taýyp, elge eń birinshi bolyp kóbeıtip taratqan, tabys­tyrǵan osy Jazekeń. Jalpy, Jazekeńniń túr-tulǵasy men minezi, adamgershilik qasıetteri birin-biri ádemi tolyqtyryp turýshy edi. Eńbegimen el qurmetine bólenip, tolaıym tabysty jumystar at­qarǵan, qoǵam jumysyna belsene qatysqan osy jerdiń týmasy Túıte­baı Temirbekov, 1929-31 jyldary barlyq azǵantaı malyn ortaǵa salyp birigýge muryndyq bolǵan Majyra Nııazbekova 1936 jyly Ortalyq Atqarý komıtetine (KazTsIK) múshe bolǵan. Keıin de KSRO Joǵarǵy Keńesine ár kezderi Meshitbaı Qoıshybekov, Nurjamal Týǵanbaeva, Kúlzada Tileýbaeva, Qazaqstan Respýblıkasy joǵary keńesine Dildash Itbasova, Aıtbaı Nazarbekov (aýpartkomnyń birinshi hatshysy), Shotaı Taıbaǵarov, Shoman Sháripbaev, Turmaǵambet Arystanbekovtar depýtat bolyp halyq senimine, qurmetine ıe boldy. 
Aýdan abyroıyn asqaqtatyp, ataǵyn shyǵarǵandardyń biri Shotaı Taıbaǵarov boldy. Nar tulǵaly jigit shyńdalǵan sheberligin kórsetti. Eki dúrkin qoı qyrqýdan KSRO chempıony, Ekonomıkalyq ózara kómek keńesine múshe elderdiń absolıýtti chempıony, Qazaqstannyń bas júldegeri atandy.
Aýdan kóleminde ujymdardy basqaryp, tirliktiń kózin taba bil­gender eline, jerine janashyr jaq­sylar men jaısańdar az bolǵan joq. Kópshiligi baqılyq bolyp ketti. 
Bul kúnderi de zaman talabyn jete meńgerip, sharýalaryn dóńge­letip, elimizdiń ekonomıkasy men áleýetine úlesterin qosyp júrgender kóbeıe túsýde. 
Reseıge 300 jyldan asa ýaqyt bodan bolǵan qazaq eli nebir aýyrt­pashylyq zamandardy basynan keshirdi. 300 jyl boıy babalarymyz azattyq úshin, egemendigimiz úshin ámirshil, ákimshil júıemen arpa­lysyp, kúresýmen boldy. Tilimizdiń, dinimizdiń joıylyp ketýine qaýip tóndi. Ózge jurttar jerimizge de egelikke ańsary aýyp, neshe túrli ádis-aılalardy oılastyryp, ıem­denýge áreketter jasady. Orys patshasy Nıkolaı ІІ - «Mne vse ravno, kak jıvýt kazahı, pýst jıvýt, pýst jıvýt kak hotıat, menıa ınteresýet ıh zemlıa» dep ashyq oıyn bildirgeni bar ǵoı. «Sabaqty ıne sátimen» degendeı, sáti túsip júıe áreketterine qarsylyq bildirip erlik, batyldyq kórsetip, jastar kóshege shyqty júıe de qarsylasyp baqty. Kóshege shyqqan jastardy urdy, soqty, qınady, adamgershilikke jat áreketter jasady. Myń ólip, myń tirilgen babalar urpaqtary qaıtpaı qaısarlyq kórsetip, aqyry ańsaǵan armanyna jetti. Sol azattyq úshin kúrestiń basy-qasynda jerlesimiz, Moıynqumnyń týmasy Qaırat Rysqulbekov te júrip edi. Erkindik úshin kúreste ákimshilik-ámirshilik zamannyń qolshoqpary jastardy baǵytynan qaıtaramyz dep urdy-soqty, jas Qaırattyń ómirin qıdy. Ómirine tóngen qaýipke qaramaı ol: 
Qaırat degen atym bar, 
Qazaq degen zatym bar.
Erkek toqty qurbandyq, 
Atam deseń atyńdar, - dep urandatyp ótti.
Halyqtyń uly atanǵan Qaıratqa Prezıdentimiz Jarlyǵymen «Halyq Qaharmany» ataǵyn berdi. Qadir tutqan elimiz Qaıratqa eskertkishter ornatty, mádenıet oshaqtaryna, mektepterge, kóshelerge atyn berip, qurmet kórsetti. Osyndaı tuǵyry bıik tulǵaǵa Moıynqum ǵana emes, bar qazaq qaryzdar.
Moıynqum jerinde talaı memlekettik qaıratkerler, jaq­sylar men jaısandardyń taban izi qalǵan, ósip-órkendeýine kómek qoldaryn sozǵan. 1928 jyly memleket qaıratkeri Oraz Jandosov Moıynqumǵa kelip, eldi birigip, uıymdasyp, sharýa júrgizýge úgittese, Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov 1953 jyldyń qarasha aıynda aýdanǵa kelip, 418 shaqyrymdyq (onyń 300 shaqyrymy Moıynqum aýmaǵynda) Moıynty - Shý temir jolynyń ashylý salta­natyn Shyǵanaq stansasynda ótkizip, sóz soılep lentasyn qıyp paıdalanýǵa bergen. 
Shý boıyna japsarlas jatqan Betbaqtyń dalasyn, onyń ósimdik álemin, sý kózderin, azyqtyq qor­laryn zerttep keleshek taǵdyryn sheshken asa kórnekti ǵalym Kárim Myńbaev arnaıy ekspedıtsııa uıymdastyryp, jetekshilik etip, Ulanbel aýyl sharýashylyǵy stansasyn ashqan. Keıinde sol stansa negizinde iri mal sovhozdary uıymdastyryldy.
Qazaqstandy uzaq jyl basqarǵan iri memlekettik qaıratker, hal­qymyzdyń aıaýly perzenti Din­muhamed Ahmetuly Qonaev 1975 jyly aýdanǵa kelip, jaı-kúıimen tanysty, halyqpen júzdesti. Qa­zaqstannyń Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolǵan aıtýly azamat Baıken Áshimov jáne ár kezderdegi orynbasarlary, mınıstrlerdiń basym kópshiligi aýdandy aralap, hal-jaǵdaıymen tanysyp kó­mek qoldaryn sozyp otyrdy. Sondaı-aq Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ázilhan Nurshaıyqov, Hamıt Erǵalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Syrbaı Máýlenov, Qasym Qaı­se­nov, Qadyr Myrzalıev, Oralhan Bókeev, Shyńǵys Aıtmatov, t.b. kóp­tegen aqyn-jazýshylarymyz Sha­ra Jıenqulova, Roza Baǵlanova, Bı­bigúl Tólegenova, t.b. kóptegen óner sańlaqtary da ár kezderi Moıyn­qumnyń qurmetti qonaǵy boldy. 

Esenaman OShAQBAEV, Eńbek ardageri, aýdannyń Qurmetti azamaty