«Týǵan jerim - nurly elim»: Aqtóbedegi Qobda aýdanynyń kúnderi

 «Qut-bereke daryǵan Qobda» ataýymen ótkizilgen jármeńkede qala turǵyndaryna et, qus, balyq, sút, baý-baqsha jáne kókónis ónimderi arzan baǵasyna satyldy, dep jazady «Aqtóbe» gazeti.  

Badana da, balyq ta bar

Jármeńke kezinde qobdalyqtar «Aq nıetpen» aktsııasyn uıymdastyryp, alańǵa 25 metrlik dastarhan jaıdy. Jármeńkege kelýshiler qobdalyqtardyń aq dastarqanynan dám tatyp, merekelik tilekterin arnaıy qoıylǵan plakatqa jazyp jatty. Bul kúni qobdalyq ónerpazdar bazar mańyna ornatylǵan dala sahnasynda án-jyrdan shashý shashty. Úlkender jaǵy kópshilikke usynylǵan kontserttik baǵdarlamany ashyq aspan astynda tapjylmaı otyryp tyńdady.

Aqtóbe qalasyndaǵy Qobda aýdany kúnderi aıasynda uıymdastyrylǵan aýyl sharýashylyǵy jármeńkesine oblys ákimi Berdibek Saparbaev keldi. Oblys basshysy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasymen tanysyp, kásipkerlermen tildesti.

Qobda aýdandyq kásipkerlik bóliminiń basshysy Janargúl Bıbitovanyń aıtýynsha, jármeńkege aýdandaǵy 18 aýyldyq okrýgten aýyl sharýashylyǵy taýarlarlary jetkizilgen. Ásirese, et, sút, kókónis ónimderi mol ákelinipti. Bul kúni aqtóbelikter Qobdadan jetkizilgen 5 tonna etti áp sátte-aq satyp aldy. Naryqtaǵy baǵadan áldeqaıda tómen satylǵan iri qaranyń etine suranys joǵary boldy. Qala turǵyndary 800-1300 teńgeniń aralyǵynda satylǵan etke kezekke turý úshin talas týdyrdy. Elý tonnaǵa jýyq kókónis jáne kartop ónimderi de bazardyń aýlasynda satylymǵa shyǵaryldy. Qobdalyqtardyń ákelgen ónimderiniń arasynda marınadtalǵan sańyraýqulaq pen 20 qoıannyń eti, balyq, asburshaq pen badana da bar.

- Aýdanda jyl basynan beri shamamen 200 shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisi tirkeldi. Búgingi kúni aýdandaǵy kásipkerlerdiń belsendiligi - 98 paıyz. Olardyń memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý deńgeıi de joǵary. Bıyl aýdanǵa memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý úshin 519 mıllıon teńge bólindi. Sonyń ishinde «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy - 2020», «Altyn asyq» sekildi baǵdarlamalardy tolyqtaı ıgerdik dep aıta alamyz. Qazirgi kúni «Bıznestiń jol kartasy - 2020» jáne «Qulan» baǵdarlamalary boıynsha jumystar júrgizilip jatyr, - dedi J.Bıbitova.

Bes eshkiniń súti

Terisaqqan aýylynyń jeke kásipkeri Raıhan Bekmuhanbetova jármeńkege jeke úıiniń aýlasynda ósirip jatqan úırek-qazdarynyń etin saýdaǵa shyǵardy.

- Qazir 700-ge jýyq qus ósirip otyrmyn. Olardyń qatarynda taýyq ta, qaz-úırek te bar. Qustarymdy jeke úıimniń aýlasynda ósiremin. Qazdyń ózi 100-den asyp ketti. Jazdaı eńbektengen jumysymyzdyń nátıjesin kóretin shaqta mundaı jármeńkeniń ótkizilýi de bizder úshin tıimdi bolyp tur. Qus etine suranys joǵary bolyp tur. Endi jármeńkeden tys ýaqyttarda da qalaǵa kelip, qus etin satatyn bolamyn, - deıdi Raıhan.

Bir qyzyǵy, Raıhan memlekettik baǵdarlamalardyń eshbirine qatyspapty. Jeke kásipkerlik quryp, óz qarjysyna isin dóńgelentip otyr. Bıyl kóktemde qala bazarynan úırektiń 300 balapanyn árqaısysyn 350 teńgeden satyp alǵan. Qazdyń balapandary 1000 teńgeden satylypty. «Balapan kezinde bul qustar qatty kútimdi qajet etedi. Shyǵyn da boldy. Qazdyń taza salmaǵyna baılanysty baǵasy da ártúrli bolady. Eń úlkenderin 4-5 myń teńgeden satyp jatyrmyn. Úırek etin de alýshylar kóp», - deıdi Raıhan.

Jármeńkede qus etinen bólek, jumyrtqa da saýdaǵa shyǵaryldy. Úı jaǵdaıynda ósirilgen taýyq jumyrtqasynyń 10 danasyn 180 teńgeden satqan Raıhan ázirge bul kásipti aýylda ózinen basqa adamnyń qolǵa almaǵanyn aıtty.

Bul kúni Qobda aýylynan kelgen jeke kásipker Kúnsulý Ybraeva ózi baǵyp-kútip otyrǵan bes eshkisinen jınaǵan 10 lıtr sútin ákelipti. Eshki sútiniń bir lıtri 500 teńgeden satyldy.

- Eshki sharýashylyǵymen aınalysýdy qolǵa aldyq. Ázirge Reseıden ákelgen sútti baǵyttaǵy bes eshkim bar. Bul - eshkiniń zaanenskıı tuqymy. Aýylda eshki sútine suranys joǵary. Ásirese, úlkender jaǵy eshki sútin emdik maqsatqa satyp alyp jatady. Bir eshkiden kúnine 4-5 lıtr sút alamyn. Kútimi jaqsy eshki sútti de mol beredi, - deıdi Kúnsulý.

Jármeńkege kelgender Kúnsulý apaıdan eshkiniń túbitin surap jatty. Alaıda, bul kisiniń baǵyp otyrǵan eshkisi sút bergenmen, túbit bermeıdi. Óıtkeni, bul eshkiler  taraýǵa kelmeıdi. Aldaǵy ýaqytta eshkileriniń sanyn kóbeıtýdi maqsat etken ol  Reseıden zaanenskıı tuqymdy teke de aldyrypty.

Sógáliniń sańyraýqulaǵy

Qobdalyqtar jármeńkege Sógáli aýyldyq okrýginen 100 kelige jýyq sańyraýqulaq jetkizipti. Aýyl ákimdiginiń bas mamany Altyn Munarovanyń aıtýynsha, bul kásippen aýyldaǵy jeke kásipker Berik Nurtaza aınalysady. Densaýlyǵyna baılanysty jármeńkege qatysa almaǵan kásipkerdiń ózi bolmasa da, ónimderine suranys joǵary boldy. Marınadtalǵan sańyraýqulaqtyń kelisi 1000 teńgeden satyldy.

- Aýyl mańynda úlken orman bar. Bul - sol ormannan jınalǵan sańyraýqulaq.  Bul jerde sańyraýqulaqtyń ártúri ósedi. Máselen, sańyraýqulaqtyń valýı, veshenkı túrlerin qysqa saqtaýǵa bolady. Ol úshin sańyraýqulaqty jınap alyp tazalap, keptiremiz. Tazartylǵan sańyraýqulaq 3 kún sýda turǵasyn, eki ret tuzdy sýǵa qaınatylyp, marınadtalady. Sol kúıinde ony arnaıy qutylarǵa salyp, qysqa saqtaýǵa bolady. Veshenkı - kez kelgen taldyń túıneginde qatar-qatar ósetin sańyraýqulaqtiń bir túri. Borovıkti qýyryp jeseń, dámi til úıiredi. Grýzdı - túsi aq sańyraýqulaq. Ony da marınadtap, qysqa saqtaýǵa bolady. Bulardyń qaı-qaısysy da densaýlyqqa paıdaly, belgili bir mólsherde adam aǵzasyn qajetti dárýmendermen baıytady, - deıdi A.Munarova.

Onyń aıtýynsha, sańyraqulaq kúzde úlkeıip pisip, jınalady. Úsh jyldan beri bul kásipti ózine serik etip júrgen Berikke aýyl turǵyndary sańyraýqulaq jınaýǵa kómektesetin kórinedi.

Oblys ákimi tusaý kesip, tary túıdi

El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı «Týǵan jerim - nurly elim» aktsııasy aıasynda qobdalyqtar Aqtóbedegi Álııa Moldaǵulovanyń memoraıldy eskertkishiniń janynda «Álııa - erliktiń dastany» taqyrybynda patrıottyq shara uıymdastyrdy. Bul jerde Álııa esimdi 25 qyz batyr rýhyna taǵzym etip, sodan soń Qobda aýdanynyń ákimi Meırambek Shermaǵanbetov bastaǵan top  «Batyrlar alleıasynda» Uly Otan soǵysyndaǵy Keńes Odaǵynyń Batyrlary eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy.

Aýdan kúnderine arnalǵan mádenı-kópshilik is-sharalar senbi kúni keshkilik QR Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev atyndaǵy ortalyq demalys saıabaǵynda jalǵasty. Saıabaq alańyna aqshańqan kıiz úıler tigilip, «El muraty - Máńgilik el» atty 25 qazaqy dástúrler sherýi kórsetildi. Merekelik sharany tamashalaýǵa oblys ákimi Berdibek Saparbaev, QR Parlamenti Senatynyń depýtaty, qobdalyq azamat Eleýsin Saǵyndyqov bastaǵan top keldi. Qazaqy salt-dástúrler sherýin basynan-aıaǵyna deıin tamashalaǵan mereke qonaqtary keıbirine ózderi de qatysty. Oblys basshysy Berdibek Mashbekuly sol jerde Mansýr atty balaqaıdyń bákimen tusaýyn kesip, aǵash kelige salynǵan taryny túıip te kórdi.  Qonaqtardyń ıyǵyna shapan jaýyp, taqııa taratyldy, kádesyılar usynylyp jatty. Budan ári oblys ákimi bastaǵan top qobdalyqtardyń usynǵan qyz uzatý, súndet toıy, balany besikke salý, kórisý, teri ıleý, tary salý, bas tartý, súıekten buıym jasaý, tazy asyraý, jún ıirý, kıiz basý, búrkit salyp, qus ustaǵan halqymyzdyń jón-joralǵylary men salt-dástúrlerin nasıhattaıtyn kórinisterdi tamashalady. Berdibek Mashbekuly men Eleýsin Naýryzbaıuly «Týǵan jerge taǵzym!», «Túlek KZ» aktsııalary aıasynda «Altyn qyran» kompanııalar toby atynan aýdannyń 25 ozat oqýshysyna Astana qalasyna saıahatqa usynylǵan joldamany tabystady. Bul kúni merekeniń qurmetti qonaqtary men qala turǵyndary saıabaqta aýdannan shyqqan kásipkerlerdiń altyn uıa - mektepterine syılyqtar tapsyrý rásimin tamashalady.

Qonaqtar men qala turǵyndary aýdanda óndirilgen ónimderdiń kórmesinen dám tatyp, saıabaqta ózara saıysqa túsken 25 Álııa esimdi qyzdyń «Táýelsizdik - tuǵyrym» taqyrybyndaǵy shyǵarmalarymen tanysty.

Salt-dástúrimizdi qurmettep, onyń ishinde umytyla bastaǵan jón-joralǵylardy kópshilikke nasıhattaý maqsatynda uıymdastyrylǵan sharalar munymen shektelgen joq, saıabaqta qobdalyqtar «Juldyzdy sát» olımpıada qatysýshylarynyń jeńisterine arnap qazaqsha kúres, arqan tartys oıyndarynan jarys ótkizdi. Ulttyq oıyndarǵa qala jastary belsendi qatysty.

Bul kúni qobdalyq ónerpazdar saıabaq sahnasynda «Qut qonǵan - Qobda» atty teatrlandyrylǵan sahnalyq qoıylymdy usyndy.

Tarazdyqtar Taıbýryldyń astaýyna 1 mıllıon teńge surap otyr

Oblys ákimi bastaǵan top «Qasıetti Qobda óńiriniń shejireli tarıhy» atty aıbarly Abat batyr, Qara Qypshaq Qobylandy, el qorǵaǵan Isataı, batyr arý Álııa erlikteriniń kóshpeli murajaılaryn da tamashalady.

- «Qobylandy batyr» memorıaldy kesheniniń qurylǵanyna keler jyly on jyl tolady. Qazirdiń ózinde keshende 300-diń ústinde jádiger bar. Sonyń ishinde aqtóbelik sheber Erqosaı Ábilovtiń qolymen jasalǵan orta ǵasyrlyq buıymdardy erekshe ataǵym keledi. Temir ustasy melhıor materıal men qaıystan jasaǵan er toqym - óte baǵaly. Tarıhtan bilýimizshe, orta ǵasyrlarda batyrdyń at ábzelderi altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen ǵoı.  Qobylandy batyrdyń qaıta qalpyna keltirilgen bas súıegi de - keshendegi eń qundy jádigerlerdiń biri. Bul eksponant plastmassadan jasalǵan. Sonymen qatar, «Er qarýy - bes qarý» demekshi, batyrlar qoldanǵan bes túrli qarýdy osy kórmege arnaıylap ákelip turmyz. Batyrlar kıetin dýlyǵa, saýyt, saptama etik, ishik syndy kıimderdiń de nusqasyn kópshiliktiń nazaryna usynǵandy jón sanadyq.

Jalpy Qobylandy batyr zamanynan bizge deıin túpnusqa túrinde eshnárse jetpegen. Tek túpnusqa retinde biz Qobylandy batyr qylyshyn qaıraǵan qaıraq tasty ataımyz. Qaıraq tastyń salmaǵy - 5 tonna. Qazir qaıraq tas keshenniń janynda tur. Munda ákelý múmkin emes, - deıdi   «Qobylandy batyr» memorıaldy kesheniniń dırektory Azamat Qalmaǵanbetov.

Kóshpeli murajaıǵa qoıylǵan jádigerlerdiń qatarynda Qobylandy batyr kesenesiniń shaǵyn maketi de tur. Qala turǵyndary shaǵyn keseneniń janynda sýretke túsip, bes qarýdy qyzyqtap qarap, ustap kórip jatty.

- Reseı men aradaǵy shekara aptasyna úsh kún ashylady. Sol kezde shekaradan 40 shaqyrym ornalasqan jerdegi «Qobylandy batyr» memorıaldy keshenine kelýshilerdiń qatary kóbeıedi.  Jaqynda Reseıdiń Tolıattı, Ekaterınbýrg qalalarynan bir top saıahatshy keldi. Osydan eki jyl buryn Amerıkanyń Vırdjınııa shtatynan múgedek balasymen týrıst kelip, keshendi qyzyqtap ketti. Arnaıylap osy tarıhı oryndy kórýge keletin aǵylshyndar da bar, - deıdi keshen dırektory.

Batyrlar mekenine aınalǵan kıeli Qobda óńirine saıahattap barýǵa sheteldikterdiń qyzyǵýshylyǵy joǵary kórinedi. Alaıda aýdanda týrızm salasy áli kenjelep tur.

- Týrıster týrasynda aıtqanda áńgime aýdandaǵy týrızm salasyn damytýǵa kelip tireledi. Bul salany damytý úshin eń basty kezekte joldy jóndeý kerek. Aýdanda jol nashar, alaıda qurylys jumystary júrgizilip jatyr. Ekinshiden - kesene mańynda 25-30 oryndyq qonaq úı salyný kerek. Ázirge mundaı oryn bizde joq. Kesene basyna keletinder mal soıǵysy keledi. Alaıda mal soıatyn oryn da daıyn emes. Ol úshin arnaıy ınfraqurylym tartyp, sodan keıin bul isti qolǵa alý qajet, - deıdi A.Qalmaǵanbetov.

Keshen dırektory óz sózinde Qobylandy batyrǵa qatysty Taraz qalasynan qundy eksponat tabylǵanyn aıtady.  «Qobylandynyń Taıbýryly sý ishken astaý men batyrdyń aıaǵy tıgen tas búgingi kúni Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda saqtaýly tur. Bul týraly derekti men buǵan deıin  de bilgenmin. Alaıda tarazdyqtar muny buǵan deıin aıtpaı keldi.  Bul jádigerlerdi Tarazdyń qypshaqtary 5-6 jyl boıy zerttegen, qazir mýzeıde tur. Endi sol jádigerdi bizge bergisi keledi. Ol úshin tarazdyqtar 1 mıllıon teńge qarjy surap otyr. Árıne, budan jergilikti bılik habardar», - deıdi A.Qalmaǵanbetov.

Aldaǵy kúnderi Qobylandy batyr kesenesi qaıta qalpyna keltirilmek. Búgingi kúni keseneniń tastary úgitilip, syıqy qashqan. A.Qalmaǵanbetovtiń aıtýynsha, oblys ákiminiń tapsyrmasymen keler jyly kóktemde keseneni qaıta jańartý jumystary bastalmaq. Jaqynda bul isti júrgizýge Túrkistan qalasynan sheberler kelip ketken. Endi bul iske bıýdjetten 45 mıllıon teńge qarastyrylmaq. «Keler jyly kúzde keseneniń ashylǵanyna 10 jyl tolý qurmetine oraı osy mańda shaǵyn etnografııalyq qoıylym uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz. Merekelik sharany tamashalaýǵa jan-jaqtan týrıster keledi», - deıdi keshen dırektory.

Shóje kóz saýyt jáne Mosın vıntovkasy

Bıyl ult-azattyq kóterilisiniń kósemi, batyr Isataı Taımanulynyń týǵanyna 225 jyl. Batyrdyń jany máńgilik baıyz tapqan jer - Qobda óńiri. Osy mereıli dataǵa oraı  batyr rýhyna taǵzym etip, qobdalyqtar aýdan kúnderi aıasynda Isataı Taımanuly erlikterine arnap kóshpeli murajaı uıymdastyrypty.

- Kıiz úıge qoıylǵan jádigerlerdiń barlyǵy - batyrǵa tán buıymdar. Onyń ishinde shóje kóz saýyt bar. Bul - XVII-XVIII  ǵasyrlardaǵy saýyt. Balapannyń kózine uqsatyp temirden jasalǵan saýyttyń on kelige tarta salmaǵy bar. Mundaı saýyt Shyǵys Qazaqstanda jáne bizdiń óńirde ǵana bar. Bul - Qosótkel jaǵasynan tabylǵan belgisiz batyrdyń saýyty, - deıdi aýdandyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń ádiskeri Gúlbarshyn Erǵalıeva.

Budan bólek kıiz úı ishinde bir kezderi Qobda óńirinen tabylǵan kisender men shyǵyrlar, at ábzelderi,  sondaı-aq, byltyr Astana qalasynda ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan sharaǵa aparylǵan Abat-Baıtaq kesenesiniń shaǵyn maketi men osy qorymnan tabylǵan astaý da tur.

Saıabaqtaǵy kıiz úıdiń birine jasaqtalǵan jyljymaly kórme Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovaǵa arnalǵan. Álııa aýylyndaǵy oblystyq patrıottyq tárbıe berý ortalyǵynan ákelingen jádigerlerdiń qatarynda 2013-2015 jyldary  izdestirý toby músheleriniń Reseıdiń Pskov oblysy Novosokolnyı aýdanynyń Kazachıha ormanynan tabylǵan Mosın vıntovkasy bar. Tot basqan jádigerdi izdestirý tobynyń músheleri 2015 jyly ortalyq murajaıyna tabystapty.

P.S. Aqtóbedegi Qobda aýdanynyń kúnderi «Jalyndy Qobda jastary» taqyrybyndaǵy patrıottyq aktsııamen, qobdalyq ónerpazdardyń gala-kontsertimen támamdaldy.  Sol kúni saıabaqqa kelgender merekelik otshashýdy tamashalady.

 Araılym NURBAEVA.