Týǵan Myrza-Baranovskıı nemese tarıh pen ekonomıkanyń bettesýi
ASTANA. QazAqparat - Ulytaý óńirine kelip, «Habar» arnasyna bergen suhbatynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtynyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kók túrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep Táýelsizdikke kelip tireledi» degen bolatyn. Aıtqandaı-aq, jarty álemdi bılegen Altyn Orda ydyraǵanda, birtutas qazaq jurty jazǵa salym ár jerde oıdym-oıdym bolyp tartylyp qalatyn kólshikter sııaqty bólshektenip ketken edi.
Solardyń biri, ǵylymda polıak-lıtva tatarlary dep atalatyn qandas baýyrlarymyz. Aty basqa bolǵanymen, arǵyn, jalaıyr, úısin, qońyrat, naıman jáne basqa rýlardan turatyn zaty da, qazirgi tańda umytylǵanymen, jazba eskertkishterinde saqtalǵan tili de, shejire-tańbalary da búgingi qazaqqa tym jaqyn. Nobel syılyǵynyń ıegeri, jahanǵa máshhúr «Otpen jáne qylyshpen» trılogııasynyń avtory, jazýshy Genrık Senkevıch, amerıkalyq ataqty akter Charlz Bronson jáne kúndeı kúrkirep ótken jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy ekonomıkalyq ǵylym tarlandarynyń biri Mıhaıl Ivanovıch Týǵan Myrza-Baranovskıı Altyn ordalyq túrkiler urpaǵynan.
Bolashaq ekonomıst 1865 jyly 8 qańtarda Ýkraınada ómirge keledi. Harkovtaǵy Ekinshi gımnazııany támamdaǵannan keıin Mıhaıl Týǵan Myrza-Baranovskıı 1883 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsip, 1886 jyly Dobrolıýbov demonstratsııasyna qatysqany úshin qaladan qýylady. Týǵan ólkesine oralǵan Mıhaıl 1889 jyly Harkov ýnıversıtetin fızıka-matematıka jáne zań mamandyqtary boıynsha bitirip shyǵady. 1894 jyly «Qazirgi Anglııadaǵy ónerkásiptik daǵdarystar, olardyń sebep-saldarlary jáne halyq turmysyna áseri» atty mongrafııasy jaryq kóredi. Bul eńbegin ǵalym 1892 jylǵy kóktem jáne jaz aılarynda Londonda jarty jyl bolǵanda Brıtan murajaıyndaǵy túpnusqalarǵa súıene otyryp jazyp shyǵady. 1894 jyly saıası ekonomııa magıstri ǵylymı dárejesin alý úshin dıssertatsııa qorǵaǵannan keıin ol Qarjy mınıstrligindegi laýazymdy qyzmetin tastap, 1897 jyldan óz ómirin tolyǵynan ǵylymı zertteýler men ustazdyqqa arnaıdy. Negizinen Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetinde jáne Joǵary áıelder kýrstary men Kommertsııalyq esep-qısap áıelder ýchılışesinde dáris oqyǵan ǵalym 1898 jyly «Burynǵy jáne qazirgi kezdegi orys fabrıkasy» atty monografııasyn jaryqqa shyǵarady, sonyń negizinde doktorlyq dısertatsııa qorǵap, saıası ekonomııa doktory dárejesin ıelenedi. Onyń opponenti Máskeý ýınversıtetiniń professory, belgili ǵalym A.I.Chýprov bolady. Kooperatıvtik qozǵalysqa belsene aralasyp, nasıhattaıdy, 1909 jyldan «Kooperatsııa jarshysy» jýrnalynyń redaktory bolady. Bul taqyryp tóńireginde ǵalym 1903 jyly «Bólisý teorııasynyń áleýmettik róli» jáne 1906 jyly «Kooperatsııanyń áleýmettik róli» sııaqty qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵan salmaqty maqalalaryn jarııalaıdy. M.Týǵan Myrza-Baranovskııdiń Reseı tarıhyndaǵy orny búgingi orta býyn urpaqqa onyń bolshevıkter kósemi V.I.Lenınmen aıtys-tartystarynan jaqsy málim. Alǵashqy orys revolıýtsııasy kezeńinde ekonomıst-ǵalymnyń «Saıası ekonomııa men sotsıalızmniń jańa tarıhynyń ocherkteri», «Óziniń tarıhı damýyndaǵy qazirgi sotsıalızm», «Marksızmniń teorııalyq negizderi», «Saıası ekonomııa negizderi» atty ǵylymı eńbekteri saıasatkerler nazaryna ilinedi. Týǵan Myrza-Baranovskıı kadet partııasy atynan Memlekettik dýmaǵa usynylǵanymen, saılaýdan óte almaǵan. Qazan tóńkerisinen soń ol ýkraın ulttyq qozǵalysyna belsene atsalysyp, 1917-1918 jyldary Ýkraın halyq respýblıkasynyń Qarjy mınıstri (hatshysy) bolady, Ýkraın ǵylym akademııasyn qurýǵa qatysady. Ǵalym-ekonomıst, saıasatker 1919 jyly 21 qańtarda ýkraın delegatsııasynyń quramynda Versal beıbit konferentsııasyna kele jatyp, jolda, Odessada vagon ishinde ómirden ótedi. Reseılik saıasat serkeleri ustanǵan ulyderjavalyq shovınıstik baǵytqa batyl qarsy shyqqan Týǵan Myrza-Baranovskııdiń «men orys emespin! Men jartylaı ýkraınmyn, jartylaı tatarmyn!» degen aşy aqıqatqa toly sózi shákirtteri arqyly bizge jetip otyr.
