Tsıfrlyq teńge: Qazaqstannyń aqsha júıesinde ne ózgeredi

Kádimgi aqshadan aıyrmashylyǵy nede?

Búginde qazaqstandyqtar teńgeni eki túrde paıdalanady. Ol – qolma-qol aqsha men banktegi qolma-qol aqshasyz qarajat. Birinshisi – Ulttyq bank shyǵaratyn banknottar men monetalar bolsa, ekinshisi – kommertsııalyq bankterdegi shot pen kartalarda saqtalatyn aqsha.

Endi osy qatarǵa tsıfrlyq teńge qosylyp otyr. Onyń basty ereksheligi – tsıfrlyq teńgeni kommertsııalyq bank emes, tikeleı Qazaqstan Ulttyq banki shyǵarady. Ol – Ulttyq banktiń mindettemesi. Sondyqtan tsıfrlyq teńgeniń bólek baǵamy joq, 1 tsıfrlyq teńge árdaıym 1 teńgege teń.

Bul ony krıptovalıýtalardan da túbegeıli ajyratady. Bıtkoın nemese Ethereum sııaqty aktıvterdiń quny naryqtaǵy suranys pen usynysqa qaraı ózgerýi múmkin jáne olardy ortalyq bank shyǵarmaıdy. Al tsıfrlyq teńge – ulttyq valıýtanyń jańa nysany, onyń quny teńgeniń óz qunyna baılanǵan. Sondyqtan ınvestıtsııalyq aktıv retinde qarastyrýǵa bolmaıdy.

Osyǵan baılanysty tsıfrlyq teńgeniń qymbattaýynan paıda tabýdy nemese odan kepildi tabys alýdy usynatyn jarnamalarǵa saq bolǵan jón. Ulttyq bank mundaı usynystardy alaıaqtyq shema retinde baǵalap, azamattardy saq bolýǵa shaqyrady.

Aqshany baǵdarlamalaýǵa bolady

Tsıfrlyq teńgeniń basty erekshelikteriniń biri – aqshany baǵdarlamalaý múmkindigi. ıAǵnı qarajatty qandaı maqsatqa, qandaı taýar men qyzmetke jáne qandaı jaǵdaıda jumsaýǵa bolatynyn aldyn ala belgileýge bolady.

Bul múmkindik eń aldymen memlekettik qarjy úshin mańyzdy. Mysaly, jol salýǵa bólingen bıýdjet qarajatyn tek sol jobaǵa qajetti taýarlar men qyzmetterge jumsaýǵa tehnıkalyq shekteý qoıýǵa bolady. Qarajattyń qozǵalysyn bas merdigerden sońǵy oryndaýshyǵa deıin baqylap, belgilengen sharttarǵa sáıkes kelmeıtin operatsııalarǵa jol bermeýge múmkindik bar.

Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń pikirinshe, mundaı tólemder bıýdjet qarajatyn baqylaýdyń qosymsha tetigi bola alady.

– Elimizde qolma-qol aqshasyz tólem ınfraqurylymy qazirdiń ózinde jaqsy damyǵan. Sondyqtan tsıfrlyq teńgeniń halyqqa beretin paıdasy jaı ǵana taǵy bir tólem quraly bolýmen shektelmeýi kerek. Onyń artyqshylyǵy áleýmettik tólemderdi tıimdi jetkizý, sýbsıdııalardy maqsatty baǵyttaý, bıýdjet qarajatynyń qozǵalysyn baqylaý jáne tólemderdi avtomattandyrý sııaqty múmkindikterden kórinýi tıis, – dedi qarjy sarapshysy.

Qaı salalarda qoldanylady?

Tsıfrlyq teńgeniń múmkindikteri birden tolyq kólemde engizilgen joq. Joba 2021 jyly zerttele bastap, 2022 jyly ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq synaqtardan ótti. Al 2023 jylǵy 15 qarashada naqty paıdalanýshylar qatysqan alǵashqy pılottyq joba iske qosyldy. Sol kezeńde bank kartalary men tólem júıelerimen ıntegratsııa, sondaı-aq Almaty mektepterindegi tegin tamaqtanýǵa arnalǵan tsıfrlyq vaýcher sekildi jobalar synaldy.

Keıin tsıfrlyq teńgeni qoldaný aıasy keńeıip, negizgi nazar memlekettik qarjyǵa aýysty. Ótken jyly aýyl sharýashylyǵy, ınfraqurylym, salyqtyq ákimshilendirý jáne memlekettik qoldaý baǵyttarynda pılottyq jobalar iske asty. Qazir memlekettik satyp alýlar, bıýdjettik kredıtter, sýbsıdııalar men granttardy qarjylandyrý sııaqty baǵyttarda tehnologııanyń múmkindikteri synaqtan ótip jatyr.

Júıeniń aýqymy da birtindep ósip keledi. Ulttyq tólem korporatsııasynyń málimetinshe, joba bastalǵaly beri 336,6 mlrd tsıfrlyq teńge shyǵarylyp, 265 tsıfrlyq shot ashylǵan. Osy ýaqyt ishinde 61 myńnan astam tranzaktsııa júrgizilgen.

Bıyl tamyzdan bastap tsıfrlyq teńgeni dári-dármek, janar-jaǵarmaı jáne basqa da taýarlardy memlekettik satyp alýda qoldaný josparlanǵan. Sondaı-aq quny 100 mln teńgeden asatyn jobalar boıynsha bıýdjet shyǵystarynyń jekelegen túrlerinde tsıfrlyq teńgeni mindetti paıdalaný qarastyrylǵan.

Alaıda tehnologııany keńinen qoldaný úshin tek júıeniń ózi jetkiliksiz. Bıýdjet qarajatynyń qozǵalysyn tolyq baqylaý úshin tólem tizbegindegi barlyq qatysýshy tsıfrlyq teńgemen jumys isteýge daıyn bolýy qajet. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, keıbir qosalqy merdigerler smart-kelisimsharttardy paıdalanýǵa ázirge daıyn emes. Osyǵan baılanysty quqyqtyq tetikter jetildirilýde.

Elge qandaı paıdasy bar?

Tsıfrlyq teńgeniń bolashaǵy onyń kúndelikti ómirde azamattarǵa qanshalyqty qolaıly bolatynyna da baılanysty.

Elimizde mobıldi bankıng, QR-tólemder men jedel aýdarymdar keń taraǵan. Sondyqtan tsıfrlyq teńgeniń halyq úshin máni taǵy bir tólem quraly bolýmen shektelmeýi tıis. Osy turǵydan alǵanda, onyń ınternetsiz tólem jasaý múmkindigi mańyzdy.

Ulttyq bank ınternetke qosylmaı tólem jasaý stsenarıılerin synaqtan ótkizgen. Bul fýnktsııa baılanysy turaqsyz shalǵaı eldi mekenderde nemese ınternet ýaqytsha istemeı qalǵan jaǵdaıda qoldanysqa yńǵaıly bolýy múmkin.

Qarjyger, Qazaq Expert Club sarapshysy Saıda Tileýlenova tsıfrlyq teńgeniń azamattarǵa beretin perspektıvaly múmkindikteriniń biri osy ekenin aıtty.

– Bolashaqta ınternetsiz tólem jasaý múmkindigi tsıfrlyq teńgeniń basty erekshelikteriniń birine aınalýy múmkin. Onyń tıimdiligi memlekettik qarjymen shektelmeı, kúndelikti tólemderde de kórinýi yqtımal, – dedi Saıda Tileýlenova.

Qaýipsizdik qalaı saqtalady?

Tsıfrlyq teńge keń qoldanysqa engen saıyn qaýipsizdik pen qupııalylyq máselesi de ózekti bola túsedi. Sebebi tsıfrlyq operatsııalar qolma-qol aqshaǵa qaraǵanda kóbirek derek qaldyrady. Sondyqtan jeke aqparatty qorǵaý - júıeniń mańyzdy talaptarynyń biri.

Ulttyq bank banktik qupııa qaǵıdalary qoldanylatynyn málimdedi. Bul rette memlekettik qarajat pen azamattyń jeke aqshasyn ajyratý mańyzdy. Mysaly, sýbsıdııa nemese bıýdjet qarajatyna belgili bir sharttar qoıylýy múmkin. Alaıda bul azamattyń ózge qarajatyn avtomatty túrde shekteýdi bildirmeıdi.

Kıberqaýipsizdik mamany Abylaı Isınniń aıtýynsha, tsıfrlyq teńge ınfraqurylymynda apparattyq qaýipsizdik modýlderi, rezervtik júıeler, táýelsiz testileý jáne antıfrod-tetikter qarastyrylǵan. Degenmen tsıfrlyq júıelerdegi táýekeldi tolyq joıý múmkin emes, sondyqtan qaýipsizdik sharalaryn turaqty jańartyp otyrý qajet.

– Tsıfrlyq teńgede tolyq anonımdilik bolmaıdy. Sondyqtan tehnologııalyq múmkindikter men memlekettik baqylaýdyń shekarasyn, sondaı-aq jeke derekterdi qorǵaý talaptaryn naqty belgileý mańyzdy, – dedi Abylaı Isın.

Bul talaptar Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Tsıfrlyq valıýtalardy ázirleý álemniń júzden astam elinde zerttelip, synaqtan ótip nemese engizilip jatyr. Atap aıtqanda, Qytaı tsıfrlyq ıýandy, Bagam araldary Sand Dollar-dy, Nıgerııa eNaira-ny damytsa, Eýropalyq ortalyq bank, Úndistan, Ulybrıtanııa, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Sıngapýr da óz jobalaryn iske asyrýda.

Alaıda elderdiń tsıfrlyq valıýtany engizýdegi maqsaty ártúrli. Biri bólshek tólemderge, endi biri memlekettik qarjyǵa nemese transshekaralyq esep aıyrysýǵa basymdyq beredi. Demek, barlyǵyna ortaq bir model qalyptasqan joq.

Qazaqstanda qazir negizgi nazar memlekettik qarajattyń qozǵalysyn baqylaý jáne baǵdarlamalanatyn tólemderdi synaýǵa baǵyttalǵan. Al azamattar úshin tsıfrlyq teńgeniń tartymdylyǵy onyń kúndelikti ómirde naqty qandaı jańa múmkindik beretinine baılanysty bolady.