Marqumnyń tsıfrlyq derekterine muragerlik: akkaýnttar men gadjetterdi ashýdyń zańdy joly qandaı

Tsıfrlyq dáýir: Mura - tek úı men aqsha emes

Buryn muragerlik máselesi týyndaǵanda tek jyljymaıtyn múlik, jer telimi nemese banktegi jınaqtar eskeriletin. Al búgingi býyn úshin «mura» uǵymy áldeqaıda keńeıdi. Statıstıkaǵa súıensek, ortasha eseppen ár adamnyń smartfonynda 1000-nan astam fotosýret jáne kemi 5 shaqty belsendi akkaýnty bar. Qazir adamnyń búkil ómiri — iCloud, Google Drive qoımalarynda, Telegram nemese Instagram paraqshalarynda jasyrynǵan.

Ata-anasynan nemese et jaqyn baýyrynan aıyrylǵan jandar úshin onyń smartfonyn asha almaý — ekinshi ret soqqy alýmen teń. Kóptegen týystar marqumnyń sońǵy sátterinde túsirgen sýretterinen, aýdıo habarlamalarynan nemese jyldar boıy jınaǵan fotoarhıvinen aıyrylyp qalyp jatady. 

Astana qalasynyń turǵyny Shyraılym Orynbasarovanyń basynan ótken jaǵdaı myńdaǵan adamǵa tanys kórinis.

— Ákem qaıtys bolǵannan keıin eń qıyn nárselerdiń biri — onyń telefonyn asha almaý boldy. Qupııasózin bilgen joqpyz. Іshinde barlyq estelikteri, fotolary, tipti kerek qujattary da boldy. Telefondy ashý qarapaıym nárse sııaqty kórinedi ǵoı. Biraq biz programmısterge de apardyq, eshkim kómektese almady. Ákemniń sýretteri, kúndelikti ómirinen qalǵan dúnıelerdiń bári sol telefonnyń ishinde qalyp qoıdy. Eger aldyn ala tsıfrlyq muragerlik mádenıetin bilsek, tym quryǵanda sýretteri qolymyzda bolar edi. Ajal aıtyp kelmeıdi, biraq tsıfrlyq zamanda osyndaı mádenıet qalyptassa eken deımin, — deıdi ol.

Qazaqstan qoǵamy jyl sanap tsıfrlanyp keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, ınternetti paıdalanýshylar men halyqtyń tsıfrlyq saýattylyq deńgeıi turaqty ósý ústinde.

Derekterge sáıkes, 93%-dan astam qazaqstandyq onlaın keńistikke kóshken. Tıisinshe tsıfrlyq mura máselesi de jyl ótken saıyn ózekti bola túspek.

Qazirgi halyqaralyq tájirıbede iri tehnologııalyq alpaýyttar (Apple, Google) «muragerlik kontaktini» engizý arqyly bul máseleni ishinara sheship jatyr. Alaıda Qazaqstan zańnamasynda «tsıfrlyq mura» termıni áli de naqty bekitilmegen. Qoldanystaǵy Azamattyq kodeks boıynsha muragerlikke múlik pen múliktik quqyqtar jatady, al áleýmettik jelilerdegi akkaýnttar men jeke hat-habarlardyń mártebesi zań men etıkanyń arasynda qalyp otyr.

Álemdik tájirıbe

Tsıfrlyq muragerlik máselesi — tehnologııa men adam quqyǵy toǵysatyn núkte. Bul taqyryptyń kún tártibine shyǵýyna jelidegi akkaýnttardyń tek hat-habar emes, qundy aktıvke aınalýy sebep boldy.

Álemdik tájirıbede digital legacy máselesi alǵash ret osydan 20 jyl buryn, 2005 jyly AQSh-tyń Konnektıkýt shtatynda kóterilgen. Ol kezde másele qarjy nemese foto emes, qarapaıym elektrondy poshta tóńireginde týyndady. Shtat bıligi poshta servısterine marqumnyń hattaryna muragerlerge ruqsat berýdi mindettedi.

Arada on jyl ótkende Delaver shtaty zańnamalyq deńgeıde úlken tóńkeris jasady. Olar vırtýaldy menshikti (akkaýnttar, domender, tsıfrlyq aktıvter) resmı túrde muragerlik múliktiń bir bóligi dep tanydy. Atap aıtqanda, smartfondaǵy sýret pen garajdaǵy kóliktiń zań aldyndaǵy quqyqtyq salmaǵy teńesti.

Bul saladaǵy eń sońǵy jáne eń aýqymdy qadamdy Izraıl jasady. 2025 jyldyń shildesinde kúshine engen zań — ulttyq deńgeıdegi tuńǵysh júıeli qujat. Eger buryn bul máseleni tehnologııalyq alpaýyttar (Apple nemese Google) óz erkimen, ishki erejelerine saı sheship kelse, endi memleket olardypaıdalanýshy qaıtys bolǵan jaǵdaıda qoldanatyn jospar usynýǵa mindettep otyr.

Tsıfrlyq «amanat»

Tehnologııalyq alpaýyttardyń «tsıfrlyq amanat» qaldyrý fýnktsııasy burynnan bar. Tek ony kópshilik bile bermeıdi. Sonymen adam ómiri kenetten úzilip ketse, artynda qalǵan jaqyndaryna tsıfrlyq derekteri qoljetimdi bolý úshin kózi tirisinde ne istep ketýi kerek?

Apple (Apple ID): Apple-de «Tsıfrlyq murager» optsııasy bar. Paıdalanýshy óz derekterine (fotolar, habarlamalar, jazbalar) qol jetkize alatyn 5 adamdy aldyn ala belgileı alady. Ózi ómirden ótken jaǵdaıda, olar arnaıy kilt arqyly iCloud-taǵy dúnıelerin ala alady.

Google: Google-dyń «Saqtyq úshin» fýnktsııasy 10 adamǵa deıin murager taǵaıyndaýǵa múmkindik beredi. Eger paıdalanýshynyń akkaýnty belgili bir ýaqyt boıy belsendi bolmasa, júıe Gmail, Google Photos jáne ózge de servısterdegi derekterdi kórsetilgen muragerlerge avtomatty túrde jiberedi.

Facebook: Munda «Paraqsha saqtaýshysyn» (hranıtel) tańdaýǵa bolady. Ol adam akkaýnt ıesi qaıtys bolǵannan keıin paraqshasyn «Estelik» statýsyna ótkizip, jazbalardy basqara alady nemese akkaýntty tolyq óshirip tastaı alady.

Instagram: Munda paıdalanýshynyń týystary profıldi muraǵa berýge ruqsat suraı alady. Mundaı paraqsha izdeý júıeleri men usynystarda kórinbeıdi, tek estelik retinde turady.

Telegram: Telegram-da murager taǵaıyndaý múmkin emes, eger paıdalanýshy 1 aıdan 2 jylǵa deıingi (merzimin ózi tańdaıdy) aralyqta jelige kirmese, akkaýnt barlyq hattarymen birge birjola joıylady. Ony qaıta qalpyna keltirý múmkin emes.

TikTok: Naqty saıasaty joq. Biraq 180 kún boıy belsendi bolmasa, akkaýnt ıesiniń esimi sandar jıyntyǵyna aýysady.

WhatsApp: 120 kún boıy qoldanylmaǵan akkaýnttar avtomatty túrde buǵattalady.

2026 jylǵy Tsıfrlyq kodeks

Qazaqstannyń quqyqtyq júıesinde bul salada úlken betburys bolmaq. 2026 jylǵy 12 shildeden bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Tsıfrlyq kodeksi kúshine enedi. Bul qujat tsıfrlyq ortadaǵy qoǵamdyq qatynastardy, sonyń ishinde tsıfrlyq derekter men obektilerdi qurý, saqtaý jáne berý máselelerin retteıtin bolady. Bul kodeks tsıfrlyq aktıvterdi muraǵa qaldyrý máselesindegi kóptegen túıtkilderdiń sheshilýine quqyqtyq negiz jasamaq.

Zańger keńesi: Eki zańdy mehanızm

Qazaqstan zańnamasynda «tsıfrlyq mura» degen jeke uǵym áli de qalyptaspaǵan. Alaıda bizdiń smartfondaǵy ómirimiz ben vırtýaldy aktıvterimiz zańnyń nazarynan tys emes. Zańger Tabyldy Berjanov bul salada zańdyq negizderdiń jetkiliksizdigin aıtady.

— Qazaqstanda áleýmettik jeliler, elektrondy poshta men bulttaǵy derekter avtomatty túrde muragerlik múlikke kirmeıdi. Týystary bul aqparatqa tek ósıette kórsetilgen jaǵdaıda nemese sot sheshimimen ǵana qol jetkize alady. Marqumnyń parolin bilseńiz de, onyń akkaýntyna ruqsatsyz kirý zań boıynsha «aqparattyq júıege zańsyz qol jetkizý» dep tanylyp, qylmystyq jaýapkershilikke, aıyppuldan bastap, bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin ákep soǵýy múmkin, — dep eskertedi zańger.

Qazirgi tańda bul másele «Aqparattandyrý týraly» zań men jalpy muragerlik quqyq normalarymen retteledi. Onyń ústine, kóptegen platformalar sheteldik zańdarǵa baǵynatyndyqtan, qazaqstandyq muragerler tehnologııalyq kedergilerge tap bolyp, derekterge qol jetkize almaı qalady.

Sondaı-aq kóptegen adamdar qupııasózderin qaǵazǵa jazyp nemese vıdeoúndeý qaldyrsa jetkilikti dep oılaıdy. Alaıda sotta mundaı qujattardy joqqa shyǵarý óte ońaı. Qazaqstanda tsıfrlyq dúnıelerdi muraǵa qaldyrýdyń eki zańdy mehanızmi bar.

Munda ár adam múlkin, ıaǵnı krıptovalıýta, domender, monetızatsııa quqyǵyn tizip jazady. Biraq qupııasózderdi kórsetpeıdi, tek ıdentıfıkatorlardy, mysaly, ámııan nómiri nemese akkaýnt ataýyn belgileýi kerek.

Bul — eń qaýipsiz jol. Notarıýsqa ishinde qupııasózder, kiltter nemese nusqaýlyqtar jazylǵan fleshka salynǵan jabyq konvert beriledi. Ol konvert tek ıesi qaıtys bolǵannan keıin ǵana ashylady.

Eger paroldi ashyq ósıette jazsa, ol notarıýs pen keńse qyzmetkerlerine belgili bolyp qalady. Sondyqtan zańgerler «ósıetti oryndaýshy adamdy» taǵaıyndaýdy usynady. 

Al eger Instagram, TikTok nemese YouTube arnasy tabys ákelip turǵan bıznes-aktıv bolsa, jaǵdaı qıyndaı túsedi. Platformalardyń paıdalanýshylyq kelisimi kóbine akkaýntty úshinshi tulǵaǵa berýge tyıym salady. Mundaı jaǵdaıda zańgerler eseptik jazbany emes, kontentke degen avtorlyq quqyqty jáne monetızatsııadan túsetin tabysty muraǵa qaldyrýdy rásimdeıdi. Eger adam tiri kezinde tehnıkalyq qoldaý qyzmetimen aldyn ala hat alysyp, qujattardy daıyndamasa, muragerlerge mıllıondaǵan aýdıtorııasy bar paraqshany ıelený zań júzinde múmkin bolmaı qalýy yqtımal.

Qazirgi quqyqtyq baza áli de jetildirýdi qajet etedi. Tabyldy Berjanovtyń pikirinshe, zańnamaǵa «tsıfrlyq mura» uǵymyn engizip, platformalardyń mindetterin naqtylaý qajet. Al ázirge, eń senimdi jol — notarıýs arqyly qupııa ósıet qaldyrý jáne tsıfrlyq aktıvterdi resmı múlik retinde tirkeý.

Jasandy ıntellekt jáne Tsıfrlyq avatarlar

Joǵarydaı aıtqanymyzdaı, búgingi tańda adam ómirden ótkenimen, jelide onyń onlaın beınesi, ıaǵnı akkaýnttary, pikirleri men fotolary vırtýaldy álemde «ómir súre» beredi. Osy oraıda zańdy bir suraq týyndaıdy. Marqumnyń onlaın beınesi jeke tulǵalyq másele me, álde muragerler basqaratyn múlik pe?

IT zańgeri  Bekarys Áshirbektiń aıtýynsha, zamanaýı muragerlik massasyna tek úı men kólik qana emes, bıtkoın-ámııandar, tipti kompıýterlik oıyndardaǵy quny joǵary vırtýaldy aktıvteri kiredi.

— Eger marqumnyń jaqyndary onyń qundy tsıfrlyq aktıvteri baryn bilmese, ol dúnıe muragerlik tizimine kirmeı, vırtýaldy keńistikte máńgige qulyptaýly qalyp qoıady. Sondyqtan jaqyndarymyzdyń tsıfrlyq álemde qandaı aktıvteri bar ekeninen habardar bolý — búgingi kúnniń talaby, — deıdi IT zańgeri.

Jelidegi paraqshany óshirý kerek pe, álde saqtaý kerek pe? Ol ár otbasynyń jeke sheshimi. Alaıda Instagram nemese Facebook sııaqty platformalar marqumnyń qupıııasózin eshkimge bermeıdi. Mundaǵy jalǵyz zańdy jol — paraqshaǵa memorıaldy statýs alý. Ol úshin týystyq baılanysty dáleldep, qaıtys bolý týraly kýálikti usyný qajet. Bul jaǵdaıda paraqshaǵa eshkim kire almaıdy jáne jaqyndary úshin estelik retinde saqtalady.

Tehnologııanyń damyǵany sonsha, búginde neırojeliler marqumnyń daýysyn salyp, tipti onyń tsıfrlyq avataryn jasap, jańa beınerolıkter shyǵarýǵa bolady. Bul tehnıkalyq turǵydan qıyndyq týdyrmaıdy. IT zańgeri Áshirbek Bekarys osy máseleniń etıkalyq jaǵyna nazar aýdarady.

— Adamnyń jeke beınesine degen quqyq muragerlikpen birge berilmeıdi. Ol — tulǵanyń óz quqyǵy. Árıne, JI arqyly marqumnyń beınesin kez kelgen keıipke engizýge bolady. Biraq, eger bul áreket qoǵamdyq rezonans týdyratyn tulǵalarǵa qatysty bolsa jáne olardyń abyroıyna nuqsan keltirse, bul mádenı muraǵa qatysty quqyqbuzýshylyq nemese usaq buzaqylyq retinde ákimshilik jaýapkershilikke ákep soǵýy múmkin, — dep túıindedi ol.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstanda aqparattyq qaýipsizdik pen tsıfrlyq júıelerge jańa talaptar engiziletinin jazǵan edik.