Tsıfrlandyrý, joǵary jalaqy, tegin magıstratýra: veterınarııa salasy qalaı ózgerip jatyr

Tsıfrlandyrý: QR jáne mobıldi qosymsha

Búginde el aýmaǵynda shamamen 9 mln iri qara, 24 mln-ǵa jýyq usaq mal, 4,7 mln jylqy, 302 myń túıe bar. Tórt túliktiń babyn jasaý maqsatynda 10 myńǵa jýyq maman eńbek etedi. Mal dárigerleriniń sany kóp kóringenimen, salada júkteme joǵary. Úı janýarlaryn tirkeý, mal basyn baqylaý, maýsymdyq ekpe jumystary kezinde dárigerlerge jumys kóp.

Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi tsıfrlandyrýǵa kóńil bólip, mamandardyń jumysyn jeńildetýge qam jasap otyr. Bastysy, burynǵy tsıfrlyq sheshimderdiń olqylyqtaryn joıyp, tıimdi joldy qarastyrýǵa nıetti.

Nelikten? Sebebi eski tsıfrlyq júıede kemshilik kóp edi. Mysaly, bir analyq malǵa birneshe tóldi tirkeýge ruqsat etken, bul jalǵan derekterge jol ashty. Oǵan qosa vaktsınatsııadan keıin preparat aǵzadan tolyq shyqpaı turyp, maldy soıýǵa shekteý qoıylmady. Tipti mal satyp alý-satý kezinde jalǵan mámileler engizilip keldi.

Endi júıeni jańartý nátıjesinde birshama ózgeris endi:

· SMS arqyly mámileni rastaý;

· júıege derekterdi avtomatty túrde engizý;

· kelý orny boıynsha veterınarııalyq anyqtamalardy sóndirý;

· mal bazarlarynyń jańa fýnktsıonaly engizildi.

Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri Amanǵalı Berdalınniń aıtýynsha, saladaǵy tsıfrlandyrýǵa QR qoldanylmaq.

– Tsıfrlyq baqylaý tizbegi endi janýardyń týǵan sátinen bastap, ónimniń sońǵy tutynýshyǵa jetkenine deıin tolyq qamtıdy. Sonymen qatar eksportqa shyǵatyn mal úshin karantınniń jańa tsıfrlyq baqylaý júıesi engizildi. Pılottyq rejımde et ónimderin fermadan mektepterge, balabaqshalarǵa, aýrýhanalarǵa deıin qadaǵalaý tetigi iske qosylyp otyr. Ár partııada úlgilengen QR-kody bar elektrondyq anyqtama bolady, – deıdi vıtse-mınıstr.

Taǵy bir oń ózgeris – mobıldi qosymshalar. Jaqynda veterınarlarǵa arnalǵan «ISZH-Mobile» qosymshasy, aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń ıeleri úshin «TortTulik» qosymshasy iske qosyldy. Bul janýarlar men mal sharýashylyǵy ónimderin qadaǵalaýda taptyrmas kómekshi quralǵa aınalyp úlgergen.

Jalpy mundaı tsıfrlyq sheshimder janýarlardyń jaǵdaıyn naqty ýaqyt rejıminde baqylaýǵa, aýrýlardyń aldyn alýǵa, logıstıka men tabyndy basqarýdy ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi. Nıderland, Danııa, Kanada sekildi memleketter osy mándes tehnologııalardy keńinen qoldaný arqyly tabysty da, mal basyn da arttyryp otyr.

Joǵaryda ataǵan tsıfrlyq sheshimder alǵashqy kezeńge jatady. Mal dárigerleri júıege tolyq úırenisken kezde ekinshi etap bastalmaq. Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, kelesi qadam – dálme-dál mal sharýashylyǵyn (Precision Livestock Farming) tsıfrlandyrý, ıaǵnı azyqtandyrý, sýarý jáne mıkroklımatty basqarý júıeleri avtomattandyrylady. Ónimdilik 10–25%-ǵa artyp, shyǵyndy 15%-ǵa deıin únemdeýge múmkindik mol. Odan bólek janýarlardyń aýrýy men reprodýktıvtik minez-qulqyn boljaý úshin jasandy ıntellekti qoldanylady. Al jaıylymdardy baqylaý úshin drondar men spýtnıkterdi paıdalaný kózdelgen.

Veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Órken Ákibekovtiń pikirinshe, keıingi tsıfrlandyrý sharalary nátıje berip jatyr. 

– Qazir mal basyn jappaı tsıfrlandyrý boıynsha memleket tarapynan úlken jumystar júrgizilip jatyr. Ýaqytty tirkeý, vaktsınatsıalaý tarıhyn elektrondy nusqaǵa kóshirý sekildi áreketter óte tıimdi ekeni sózsiz. Osy baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyrý kerek, – deıdi Órken Ákibekov.

Jastar nege mal dárigeri bolǵysy kelmeıdi?

Qazaqstannyń veterınarııa salasynda shamamen 10 myń maman qyzmet etedi dedik. Olardyń ortasha jasy 45–47 jas aralyǵynda. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine sáıkes, eldegi 11 joǵary oqý orny veterınar kadrlar daıarlaıdy. Jyl saıyn baǵytqa 1300-ge jýyq memlekettik grant bólingenimen, túlekterdiń edáýir bóligi mamandyǵy boıynsha eńbek jolyn jalǵastyrmaıdy eken.

Osy máseleni sheshý maqsatynda veterınarııalyq bilim berý júıesine ózgeris engizilip jatyr. Endi memlekettik grant negizinde bilim alǵan túlekter oqýyn aıaqtaǵannan keıin veterınarııa salasynda keminde úsh jyl jumys isteýge mindetteledi. Sonymen qatar olar «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasy aıasynda áleýmettik qoldaý sharalaryn paıdalana alady.

Professor Órken Ákibekov másele mindetteýmen sheshilmeıdi dep otyr. Maman turaqtaýy úshin ınfraqurylymdy qaıta qaraý mańyzdy degen pikirde.

– Keıingi jyldary memleket tarapynan mal dárigerlerin daıarlaý boıynsha kóptegen jumys atqaryldy. Dese de ınfraqurylym máselesi áli sheshim tappaı keledi, negizgi másele de osyǵan tirelip tur. Aýyl-aımaqta zamanaýı dıagnostıkalyq quraldarmen jabdyqtalǵan beketterdi, mal dárigerleri otyratyn jeke oryndardy, kóshpeli veterınarlyq toptardy kóbeıtý shart. Jumys jaǵdaıy zaman talabyna saı bolsa, túlekter aýylda jumys isteýge qarsy bolmaıdy dep sanaımyn, – deıdi professor.

Sarapshylar qosymsha shara retinde fermerlerge arnalǵan telemedıtsınany damytý, shalǵaı óńirlerde mobıldik veterınarııalyq klınıkalar qurýdy usynyp keledi.

Al Qazaqstan fermerleri qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aqpar Máýlenovtiń sózinshe, aýylǵa baratyn jas mamandarǵa tálimger bolatyn kásip ıelerin udaıy shyńdap otyrý mańyzdy.

– Mamandardy daıarlaý kezindegi biliktilikti arttyrýdy umytpaýymyz kerek. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda mal dárigerleri biliktiligin udaıy arttyryp otyratyn. Keıingi jyldary ýnıversıtettik, zerthanalyq deńgeıde biliktilik arttyrý kóńil kónshitpeı tur. Bul baǵyttaǵy jumysty júıeleý mańyzdy, ásirese, ár 5 jyl saıyn biliktilik arttyrý mindeti qoıylǵany jón. Óıtkeni jyl saıyn janýarlardy emdeý ádisi men jupaly aýrý túri kóbeıedi, – dedi Aqpar Máýlenov.

Jyl saıyn elde 700-ge jýyq mal dárigeri oqý bitiredi. Alaıda aýylda maman tapshylyǵy áli sezilip tur. Jas mamandar kóbine qalada turaqtaıdy, shalǵaıdaǵy eldi mekenge barǵysy joq. Bári basty sebepti jalaqy kólemine silteıdi. Ýájdiń salmaǵy bar: búginde veterınar mamandar ortasha eseppen 140 myńnan 230 myń teńgege deıin ǵana aılyq alyp júr.

Memleket qoldaýy

Atalǵan másele Úkimettiń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan veterınarııany damytýdyń keshendi josparynda qamtyldy. Tıisti qaýlyǵa sáıkes, veterınarııa qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleý qory 1,5-2,5 esege deıin artady. Orta eseppen shamalasaq, alda mal dárigerleriniń aılyq tabysy 400 myń teńgeden asatyn bolady.

Oǵan qosa veterınar, hımık-taldaýshy, ıhtıopatolog, epıdemıolog, parazıtolog jáne azyq-túlik qaýipsizdigi ınspektory sekildi mamandar magıstratýrany bir jyl ishinde memlekettik qarjy esebinen oqýyna bolady. Qazirgi ýaqytta eńbek etip júrgen mamandar da qyzmetinen qol úzbeı, magıstr dárejesin ala alýyna jaǵdaı jasalǵan.

Aıta keteıik, veterınarııa mamandaryna úı satyp alýǵa memleket qoldaý bildirip keledi. Osy maqsatta aýyldyq jerde mamandarǵa 0,1 protsentpenen 15 jylǵa deıin kredıt beredi. Bul da keleshek jas veterınarlardyń qataryn kóbeıtýge septesýi múmkin.

Budan bólek, 2030 jylǵa qaraı saladaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń 80%-y jańartylmaq. Aldaǵy eki jyl ishinde veterınarııalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa 66 mlrd teńgeden astam qarjy baǵyttalady.

Jańadan boı kóteretin nysandar da barshylyq. Naqtyraq aıtsaq, aldaǵy jyldary:

· 72 veterınarlyq stansa;

· 1 278 veterınarlyq pýnkt:

· 1 049 mal qorymy salynady.

Bastamanyń artyqshylyǵy, árbir aýyldyq okrýgte jeke veterınarııalyq pýnkt ashylady. Osylaısha, mal dárigerleri burynǵydaı ákimdik ǵımaratyna telmirmeı, zamanaýı talapqa saı jabdyqtalǵan arnaıy veterınarııalyq pýnkterde jumys istemek. Sonymen qatar jergilikti ákimdikter mal dárigerlerin qyzmettik avtokólikpen qamtamasyz etýdi josparlap otyr.

P.S. Qazir otandyq kásipkerler mal sharýashylyǵy ónimin 42 elge eksporttaıdy. Onyń ishinde Eýropa odaǵy elderi, Ulybrıtanııa, AQSh, Kanada sekildi memleketter bar. Olardyń azyq-túlik ımporty men qaýipsizdik talaby joǵary. Sondyqtan veterınarlardyń kásibı bilimi mal sanyna ǵana emes, ekonomıkalyq áleýetke de áser etedi degen sóz.