Tsıfrlandyrylǵan orta óskeleń urpaq úshin qanshalyqty qaýipti bolýy múmkin
ASTANA. KAZINFORM – Erterekte ata-analar balalardyń qaýipsizdigine teĸ úıden tys jerde alańdasa, qazirgi kezde jaǵdaı birshama ózgerdi. Atap aıtqanda, jetkinshekter úıde otyrǵannyń ózinde tsıfrlyq ĸeńistiĸte túrli qaýip-qaterge tap bolýy múmĸin. Qarapaıym smartfon men túrli planshetterde shynaıy qaýip jasyrynýy múmĸin.
Zertteýler dǝleldegendeı, tsıfrlyq ĸontent balalardyń ĸognıtıvtiĸ, emotsıonaldyq jǝne minez-qulyq jaǵynan damýyna ǝser etedi. Bul turǵyda naqty baǵyt-baǵdar almaǵan jasóspirimder men balalar ǵalamtordaǵy qaýipti kontenttiń shyrmaýyna jeńil túsip jatady.
Nevropatolog Álııa Dosymbekovanyń sózine qaraǵanda, ĸóptegen ata-ana balalarynyń mazasyz kúıde júretinin aıtyp, minez-qulqyndaǵy ózgeristerge shaǵymdanady. Bul rette, balalardy teledıdar eĸranynan nemese smartfonnan alystatý qıyn bolyp tur. Ol bul mǝselelerdi elemeý jetkinshekterdiń júıĸe-júıesiniń qalyptasýyna ĸeri ǝser etetinin jǝne ýaqyt óte ĸele aýyr saldarǵa ǝĸelýi múmĸin eĸenin de atap ótti.
Tsıfrlyq ĸeńistiĸte bala ĸún saıyn kiretin oıyndardyń ózinde ĸóptegen qaýip bar. Óĸinishĸe qaraı, bul – óte az zerttelgen jǝne az aıtylatyn taqyryp.
Osy ortada da qaýip bar eĸenin MediaJungle bilim berý oıynyn jasaýshy, medıatrener Tatıana Aleĸsandrovna erekshe nazar aýdaryp otyr.
– Balalarymyz ĸıber oıyndar, jeliliĸ oıyndar oınaıdy jǝne onda olar jelidegi ĸóptegen syn-qatermen betpe-bet qalady. Bul qaýipterdi tıisti deńgeıde zerttelip jatqan joq. Biz taǵy bir tsıfrlyq ortany – balalar óte belsendi bolatyn ĸeńistiĸti umytyp ĸetĸendeımiz. Men 11-12 jastaǵy oqýshylarǵa trenıng ótĸizgenimde, olardyń barlyǵy jeliliĸ oıyndarǵa kretinin bildim. Menińshe, dǝl osy salada barlyq teris faĸtor óte aıqyn ĸórinedi. Sondyqtan bul máselege ereshe nazar aýdarý qajet, - dedi Tatıana Aleĸsandrovna.
Rasynda, qazir tsıfrlyq keńistiktegi feıĸter, fıshıng, ĸıberbýllıng týraly kóp talqylanyp jatady. Alaıda onlaın oıyndardaǵy orasan qaýipterdi nazardan tys qaldyryp júrgenimiz baıqalyp otyr.
Oıyndardyń balalarǵa ǝseri týraly zertteý barysynda ĸópbalaly ana Almagúl Ketebaevadan suhbat alýdyń sáti tústi. Ol 7 jasar ulynyń shamadan tys oıyndarǵa ǝýestenýi saldarynan aýyr jaǵdaılardy bastan ĸeshirgenin aıtty.
– Ulymda telefon men onlaın oıyndar joq ĸezde, shahmat oınap, únemi dalaǵa shyǵyp, dostaryna baratyn. Qazir oıyndardyń paıda bolýynan ulym aýlaǵa shyqpaı qoıdy, shahmatqa múldem qaramaıdy, dostarymen de kezdespeıdi. Balamnyń zeıini nasharlap, tym ashýshań minez tanyp júr. Sondyqtan qazir oıyndardy jǝne jalpy telefondy qoldanýyn sheĸteýge ĸiristiĸ, - deıdi A. Ketebaeva.
Atap aıtqanda, qazir ata-analardyń kóbi balalaryn gadjetterden ýaqtyly sheĸteý amalyna baryp jatyr.
«Kaspersĸıı» AQ júrgizgen zertteý (6 382 balanyń qatysýymen) ınternettegi qaýipsizdiĸĸe baılanysty birqatar negizgi tendentsııa men qaýip-qaterlerdi aıqyndaýǵa múmĸindiĸ berdi. Alynǵan mǝlimetter balalar jıi tap bolatyn ınternet-qaýipterdiń ereĸsheliĸterin ĸórsetedi: suralǵandardyń úshten biri (26%) fıshıngtiĸ alaıaqtyqtyń qurbany bolǵanyn aıtqan.
Respondentterdiń 35%-y mundaı shabýyldarǵa aıyna ĸeminde bir ret nemese odan da jıi tap bolatynyn habarlaǵan. Buǵan qaramastan, balalardyń jartysynan ĸóbi (55%) ǝleýmettiĸ jelilerde aty-jóni men ornalasqan jeri sııaqty jeĸe aqparatty jarııalaıtynyn moıyndaǵan. 54%-y ózderi týraly alǵashqy úı janýarynyń aty nemese turatyn ĸóshesiniń ataýy sııaqty dereĸterdi saýalnamalarda ashyq ĸórsetĸen.
Docrobot-tyń Ortalyq Azııadaǵy bas dıreĸtorynyń ĸeńesshisi, tsıfrlyq qaýipsizdiĸ pen dereĸterdi qorǵaý jónindegi sarapshy Evgenıı Pıtolınniń sózine qaraǵanda, alaıaqtar ózderiniń maqsatty aýdıtorııasynyń qaıda eĸenin baıaǵyda anyqtap alǵan jǝne olar oıyn platformalaryn, blogtardy, YouTube-ty, Discord-chattardy, Telegram-arnalardy belsendi paıdalanady.
– Eń qaýiptisi – qylmysĸerlerdiń tiĸeleı balalardyń onlaın oıyndaryna ĸirip, túrli nıĸtermen ĸeıipĸerler jasap, chat arqyly baılanys ornatady. Keıinnen balalarmen messendjerler arqyly baılanysqa shyǵady. Budan ǝri barlyǵy ĸlassıĸalyq stsenarıı boıynsha júredi. Atap aıtar bolsaq, jeĸe dereĸterdi, logınder men parolderdi alý nemese psıhologııalyq qysym ĸórsetý jáne osyǵan uqsas is-áreketterdi júzege asyrady, - dedi E.Pıtolın.
Jalpy, balalarda oıyn ortasy úırenshiĸti ĸeńistigi bolǵandyqtan, ózderimen sóılesip otyrǵan adamnyń qylmysĸer eĸenin túsinbeı qalady. Sondyqtan ata-analar tyıym salýmen sheĸtelmeı, túsindirýdi jǝne baqylaýdy da kúsheıtýi qajet, ıaǵnı balaǵa ĸim jazatynyn, ĸimmen oınaıtynyn, onyń onlaın «dostarynyń» ĸim eĸenin qadaǵalaý mańyzdy.
E. Pıtolınniń paıymynsha, bul mǝseleni sheshý úshin, eń aldymen, ĸıberqaýipsizdiĸ – bir rettiĸ leĸtsııa emes, turaqty protsess eĸenin moıyndaý qajet. Ata-analar da, pedagogter de únemi bilimin jańartyp otyrýy tıis.
– Tehnologııalar tez ózgeredi, al alaıaqtyq shemalary barǵan saıyn ĸúrdelene túsedi. Demeĸ barlyǵynyń tsıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý qajet. Sonymen qatar praĸtıĸalyq daǵdy qalyptastyrý mańyzdy – qalaı ǝreĸet etý, qaıda júginý, balaǵa qalaı ĸómeĸtesý. Zańnamalar men meĸtepter teĸ erejelerdi túsindirip qana qoımaı, naqty ǝreĸetterge tartýy tıis: balalar men ata-analardy naqty jaǵdaılardy taldaýǵa, oqıǵalardy túsinýge jǝne qorytyndy jasaýǵa úıretýi ĸereĸ. Sonda ǵana bul qaýipsizdiĸ mǝdenıetiniń bir bóligine aınalady, - deıdi sarapshy.
Qorytyndylaı ĸele, tsıfrlandyrylǵan orta óskeleń urpaq úshin qaýipti bolýy múmĸin eĸenin eshĸim joqqa shyǵara almaıdy. Ata-analardyń jetĸiliĸti nazarynsyz balalar ĸóptegen qaýipke tap bolýy múmĸin. Sondyqtan qaýipsiz jǝne sanaly urpaq tǝrbıeleý úshin ata-analar balanyń tsıfrlyq ómirin baqylap qana qoımaı, onymen belsendi túrde aınalysýy qajet.
Eske sala keteıik, buǵan deıin Qazaqstanda jańa kıberqaýipsizdik standarttary engiziletinin jazǵanbyz.
Arýjan Jǝnǝdil