Tranzıt strategııasy: Qazaqstan temirjoldy tabys kózine aınaldyra ala ma

Tranzıttik ekonomıkanyń negizi – temirjol 

Táýelsizdik jyldarynda elimiz temirjoldyń róli men geografııasyn qaıta qarastyrdy. Buryn atalǵan ınfraqurylym, eń aldymen, shıkizat pen astyqty shet elderge eksporttaýda qoldanylatyn. Al búginde ishki baılanys pen tranzıt úshin de paıdalanylatyn júıege aınaldy. Sońǵy 35 jylda Qazaqstanda 3 400 shaqyrym jańa temirjol tóseldi. Sonymen qatar, asa mańyzdy myń shaqyrymdaı magıstral elektrlendirildi.

Transporttyq arhıtektýrany damytý eki baǵytta júrgizildi: 1. Halyqaralyq dálizderdi damytý. Onyń aıasynda «Jetigen – Altynkól (Qorǵas)», «Jezqazǵan – Beıneý» jáne «Ózen – Bolashaq» jobalary iske asyryldy; 2. Eldegi óńirlerdi baılanystyrý. Bul maqsatta «Shar – Óskemen», «Aqsý – Degeleń», «Hromtaý – Altynsarın» jáne «Arqalyq – Shubarkól» jobalary júzege asty.

Bes dáliz jáne ósip kele jatqan júk aǵyny

Qazaqstan aýmaǵy arqyly álemniń eń iri saýda naryqtaryna jol ashatyn bes halyqaralyq dáliz ótedi. Jalpy uzyndyǵy 16 myń shaqyrymnan asatyn temirjol – transport salasynyń negizgi tiregi. Áıtse de, basty másele – jelilerdiń aýqymy emes, ekonomıkadaǵy róli.

Basqa da kólik túrleriniń damýyna qaramastan, temirjol – kómir, rýda, astyq jáne munaı sııaqty iri kólemdi júkterdi tasymaldaý kórsetkishi boıynsha alǵashqy satyda. Elimizdegi jalpy júk tasymalynyń 60%-y temirjolǵa tıesili.

2025 jyly temirjol arqyly 320 mln tonna júk tasymaldanǵan. Bul 2024 jylǵa qaraǵanda, 5,5%-ǵa artyq. Mundaı ósimge eksporttyq jáne tranzıttik baǵyttar áser etken.

Al 2026 jyly bul kórsetkish 343,6 mln tonna bolady dep boljanyp otyr. Joramal boıynsha, negizinen, tranzıttik júkterdiń kólemi artyp, 55 mln tonnaǵa jetedi.

Júk aınalymynyń joǵarylaýyna kólik quraldaryn kezeń-kezeńimen jańartý da oń yqpal etip jatyr. 2025 jyly jańadan 149 lokomotıv jáne 2 323 júk vagony qatarǵa qosylǵan. Bıyl taǵy 236 elektrovoz ben teplovoz, sondaı-aq 1 373 fıtıngilik platforma jetkizilmek. Jalpy alǵanda, qazir elimizde 146 myń júk vagony bar.

Osy derekterdiń ózi Qazaqstannyń temirjol júıesi turaqty túrde damyp, halyqaralyq logıstıkadaǵy rólin birtindep kúsheıtip kele jatqanyn kórsetedi.

Jańa jobalar jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtý

Salanyń odan ári órkendeýi júk aǵynynyń ósýimen ǵana emes, ınfraqurylymnyń damýymen de ólshenedi. Sońǵy 10 jylda temirjol sektoryna shamamen $35 mlrd ınvestıtsııa quıylǵan. 2019 jyldan beri 9,5 myń shaqyrym temirjol jóndelgen, onyń jartysy keıingi eki jylǵa tıesili. Jóndeýden ótken temirjoldyń 3,5 myń shaqyrymynda joldyń joǵarǵy bóligindegi elementter tolyqtaı aýystyrylǵan.

Sonymen qatar 2025 jyly birqatar jańa temirjol jelisiniń qurylysy aıaqtaldy. «Dostyq – Moıynty» ýchaskesiniń ekinshi jelisi jáne Almaty stantsııasyn aınalyp ótetin jeli paıdalanýǵa berildi. Strategııalyq turǵyda asa mańyzdy jobalardy iske qosýdyń paıdasy da zor boldy. Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń (THKM) júktemesi eń joǵary toraptarynyń biriniń júk ótkizý kólemi eki ese artty.

Mamandar buǵan toqmeıilsip, toqtap qalǵan joq. Qaraǵandy jáne Ulytaý oblystary aýmaǵynda «Qyzyljar – Moıynty» baǵytyndaǵy jańa temirjol salyna bastady. Onyń uzyndyǵy – 323 shaqyrym. Bul jobanyń maqsaty – Trancqazaqstandyq temirjol dálizin damytý.

Sondaı-aq 2025 jyly «Baqty – Aıagóz» jobasynyń qurylysy bastaldy. Ol Qazaqstan men Qytaı shekarasyndaǵy úshinshi shekaralyq temirjol ótkeli bolmaq.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Lıdııa Parhomchıktiń aıtýynsha, bul joba júk aǵyny men tranzıt kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge Qytaı taýarlaryn Eýropaǵa jetkizýde Qazaqstannyń tranzıttik rólin nyǵaıtady.

– Aqtaýda konteınerlik habty damytý boıynsha Qytaıdyń Lıanıýngan portymen yntymaqtastyq asa mańyzdy. Óıtkeni, ol jylyna 300 myń konteıner ótkizýge múmkindik beredi. Bul Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń (THKM) damýy úshin aýadaı qajet. Sebebi Kaspıı segmentinde áli de jańǵyrtý jáne tranzıttik qýatty kúsheıtý boıynsha jumystar júrip jatyr, – dep atap ótti sarapshy.

Sonymen qatar bıyl jospar boıynsha, uzyndyǵy 475 shaqyrym eki temirjol jelisiniń qurylysy aıaqtalyp, 2,9 myń shaqyrym jol jańǵyrtylady.

– Bul tranzıttik tasymal kólemin 60%-ǵa arttyrýǵa jol ashady, al tranzıttik konteıner poıyzdarynyń jyldamdyǵy saǵatyna 50 shaqyrymǵa jetedi. Mysaly, bıyl jyl sońyna deıin Qytaı shekarasynan Kaspıı teńizine deıingi júk jetkizý merzimi 84 saǵattan 55 saǵatqa qysqarady, – dep málimdedi QR Premer-mınıstri Oljas Bektenov Úkimettiń Prezıdent tóraǵalyǵymen ótken keńeıtilgen otyrysynda.

Jalpy alǵanda, 2029 jylǵa deıin 5 myń shaqyrym jańa jol salý jáne 11 myń shaqyrym joldy jóndeý josparlanyp otyr. Onyń ishinde, kópten kútken Atyraý-Oral baǵyty iske qosylady. Sonymen birge, salany jańǵyrtý tek qurylys jáne jóndeýmen shektelmeı, basqa da jumystar atqarylyp keledi.

Qazirgi ýaqytta tsıfrlandyrýǵa jáne qozǵalysty basqarýdyń aqyldy júıelerine kóshýge de nazar aýdarylyp otyr. Jańa jáne jańǵyrtylyp jatqan ýchaskelerde avtomattandyrylǵan basqarý júıesi engizilip jatyr. Ol poıyzdardyń kelip-ketýi arasyndaǵy aralyqty qysqartýǵa jáne júk aǵynynyń jyldamdyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Osyndaı qyzmet atqaratyn avtobuǵat júıeleri de elimizdegi temirjol jelileriniń birqatar baǵytyna ornatylyp jatyr.

Sonymen qatar júk qujattaryn rásimdeý protsedýralarynda olqylyqtar bar ekeni ras. Arnaıy ruqsatty kútý keıde júkti el ishinde jetkizýden de kóp ýaqyt alatyny belgili. Protsesterdi jedeldetý maqsatynda «QTJ» UK» AQ «Bir tereze» tsıfrlyq platformasyn damytyp jatyr. Onda JI-kómekshiler men operatorlar tutynýshylarǵa táýlik boıy qyzmet kórsetedi jáne ótinishterdi qarastyrý avtomattandyrylady.

Budan bólek «Tsıfrlyq saýda dálizi» jobasy da áne-mine daıyn bolmaq. Ol Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty boıynsha tranzıttik jáne kedendik úderisterdi avtomattandyrmaq.

Tranzıtke ne sebepti basymdyq beriledi?

Qazaqstan temirjol salasynyń odan ári damýy jahandyq kólik bastamalarymen tyǵyz baılanysty. Ásirese, «Bir beldeý – bir jol» jáne Eýropa-Kavkaz-Azııa halyqaralyq kólik dálizi (TRASEKA) jobalaryn ataýǵa bolady. Bulardyń ekeýi de Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymalǵa suranys týǵyzady. Demek, Qazaqstan osy logıstıkalyq konfıgýratsııanyń ortalyǵy bolyp shyǵa keledi.

Olaı bolsa, Qytaı shekarasynan Kaspıı teńizine deıingi tranzıtti barynsha arttyrý, sondaı-aq konteınerlik jáne mýltımodaldy tasymaldarǵa basa mán berý qajettiligi týyndaıdy. Bul Qazaqstannyń geosaıasattaǵy orny men bedelin nyǵaıtyp qana qoımaı, ekonomıka úshin de mańyzǵa ıe. Sebebi tranzıt qazynaǵa kiris túsiredi.

Qazaqstan transport salasyn Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty (THKM) aıasynda birtutas júıe retinde qaıta quryp jatyr. Ásirese, sońǵy jyldarda memlekettiń bul úderisti jedeldetýge degen umtylysy baıqalady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev THKM órkendeýine basa mán berip otyr, sonymen birge kólik sektoryn basqarý júıesinde ınstıtýtsıonaldyq ózgerister oryn alyp jatyr.

Birinshiden, strategııalyq qujattarǵa revızııa júrgizildi. Temirjol kóligin damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasynyń kúshi joıyldy. Onyń negizgi normalary men teńiz ınfraqurylymyn damytý sharalary bir qujatqa biriktirildi. Jańa qujat «Qazaqstan Respýblıkasynyń kólik-logıstıkalyq áleýetin damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy» dep atalady. Shyn máninde, bul salany keshendi júıege kóshirýmen teń.

Ekinshiden, 2026-2030 jyldarda konteınerlik tasymaldardy damytýǵa arnalǵan arnaıy keshendi jospar ázirlendi. Mundaı jospardyń paıda bolýynyń ózi basymdyq beriletin baǵytty aıqyndaıdy. Saladaǵy konteınerlendirý úlesi nebári 8% bolǵanmen, memleket tranzıttiń negizi retinde osy segmentti damytýdy maqsat etip otyr.

Aıta ketetin basty dúnıe – basqarý logıkasy da ózgerip jatyr. Temirjol salasy burynǵydaı jeke emes, teńiz kóligimen bir júıede qarastyryla bastady. Bul – Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty (THKM) damýynyń tikeleı nátıjesi. Olaı deıtinimiz – atalǵan baǵytta mýltımodaldy tasymal júzege asady, ıaǵnı júkter Kavkazǵa Kaspıı arqyly kememen, sosyn ary qaraı Kavkazdan Eýropaǵa poıyzben ne basqa kólik túrimen jetkiziledi. Atalǵan ózgerister qaǵaz júzindegi erejeler aıasynan shyǵyp, is júzindegi naqty jaǵdaıǵa baılanysty oryn alady.

Kúni keshe ǵana Transkaspıı marshrýtynyń múmkindigi shekteýli edi. Degenmen, qazir onyń kórsetkishi kúrt artyp keledi. 2025 jyly júk tasymaly kólemi 9,5 mln tonna boldy. Al bıyl ony 11,4 mln tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr.

Sonymen qatar ınfraqurylym máselesi de sheshilip jatyr. Aqtaý men Quryq porttarynda teńiz tabanyn tereńdetý, aılaqtardy jańǵyrtý jáne konteınerlerdi qabyldaý kólemin ulǵaıtý boıynsha jobalar atqarylyp jatyr. Qazirdiń ózinde paromdardy qabyldaý, júkterdi túsirý nemese tıeý, sondaı-aq jóneltý ýaqyty qysqaryp keledi. Atalǵan eki port arqyly aldaǵy ýaqytta jylyna 30 mln tonna júk tasymaldanbaq.

Halyqaralyq úılestirýdi damytý da nazarda. Búginde Transkaspıı baǵyty arqyly júk jetkizý merzimi – 15-18 kún shamasynda. Júk aǵyndaryn basqarý úderisine China Railway Container Transport tárizdi iri operatorlar qosylyp jatyr. Al taýar tasymalynda úlesi bar elder uzaq merzimdi tarıfter men biryńǵaı erejeler jóninde kelisim jasaýǵa kirisken.

Osylaısha, basty maqsat – temirjol jelilerin damytý ǵana emes, tranzıttik aǵyndardy ıgere alatyn biryńǵaı kólik-logıstıkalyq júıeni qalyptastyrý. Bul oraıda basymdyq Kaspıı marshrýtyna beriledi.

Elimiz atalǵan joba-jospardy júzege asyra alsa, tranzıt turaqty ekonomıkalyq ósimniń tiregine aınalady. Áıtse de, bul jolda qıyndyqtar da jetkilikti.

Syn-qaterler men shekteýler

Joǵaryda jazǵanymyzdaı, temirjol júıesin órkendetý arqyly tranzıtti ulǵaıtý – aqylǵa qonymdy strategııa. Alaıda ony iske asyrýda Qazaqstan yqpal ete almaıtyn kedergiler de kezdesedi.

Saıasattanýshy Ǵazız Ábishevtiń sózinshe, ekonomıkany ósirýdiń tranzıttik modeli geosaıasatqa tikeleı táýeldi.

– Shyǵys-Batys, Soltústik-Ońtústik marshrýttary ekonomıkalyq ahýalǵa ǵana emes, saıası jaǵdaıǵa da baılanysty. Óıtkeni, saıası janjaldar, sanktsııalar, saýda qatynastarynyń ózgerýi sekildi faktorlar múmkindikterdi shekteýi yqtımal. Kólik dálizderi ótetin aımaqtardaǵy qandaı da bir shıelenister júk aǵynyn ózgertýi, tipti toqtatýy da múmkin, – deıdi sarapshy.

Degenmen, Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy zor basymdyq bolyp qala beredi. Eýrazııanyń qaq ortasyndaǵy elimiz Shyǵys Azııa men Eýropany baılanystyryp tur. Júk tasymalynda Qazaqstandy aınalyp ótý ózge memleketterge de tıimsiz bolar edi. Sebebi kórshiles elderde júk aǵyny tym joǵary ne ınfraqurylym múmkindikteri shekteýli, ne bolmasa saıası turǵyda turaqsyz.

– Álemde bir ǵana marshrýt basty ról atqarady deýge bolmaıdy. Ár baǵyttyń ózindik mańyzy bar. Al Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty (THKM) Jańa Jibek jolyn turaqtandyrady. Qazaqstannyń terrıtorııasy óte úlken. Sondyqtan ony árdaıym aınalyp óte berý aqylǵa qonbaıdy. Onyń ústine, biz myńdaǵan shaqyrym temirjol tósep, tóte jol salyp, ınfraqurylymdy damytyp jatyrmyz. Bizdiń el arqyly ótetin tranzıt tıimdi ekenin bıznes ókilderi de túsinedi. Taǵy bir másele – bir ǵana marshrýtqa senip otyra berýge de bolmaıdy. Jahandaǵy ózgeristerge tez beıimdelip, kólik dálizderindegi júk aǵynyn birinen basqasyna ońaı aýystyryp otyrý úshin ınfraqurylymdy saýatty ári keń aýqymdy qylyp qurǵan jón. Sondyqtan bir emes, birneshe marshrýt bolǵany artyq etpeıdi, – deıdi Ǵazız Ábishev.

Odan bólek ekologııalyq turǵydan qarasaq, Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń (THKM) da kemshin tustary bar. Bul jerde áńgime Kaspııdiń tartylyp bara jatqany jóninde. QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, 2006-2024 jyldar aralyǵynda teńiz deńgeıi eki metrden astam tómendegen. Mamandardyń boljamynsha, 2050 jylǵa qaraı taǵy 8 metrge deıin túsýi múmkin. Kólik salasy ekologııalyq máseleniń saldaryn qazirdiń ózinde sezinip otyr. Kemelerdiń júk tıeý kólemi birte-birte tómendep barady. Sondaı-aq aılaqtardaǵy teńiz tabanyn tereńdetý, marshrýttardy qaıta jasaqtaý sııaqty sharýalar jıilep keledi.

Aqtaý teńiz portynyń dereginshe, qazir kemeler lyq toltyrylmaı, belgili bir bóligine ǵana júk tıelgen kúıinde kelip jatyr. Al tasymaldaýshylar aılaqqa ár toqtaǵan saıyn, arnaıy arqandarmen bekitý qyzmetine bir keme úshin shamamen bir mıllıon teńge tóleıdi. Teńiz tabanyn tazartý jumystarynyń da shyǵyny edáýir. Jylyna 0,4 mlrd teńge jumsalady.

Іshki faktorlarǵa baılanysty syn-qaterler de bar. Syrtqy geosaıası jaǵdaı turaqty bolǵan kúnniń ózinde tranzıt salasy ózinen-ózi damyp ketpeıdi. Dúnıede júk aǵyndary úshin báseke kúsheıip barady. Bul kúreste araqashyqtyqtyń qysqalyǵy ǵana emes, sonymen birge tasymaldaýshylarǵa jaǵdaı jasaý da ózekti. Júk tasymaldaý merzimi, tarıfter, rásimderdiń ashyqtyǵy men jeńil ótýi t.b. máseleler asa mańyzdy.

Ádette, ishki shekteýshi faktorlar mynalar: ákimshilik kedergiler, júkterdi rásimdeýdiń uzaqtyǵy, ártúrli qyzmet túrleriniń ózara úılesimde jumys istemeýi, shekten tys retteý-baqylaý sharalary. Dál osy máseleler arqyly Qazaqstan pozıtsııasyn ne kúsheıtedi, ne kerisinshe álsiretip alady. Óıtkeni, taýardy jóneltýshi birneshe marshrýttyń birin tańdaǵanda, atalǵan jaıttarǵa mán beretini anyq. Ondaı jaǵdaıda júkterdiń tipti azdaǵan ýaqytqa keshigip jetýi, belgisizdik, naqty kepildiktiń joqtyǵy syqyldy nárseler sheshýi ról oınap, tutynýshydan aırylýǵa ákep soǵady.

– Bári ózimizge jáne áser etýshi faktorlardyń ózara úılesimi men sáti kelýine baılanysty. Bıýrokratııa, sybaılas jemqorlyq, shamadan tys salyq jáne mindetterdi oryndaýdaǵy salǵyrttyq logıstıkalyq aǵynnan qaǵylýymyzǵa sebep bolý múmkin. Júıede tártip ornamasa, naqty kepildik berilmese, baǵyt jan-jaqty qorǵalmasa, ondaı qaýip seıilmeıdi. Biraq, menińshe, bılik Qazaqstannyń tranzıttik tartymdylyǵy men senimdiligin saqtaýǵa baryn salady. Sebebi salanyń odan ári damýy osyǵan baılanysty, – dep túıindedi Ǵazız Ábishev.

Qoryta aıtqanda, geografııalyq ornalasýy men eýrazııalyq saýdadaǵy róli elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyryp tur. Alaıda zor áleýettiń bolýy jetkiliksiz. Ony turaqty ekonomıkalyq ósim ákeletin modelge aınaldyrý keshendi sharalarǵa baılanysty. Memlekettik saıasattyń tıimdiligi, ınfraqurylymnyń sapasy, halyqaralyq seriktestiktiń deńgeıi, logıstıkalyq tizbekter men bıznestiń syrtqy faktorlarǵa beıimdelý qabileti – osynyń bári tranzıttiń jemisti bolýyna áser etedi. Atalǵan faktorlar minsiz úılesken jaǵdaıda ǵana Qazaqstan negizgi tranzıttik torapqa aınalmaq.

Aıta keteıik buǵan deıin tranzıttik dálizderde jol jabynyn durys tańdaý kerek ekenin jazǵanbyz.

Sondaı-aq tranzıt aǵyny artyp, Altynkól-Qorǵas toraby kúsheıtiletinin habarlaǵanbyz.