Transmaılar júrek-qantamyr aýrýlaryna ákelýi múmkin – dáriger

PETROPAVL. KAZINFORM – Qazirgi tańda durys tamaqtanýǵa asa mán berip, salamatty ómir saltyn ustanýshylar qatary artyp keledi. Alaıda kúndelikti tutynyp júrgen keı taǵamdarymyzdyń quramynda densaýlyqqa asa qaýipti zattar bar ekenin bári birdeı bile bermeıdi.

Soltústik Qazaqstan oblysy sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamentiniń jetekshi mamany Talǵat Saıtovpen transmaılardyń zııany, olardy shekteý joldary jáne turǵyndardyń taǵamdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar týraly áńgimelesken edik.

– Talgat Kenjebaıuly, aldymen transmaılar degenimiz ne jáne ne sebepti olar týraly keıingi jyldary jıi aıtylyp júr?

– Transmaılar – erekshe hımııalyq qurylymymen erekshelenetin qanyqpaǵan maılardyń bir túri. Olar tabıǵı da, ónerkásiptik jolmen de, tamaqty qyzdyrǵanda da paıda bolýy múmkin. Maıdyń bul turi HH ǵasyrdyń basynda margarın óndirisiniń bastalýymen paıda boldy. Ósimdik maılarynyń saqtaý merzimi qysqa bolǵandyqtan, ony arttyrý úshin gıdrongenızatsııalaıdy. Nátıjesinde suıyq maıdan margarın jáne basqa da maılar jasalyp, óńdeý barysynda transmaılar túziledi. Gıdrogenızatsııa – hımııalyq protsess, onda qanyqpaǵan maı qyshqyldary bar ósimdik maılaryna sýtegi molekýlalary qosylady. Nátıjesinde maıdyń fızıkalyq qasıetteri ózgerip, suıyq kúıden qatty kúıge ótedi. Bul protsess ónimniń saqtaý merzimin uzartady. Janama áseri – transmaılar. Bul tabıǵı maılardyń qurylymyna uqsamaıtyn, adam aǵzasyna zııandy jańa maı molekýlalaryn quraıdy. 

Transmaılar tabıǵı túrde kezdesýi múmkin, olar kúıis qaıyratyn janýarlar – sıyr, qoı eti men sút ónimderinde az mólsherde kezdesedi. Bul densaýlyqqa aıtarlyqtaı qaýip tóndirmeıdi, alaıda aǵzaǵa zııany – ónerkásiptik jolmen alynatyn jasandy transmaılar. Keıingi jyldary transmaılar júrek-qantamyr aýrýlarynyń kóbeıýimen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, bul másele álemdik deńgeıde ózekti bolyp otyr.

– Transmaılardyń adam densaýlyǵyna naqty qandaı zııany bar? 

– Ónerkásiptik transmaı adam aǵzasyna sińbeıdi, shyǵarylmaıdy, saldarynan jınala beredi. Eń aldymen, transmaılar qandaǵy «jaman» holesterın deńgeıin arttyryp, «jaqsy» holesterındi tómendetedi. Bul júrektiń ıshemııalyq aýrýyna, ınfarkt pen ınsýltke alyp kelýi múmkin. Sonymen qatar zat almasý protsesine keri áser etip, semizdik pen qant dıabetiniń damý qaýpin arttyrady. Zár shyǵarý júıesi, qalqansha beziniń jumysyna áser etedi. Sondyqtan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy transmaılardy tutynýdy barynsha shekteýdi, tipti búkil jahandy transmaılardy jýyq arada óndiristen alyp tastaýdy, ónerkásiptik óndiristen tolyǵymen bas tartýǵa shaqyrdy. 

– Qandaı taǵam ónimderinde transmaılar jıi kezdesedi?

– Kóbinese ónerkásiptik transmaılar uzaq saqtalý merzimi men belgili bir tekstýrasy bar ónimderdi óndirýde qoldanylady, olar: margarın jáne taǵamdyq maılar. kondıterlik ónimder – pechene, vaflı, torttar, pırojnyılar, kámpıtter. Ásirese balalar qyzyǵa jeıtin fastfýdtar: frı kartoby, chıpsylar, ponchıkter, jartylaı fabrıkattar – muzdatylǵan pıtstsa, naggetter, daıyn túski as. Sondaı-aq shujyq, sosıska, vetchına quramynda da kezdesedi. Tutynýshylar bul ónimderdi satyp alarda qaptamadaǵy quramyna mindetti túrde nazar aýdarýy qajet.

– Bul baǵytta memleket tarapynan qandaı baqylaý sharalary júrgiziledi?

– Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti taǵam ónimderiniń qaýipsizdigine turaqty túrde monıtorıng júrgizedi. Ónimderdiń quramyna zerthanalyq tekserýler jasalyp, tehnıkalyq reglamentter men sanıtarııalyq talaptardyń saqtalýy qadaǵalanady. Sonymen qatar taǵam ónimderin tańbalaý talaptarynyń oryndalýyna erekshe kóńil bólinedi. Tutynýshylardy taǵamdyq ónimderdegi transjırlardyń bolýy jáne deńgeıi týraly habardar etý maqsatynda kóptegen elde mindetti jáne erikti tańbalaý qabyldandy: transjırlar deńgeıiniń kórsetkishi taǵamdyq qundylyq kestesinde kórsetiledi. 

– Tutynýshylarǵa qandaı keńes berer edińiz?

– Eń tıimdi joly – sanaly tańdaý jasaý. Qarapaıym, óńdelmegen taǵamdardy tutynýǵa artyqshylyq bergen jón. Qaptamada «gıdrogendelgen maı», «ishinara gıdrogendelgen ósimdik maıy» degen jazýlar bolsa, ondaı ónimderden bas tartý qajet. Úı jaǵdaıynda taǵamdy daıyndaǵanda maıdy birneshe ret qyzdyrmaý kerek jáne tabıǵı ónimderdi kóbirek tutyný mańyzdy. 

Densaýlyq – ár adamnyń eń basty baılyǵy. Durys tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrý arqyly kóptegen aýrýdyń aldyn alýǵa bolady. Sondyqtan árbir tutynýshy taǵam ónimderiniń quramyna mán berip, transmaılardan barynsha alshaq bolǵany jón. 

Buǵan deıin Tarazda durys tamaqtaný ortalyǵy ashylǵanyn jazǵan edik.