Transkaspıı dálizi: Túrkııa Eýrazııanyń jańa logıstıkasynda qandaı ról atqarady
ASTANA. KAZINFORM – Jahandyq saýda baǵyttary qaıta qalyptasyp jatqan kezeńde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty Eýropa men Azııany jalǵaıtyn negizgi dálizdiń birine aınaldy. Osy úderiste Túrkııa Orta dálizdiń batys qaqpasy retinde rólin kúsheıtip, halyqaralyq pozıtsııasyn nyǵaıtýǵa umtylýda. Baǵytty damytýǵa qatysty múmkindikterdi Kazinform agenttiginiń Ankaradaǵy menshikti tilshisi tarqatty.
Jańa logıstıkalyq karta
Búginde Túrkııa Qytaı men Ortalyq Azııadan Eýropa naryqtaryna júk jetkizýdi qamtamasyz etetin mańyzdy logıstıkalyq býynǵa aınalyp otyr.
Sońǵy jyldardaǵy geosaıası jáne qaýipsizdik faktorlary bul úderistiń jedeldeýine tikeleı áser etti. Qyzyl teńizdegi turaqsyzdyq Sýets kanaly arqyly tasymaldaýdyń qunyn arttyryp, táýekelin kúsheıtti. Reseı aýmaǵy arqyly ótetin Soltústik dálizge salynǵan sanktsııalyq shekteýler baǵyttyń tartymdylyǵyn tómendetti.
Osy jaǵdaıda Orta dáliz tek balama baǵyt retinde emes, senimdi ári jyldam kólik joly retinde alǵa shyqty. Uzyndyǵy shamamen 7 myń shaqyrym bolatyn marshrýt Qytaı, Qazaqstan, Kaspıı teńizi, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa arqyly ótedi. Júk orta eseppen 12–15 kún ishinde jetkiziledi. Al Sýets kanaly nemese Afrıkany aınalyp ótetin teńiz baǵyttarynda bul merzim 35-45 kúnge deıin sozylatyn.
Logıstıkalyq artyqshylyqtar Túrkııa úshin jańa múmkindikterge jol ashty. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń damýy elge tranzıttik kiris ákelip, onyń geoekonomıkalyq yqpalyn kúsheıtti. Sonyń nátıjesinde Ankara jahandyq jetkizý tizbekterindegi ornyn odan ári bekemdep keledi.
Orta dálizdiń ekonomıkalyq áseri: Túrkııa men Qazaqstannyń baılanysy
Strategııalyq zertteýler jáne damý ortalyǵy janyndaǵy Qoǵamdyq dıplomatııa keńesiniń tóraǵasy, bas ekonomıst Murat Gúreldiń aıtýynsha, álemdik ekonomıka birtindep Azııaǵa qaraı oıysyp keledi. Osyǵan baılanysty kólik jáne energetıkalyq dálizderdiń mańyzy artyp otyr.
Sarapshy Eýrazııadaǵy jańa kólik júıesinde Túrkııanyń róline erekshe toqtalady. Onyń pikirinshe, Túrkııa tek tranzıttik el emes. Ol – Eýropa, Kavkaz, Ortalyq Azııa jáne Taıaý Shyǵysty baılanystyratyn mańyzdy býyn. Orta dáliz de tek kólik jobasy emes. Ol Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanysty kúsheıtetin qural retinde damyp keledi.
Murat Gúreldiń aıtýynsha, bul baǵytta Qazaqstannyń orny erekshe. Qytaıdan keletin negizgi júk aǵyndary Qazaqstan arqyly ótedi. Júkter Aqtaý jáne Quryq porttaryna jetkiziledi. Odan ári Kaspıı teńizi arqyly Ońtústik Kavkazǵa ótedi. Keıin Túrkııaǵa jetip, Eýropa naryqtaryna shyǵady.
– Qazirgi tańda Orta dáliz arqyly Azııa men Eýropa arasyndaǵy júk shamamen 15 kúnde jetkiziledi. Bul Sýets kanaly arqyly ótetin teńiz joldarynan áldeqaıda jyldam. Áýe tasymalynan da arzanyraq. Qatysýshy elder úshin paıda tranzıttik tabyspen shektelmeıdi. Eń mańyzdysy – bul dáliz halyqaralyq kompanııalardy tartady. Jetkizý tizbekterin ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Murat Gúrel.
Infraqurylymdyq serpin
Túrkııa aýmaǵynda Orta dálizdi damytý jeke ınfraqurylymdyq jobalar deńgeıinen shyǵyp, birtutas mýltımodaldy kólik júıesine aınalyp keledi. Onyń negizgi tiregi – Baký–Tbılısı–Kars (BTK) temirjol magıstrali. Jańǵyrtý jumystarynyń nátıjesinde onyń ótkizý qabileti jylyna 5 mıllıon tonnaǵa jetti. Aldaǵy ýaqytta kórsetkishti 15 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrý josparlanǵan.
Sonymen qatar Túrkııa ishki temirjol jelisin belsendi túrde keńeıtip jatyr. Kars qalasy Sıvas, Ankara jáne Ystanbuldaǵy iri logıstıkalyq ortalyqtarmen baılanystyrylýda. Eýropalyq kólik júıesimen yqpaldasý da kúsheıip keledi. Bul baǵytta Marmaraı tonneli men Bolgarııa shekarasyndaǵy Kapykýle ótkeli mańyzdy ról atqarady.
Port ınfraqurylymyn damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Ankara teńizdegi qaıta tıeý táýeldiligin azaıtýdy kózdeıdi. Sondaı-aq logıstıkalyq tizbektegi álsiz tustardy qysqartýǵa basymdyq berip otyr. Osy maqsatta Mersın jáne Iskenderýn porttary jańǵyrtylýda. Qara teńizdegi Fılos tereń sý porty da keńeıtilip jatyr. Ol bolashaqta Transkaspıı baǵyty boıynsha júkterdi bólý ortalyǵyna aınalýy múmkin.
Júıeni damytýda qurǵaq porttar men tsıfrlyq logıstıkalyq habtar da mańyzdy oryn alady. Olar keden rásimderin jedeldetip, tasymal ashyqtyǵyn arttyrady.
Bıznes pen saýdaǵa jańa múmkindik
Orta dálizdi damytýdyń Túrkııa úshin ekonomıkalyq tıimdiligi tek tranzıttik tabyspen shektelmeıdi. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń baǵalaýynsha, jylyna 11 mıllıon tonna júk tasymaldansa, ol el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı paıda ákelýi múmkin.
Bul jerde kólik jáne logıstıkalyq qyzmetterden túsetin kiris týraly ǵana aıtylmaıdy. Eń bastysy – túrik bıznesiniń jahandyq jetkizý tizbekterine qatysý múmkindigi keńeıedi.
Sonymen qatar marshrýttyń damýy túrik ónimderin Eýropa men Azııa naryqtaryna jetkizýdi jeńildetedi. Bul óz kezeginde jergilikti óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrady. Sondaı-aq Túrkııanyń halyqaralyq saýdadaǵy belsendiligin kúsheıtpek.
Kaspııden geosaıasatqa deıin
Orta dálizdi damytý birqatar kúrdeli syn-qaterlermen qatar júrýde. Tehnıkalyq máselelerdiń biri – marshrýttyń mýltımodaldy sıpaty. Júkter temirjol jáne teńiz kóligi arasynda qaıta tıeledi. Bul jetkizý ýaqytyn uzartady, sáıkesinshe tasymal shyǵynyn arttyrady.
Instıtýtsıonaldyq kedergiler de tolyq sheshilmegen. Qatysýshy elder úılestirý baǵytynda alǵa jyljydy. Degenmen tarıftik saıasatty birizdendirý máselesi ózekti. Qujat aınalymyn tsıfrlandyrý da tolyq aıaqtalmaǵan. Bul baǵytta keden qyzmetteriniń ózara is-qımylyn jetildirý qajet.
Túrkııa úshin qosymsha qıyndyqtar bar. Atap aıtqanda, ınfraqurylymdyq jobalar qymbatqa túsedi. Ekonomıkanyń boryshtyq júktemesi joǵary. Ulttyq valıýta da qubylmaly. Bul jaǵdaı iri jobalardyń syrtqy ınvestıtsııaǵa táýeldiligin kúsheıtip otyr.
Geosaıası faktorlar da mańyzdy ról atqarady. Orta dálizdiń tabysy Ońtústik Kavkazdaǵy turaqtylyqqa baılanysty. Túrkııaǵa múddelerdi teń ustaý qajet. Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasy da eskeriledi. Eýropalyq odaqtyń kólik jáne ekologııa talaptary da nazarda. Sebebi aımaqtaǵy kez kelgen saıası shıelenis jobalardyń qarqynyn baıaýlatady.
Instıtýtsıonaldyq yntymaqtastyq birtindep kúsheıip jatyr. Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa logıstıkalyq júıeni birge damytýǵa múddeli. Middle Corridor Multimodal Ltd. operatory quryldy. «Bir tereze» qaǵıdaty engizilýde. Al ol jetkizý jyldamdyǵyn arttyrady.
Dálizdiń bolashaǵy qatysýshy elderdiń ári qaraıǵy úılesimdi áreketine baılanysty. Bul – Orta dálizdiń tıimdiligin aıqyndaıtyn tetik.
Kelesi qadam qandaı?
Orta dálizdi basqa halyqaralyq kólik bastamalarymen yqpaldastyrý Túrkııa úshin jańa múmkindikterge jol ashyp otyr. Sol jobalardyń ishindegi eń irisi – Ankaranyń Irak, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Qatarmen birlesip júzege asyryp jatqan «Damý joly» (Development Road) bastamasy. Ol Túrkııanyń kólik jelisin Parsy shyǵanaǵyndaǵy Ál-Fao portymen baılanystyrýdy kózdeıdi. Bul port óńirdegi iri logıstıkalyq ortalyqtardyń birine aınalýy múmkin.
Eger osy jobalar bir-birimen tıimdi yqpaldassa, Túrkııanyń jahandyq logıstıkadaǵy róli aıtarlyqtaı kúsheıedi. El tek Azııa men Eýropany emes, Parsy shyǵanaǵy, Ońtústik Azııa jáne Eýropa naryqtaryn baılanystyratyn mańyzdy býynǵa aınalady. Nátıjesinde Shyǵys–Batys jáne Ońtústik–Soltústik baǵyttaryndaǵy júk aǵyndary toǵysatyn iri kólik haby qalyptasady.
Ankaranyń strategııalyq maqsaty tranzıtpen shektelmeıdi. Kólik dálizderiniń boıynda jáne iri porttardyń mańynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurylýda. Munda júkter tek qaıta tıelmeıdi. Olar qosymsha óńdeýden ótedi. Keıin qaıta jóneltýge daıyndalady. Bul tásil qosymsha qun qalyptastyrady.
Túrkııanyń bul tájirıbesi Orta dálizdi damytýdaǵy negizgi qatysýshylardyń biri – Qazaqstan úshin de mańyzdy. Marshrýtty damytý Qazaqstanǵa jańa múmkindikter beredi. Indýstrııalyq jáne eksportqa baǵyttalǵan klasterlerdi damytýǵa jol ashady.
Murat Gúreldiń pikirinshe, Orta dálizdiń tabysty damýy úshin ınfraqurylymdyq jáne ınstıtýtsıonaldyq shekteýlerdi joıý qajet.
– Soltústik baǵytpen jáne Iran arqyly ótetin dálizdermen básekede Orta dáliz elderi tsıfrlyq keden júıelerin jedel engizýi kerek. Tarıftik saıasat ashyq bolýy tıis. Logıstıkalyq habtar damýy qajet. Eýropa talaptaryna saı ekologııalyq standarttar engizilýi kerek. Eger úılestirý saqtalyp, ınvestıtsııalar jalǵassa, bul baǵyt Azııa men Eýropa arasyndaǵy negizgi saýda arnalarynyń birine aınalady, – dedi Murat Gúrel.
Osylaısha, Orta dáliz Eýrazııanyń jańa logıstıkalyq arhıtektýrasynyń mańyzdy bóligine aınalyp otyr. Túrkııa úshin joba Azııa men Eýropa arasyndaǵy iri logıstıkalyq hab retindegi ornyn kúsheıtedi. Al Qazaqstan úshin mindet budan da keń.
Qazaqstan óziniń strategııalyq geografııalyq ornalasýyn tıimdi paıdalana alady. Ol úshin logıstıka damýy qajet. Halyqaralyq kólik dálizderi boıynda jańa iskerlik ortalyqtardyń qalyptasýy da mańyzdy.
Túptep kelgende, Orta dálizdiń bolashaǵy tek geografııaǵa baılanysty emes. Ol memleketterdiń ózara úılesimdi jumysyna táýeldi bolyp otyr.
