Tramp vs Latyn Amerıkasy: Batys jartysharda soǵys bastala ma
ASTANA. KAZINFORM – 20 qańtarda Donald Tramptyń prezıdent qyzmetine kiriskenine bir jyl tolady. Osy ýaqyt ishinde syrttaı baqylaǵan adam onyń kóp eldiń isine kılikkenin biledi. Bul, bir jaǵynan, onyń saılaýaldy ýádesine de, AQSh-tyń oqshaýlaný ıdeologııasyna da qaıshy. Tramptyń Latyn Amerıkasy elderine qatysty qatań rıtorıkasynyń astarynda ne jatyr? Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy taqyrypty jan-jaqty saraptady.
Oqshaýlanýdan kúsh qoldanýǵa deıin
Tramp jaqtastarynyń sózinshe, AQSh óz ishki máselelerimen aınalysýy kerek, syrtqy saıasatqa shamadan tys jumsalatyn shyǵyndy qysqartýy qajet. Alaıda Tramptyń kózdegeni basqasha shyqty, tipti odan árige baryp, ımperıalıstik saıasatqa bet burdy.
AQSh-tyń syrtqy saıasatynda 1823 jyly qabyldanǵan «Monro doktrınasy» bar. Munda Latyn Amerıkasy AQSh-tyń aıryqsha múdde aımaǵy dep jarııalanǵan. Ótken jyly jeltoqsanda Tramp ákimshiligi Kongreske usynǵan ulttyq qaýipsizdik jónindegi sońǵy strategııasyn qarasaq, ol qujatta da Batys jartyshar AQSh úshin basty basymdyq retinde aıqyndalyp, taǵy Latyn Amerıkasyna erekshe nazar aýdarylǵan.
Shartty túrde aıtsaq, AQSh únemi Amerıka qurlyǵyn óziniń «artqy aýlasy» sanap keldi. Mysaly, «Monro doktrınasy» tusynda AQSh-tyń óńirge qatysty qatań ustanymy bekigen bolatyn. Ol kezde Vashıngton Eýropadaǵy básekelesterine, eń aldymen otarlaý nıeti kúsheıgen Ulybrıtanııaǵa qarsy kúres júrgizdi. Sol kezeńde táýelsizdigin endi ǵana alǵan Latyn Amerıkasy memleketteriniń naryǵy ımperıalıstik ustanymnyń basty básekesine aınalǵanyn umytpadyq.
1823 jylǵa qaraı aımaqtaǵy elder Ispanııadan táýelsizdik alyp, nátıjesinde syrtqy kúshterge jańa múmkindik týdy. Óıtkeni, árbir jańa latynamerıkalyq memleket ınvestıtsııaǵa, saýdaǵa jáne memlekettik shyǵyndardy jabý úshin tabysqa muqtaj edi. Sol zamanda mundaı qoldaýdy bere alatyn jalǵyz tarap – Eýropa elderi men AQSh boldy. Olar úshin Latyn Amerıkasy elderi taýar ótkizý naryǵy, iri shıkizat kózi retinde qarastyrylǵan jáne sol básekege tústi.
Ol shaqta eýropalyqtar men amerıkalyqtar aıanyp qalmady, kúshke salǵan kezi kóp. Máselen, AQSh XIX-XX ǵasyrlarda Nıkaragýaǵa, Kýbaǵa, Domınıkan Respýblıkasyna, Gaıtıge ásker kirgizip, prezıdentter men dıktatorlardy qulatty. Demokratııa jeleýi bolǵanymen, basty nıet saýda, naryq jáne kólik dálizderin baqylaý bolǵanyn túsiný qıyn emes. Ol úshin Panama kanalyna qatysty oqıǵany eske alýdyń ózi jetkilikti. Aıtpaqshy, Panamanyń Kolýmbııadan bólinip shyǵýyna jaǵdaı jasaǵan da amerıkalyqtar boldy — ol úshin jergilikti elıtalardy paıdalandy.
Jahandaný oıyn erejelerin ózgertti
Alaıda XX ǵasyrdyń sońy men XXI ǵasyrdyń basynda jaǵdaı ózgerdi. Árıne, AQSh uly derjava retinde pozıtsııasyn bekitti, áskerı qýaty, ekonomıkasy men qarjy salasynda jahandyq deńgeıde ústemdigin saqtady. Soǵan qaramastan, ekonomıka men ıdeologııada eleýli ózgerister oryn aldy. Bir mysal, sol kezde AQSh álemdegi eń iri ótkizý naryǵyna aınaldy, ıaǵnı ártúrli elderdiń taýarlary AQSh-qa aǵyla bastady. Japonııa men Ońtústik Koreıadan bastap Qytaıǵa deıingi Ońtústik-Shyǵys Azııanyń eksportqa baǵdarlanǵan elderi damýyn dál osy amerıkalyq naryqqa súıenip júzege asyrǵan edi. Meksıka da AQSh naryǵy úshin taýar óndiretin iri memleketke aınaldy. Óńirdiń ózge elderi úderisten qalys qalǵan joq.
Alaıda munyń janama saldary joq emes edi. Qýatty amerıkalyq ekonomıkada jumys kúshine degen joǵary suranys paıda boldy. Sonyń saldarynan Latyn Amerıkasynyń kedeı elderinen AQSh-qa qaraı kóshi-qon aǵyny údedi. Budan bólek, AQSh-ta áleýmettik jaǵdaıdyń jaqsarýy suranystyń artýyna ákeldi, ishki naryqtaǵy qatań báseke eńbek naryǵyn qubylta tústi.
AQSh saıasatynyń salqyny
Munyń nemen aıaqtalǵanyn bárimiz bilemiz. Amerıkalyqtar arasynda depressııa órshidi, óz-ózin «basqysy» kelgender farmatsevtıkalyq ónimderge jaqyn boldy: elde esirtki tutyný kóbeıdi, AQSh Latyn Amerıkasynan keletin zańsyz esirtki saýdasynyń otanyna aınaldy. Bastapqyda kokaınnen bastalǵan, qazir oǵan sıntetıkalyq esirtkiler qosylǵan.
Osylaısha, zańsyz saýdadan túsken qomaqty qarjy qýatty qylmystyq toptardyń paıda bolýyna yqpal etip, óńirdiń kóptegen elde memlekettilik qurylymnyń álsireýine alyp keldi. Kokaın óndiriletin Kolýmbııa men Ekvador, sondaı-aq AQSh-qa aparatyn negizgi tranzıttik aımaq sanalatyn Meksıkada jaǵdaı ýshyqty.
Keıin Latyn Amerıkasynda memlekettik ınstıtýttarǵa qarsy qylmystyq toptardyń kúsheıýimen qatar, ýltra-solshyl saıası qozǵalystar etek aldy. Biri muny memlekettik ınstıtýttardyń álsireýi retinde qabyldasa, ózgesi halyq óz quqy úshin kúresip jatyr dep sanaıtyn.
Mundaı kúrestiń eń aıqyn mysaly Kýba men Nıkaragýa aımaǵynda boldy, onda radıkal-solshyldar bılikke keldi. Odan bólek Meksıkada — sapatıster, Perýde — «Sendero Lýmınoso», Kolýmbııada — revolıýtsııalyq qarýly kúshter bılikke talasty. Kóbimiz biletin Ýgo Chaves Venesýelada solshyl-radıkaldy dıktatýra ornatty. Argentına men Brazılııada bılik júıesiniń bir bóligi bolǵan baısaldy solshyl-tsentrıst kúshterdiń tarıhy da ataýǵa turarlyq.
Qalaı bolǵanda da solshyl kúshter Latyn Amerıkasy elderiniń saıası ómirinde mańyzdy ról atqardy. Olardyń radıkaldyq deńgeıi, qol jetkizgen nátıjeleri ártúrli, alaıda solshyldardyń kúsheıýi ońshyl reaktsııanyń — áskerı dıktatýra men ońshyl-radıkaldy toptardyń paıda bolýyna túrtki bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Osylaısha, sol jáne oń radıkalızm saıası ómirde qatar júrip, bir-birin kúsheıtip otyrdy. Munyń bári Latyn Amerıkasyn AQSh úshin óte kúrdeli óńirge aınaldyryp, osy jaqtan kóshi-qon aǵyny men esirtki tasymaly úzilmedi.
Lıberal betburys
Moıyndaý kerek, jaǵdaıdyń osy qalypqa kelýine AQSh ıdeologııasynyń – lıberaldyq ustanymnyń kúsheıýi sebep. Ásirese prezıdent Djo Baıdenniń bıligi kezinde aıqyn kórindi: Latyn Amerıkasynan jáne sol aımaq arqyly AQSh-qa keletin mıgranttar aǵyny edáýir artty.
Sol aralyqta lıberaldyq saıasattyń áserinen AQSh Latyn Amerıkasyna burynǵydaı óktem kózqaraspen qaramaı keldi. Mysaly, 2023 jyly Venesýelanyń burynǵy prezıdenti Nıkolas Madýro kórshiles Gaıana aýmaǵyndaǵy munaıǵa baı Gýaıana-Esekıba óńirine kóz tikti. Sol kezde AQSh áreket jasaǵan joq, qaıta Brazılııa Gaıanaǵa jedel qoldaý kórsetýge, qalasa, soǵysqa daıyn ekenin bildirgeni este.
Árıne, munymen AQSh-tyń óńirdegi yqpaly álsiredi deýge bolmaıdy, biraq burynǵydaı deńgeıde emes edi. Osyny paıdalanǵan Venesýela Reseı jáne Qytaıdyń kómegimen eleýli áskerı-saıası kúsh qalyptastyryp, antıamerıkalyq baǵyt ustandy. Sonymen qatar Kýba men Nıkaragýa bıligin qoldap, olarǵa jeńildetilgen baǵamen munaı jetkizip otyrdy.
Osynyń barlyǵy — kóshi-qon, lıberal kózqarastar, esirtki máselesi, yqpaldyń álsireýi AQSh qoǵamynda teris reaktsııa týǵyzǵan-tuǵyn. Eń aldymen, mıgranttar aǵynyna qarsylyq kúsh aldy. Alaıda Baıden ákimshiligi mıgranttarǵa qatysty lıberal saıasat saılaýda kómektesip, latynamerıkalyq tekten shyqqan saılaýshylardyń daýysyna ıe bolamyz dep úmittendi.
Ol úmit aqtaldy degenge senýge bolmas. Bir jaǵynan, Latyn Amerıkasynan kelgen mıgranttar AQSh qoǵamyndaǵy ornyn, sonyń ishinde jumysyn joǵaltýdan qorqatyn. Ekinshi jaǵynan, olar negizinen konservatıvti kózqarasta boldy. Máselen, olarǵa jynystyq azshylyqtardy qoldaýǵa baǵyttalǵan rıtorıka unamady.
Latynamerıkalyq tekti saılaýshylardy aıtqanda kýbalyqtardy atamasqa jol joq. Jalpy alǵanda, olar solshyldar men lıberaldarǵa qarsy boldy jáne Demokratııalyq partııanyń Kýbaǵa qatysty saıasatyna ólerdeı qas-tyn.
Tramp komandasy jáne Kýba yqpaly
Osylaısha, demokrattardyń mıgranttarǵa qatysty solshyl-lıberal saıasaty men Latyn Amerıkasyndaǵy AQSh-tyń shamadan tys jumsaq baǵytyna degen narazylyq Trampty bılikke ákeldi. Buǵan qosa, prezıdent ákimshiligindegi basty adamnyń biri – Kýbadan shyqqan Marko Rýbıo boldy. Ol memlekettik hatshy ári ulttyq qaýipsizdik jónindegi kómekshi qyzmetterin atqardy.
Osy faktorlardyń barlyǵy AQSh-tyń Latyn Amerıkasyndaǵy neǵurlym belsendi saıasatyna alǵyshart bolǵan sekildi. Tramp birden «kanonerka saıasatyna» kóship, Venesýelaǵa qyr kórsetti, ol azdaı basqa elderge qatysty qatań málimdemeler jasaı bastady.
Meksıka egemendigi: kartelder men AQSh arasyndaǵy teketires
Sońǵy ýaqytta Donald Tramp Meksıkaǵa aıbat shekkenin kórdik. Madýrony ustaý oqıǵasyna arnalǵan baspasóz konferentsııasynda Tramp «Meksıkaǵa qatysty birdeńe isteýge týra keledi» dep málimdedi. Al 8 qańtarda Meksıka aýmaǵynda esirtki kartelderine qarsy qurlyqtaǵy operatsııany bastaýdy josparlap otyrǵanyn qosa aıtty.
Tramp bılikke kelgennen keıin, 2025 jyldyń aqpanynda AQSh Meksıkanyń alty esirtki kartelin terrorıstik uıymdar tizimine engizdi. Endi olarǵa qarsy áskerı operatsııa júrgizý múmkindigi talqylanyp jatyr. Bul – Meksıkanyń egemendigin buzý degen sóz. Nege deseńiz, Meksıkanyń keıbir aımaǵynda qylmystyq uıymdardyń yqpaly óte joǵary, olar is júzinde jergilikti bıliktiń mindetin atqaryp otyr. Eger amerıkalyqtar Meksıka aýmaǵynda áskerı operatsııa bastaıtyn bolsa, soqqy eń aldymen memlekettik qurylymǵa tımek, izinshe egemendikke qater tónedi.
Mundaı jaǵdaıda Meksıka bıliginiń tańdaý múmkindigi tym shekteýli bolmaq. Eger olar eshqandaı jaýap qatpasa, egemendigine nuqsan keledi. Al eger qarsy áreket etse, álemdegi eń qýatty memleketpen soǵysqa ákelýi múmkin. Onyń ústine, AQSh arnaıy maqsattaǵy kúshtermen jáne áýe soqqylarymen ǵana shektelgen kúnniń ózinde, kartelderdi álsirete almaıdy ári jekelegen aýmaqtardaǵy yqpalyn joıa almaıdy.
Osy turǵydan alǵanda, AQSh úshin Meksıkanyń ortalyq bıligimen birlesip áreket etý, esirtki kartelderine qarsy kúreste qoldaý kórsetý áldeqaıda qısyndy. Amerıkalyqtar Latyn Amerıkasynyń ózge elderinde, mysaly Kolýmbııada dál osylaı áreket etkenin bilemiz. Al jergilikti úkimettiń qatysýynsyz ásker kirgizý — jaı ǵana ınterventsııa emes. Eń bastysy, mundaı qadam qylmystyq uıymdardy joıýǵa kómektespeıdi.
Óıtkeni kez kelgen áskerı operatsııa erte me, kesh pe aıaqtalady. Odan keıin ne okkýpatsııalyq rejım ornatý kerek, ne áskerdi áketý qajet. Eki jaǵdaı da AQSh úshin resýrsty tıimsiz jumsaý bolmaq, demek Meksıka úkimetimen kelisimge kelý áldeqaıda utymdy. Bálkim, osy protsess qazir júrip jatqan shyǵar, al qatań málimdemeler qysym jasaýdyń taǵy bir tásili bolýy yqtımal.
Tramp jyldam sheshimge qumar. Madýroǵa qatysty oqıǵadan keıin mundaı tásildiń jemisti ekenin sezindi. Endi sońǵy onjyldyqta AQSh-ty mazalap kelgen máselelerge sheshim tabýǵa tyrysýda. Meksıkaǵa qatysty tusyn aıtsaq, shekara boıyndaǵy zańsyz mıgratsııany baqylaý jáne esirtki tasymalyn tejeý.
Kýba — Vashıngtonnyń baıyrǵy bas aýrýy
Buǵan qosa, Tramp kóptegen amerıkalyq prezıdenttiń shamasy jetpegen Kýba máselesimen aınalysýdy qolǵa aldy. 11 qańtarda áleýmettik jelisinde «tym kesh bolmaı turǵanda mámilege kelýdi tabandy túrde usynamyn» dep jazdy. Onyń aıtýynsha, «Kýbaǵa budan bylaı aqsha da, venesýelalyq munaı da jiberilmeıdi». Sondaı-aq ol X áleýmettik jelisindegi Marko Rýbıo Kýbanyń prezıdenti bolýy múmkin degen jazbaǵa oń reaktsııa bildirdi.
Madýronyń qamaýǵa alynýy jáne Grenlandııany qosyp alý týraly málimdemeden keıin Tramptyń basqa elderge qarata aıtqan kez kelgen sózin baıyppen qabyldaý qajet. Jekelegen memleketter úshin de, jalpy halyqaralyq qatynastar júıesi úshin de jiti qadaǵalaýdy talap etip tur. Buryn AQSh-ty «álemdik polıtseı» retinde synaıtyn, ol kezde belgili bir erejeler bar edi. Qazir erejeniń bar-joǵy kúmándi, halyqaralyq qatynastar tym kúrdelene tústi.
Jyldam nátıje alýǵa umtylatyn batyl Tramp ádette aldymen mámile usynady. Madýroǵa qatysty jaǵdaı - sonyń dáleli. Kórip otyrǵanymyzdaı, AQSh prezıdentiniń mundaı belsendiligine tótep berý úshin kelisimge kelý, shartty túrde aıtqanda, protsesti qolǵa alýǵa tyrysý qajet.
Mámile mańyzdy
Mámile degennen shyǵady, Meksıka prezıdenti Klaýdıa Sheınbaým Tramptyń málimdemesinen keıin qaýipsizdik boıynsha AQSh-pen neǵurlym tyǵyz baılanys jasaýǵa kóshti. Endi Meksıka úkimeti Vashıngtonnyń qoldaýymen esirtki kartelderine qarsy operatsııany ózi bastaıdy, sol arqyly AQSh áskeriniń elge kirýine jol bermeıdi. Mundaı nátıje Trampqa da unaǵandaı.
Tramp desant túsirý arqyly eskalatsııaǵa barýǵa múddeli emes — táýekel tym joǵary. Alaıda mundaı qaýiptiń ózi kóptegen eldi alańdatyp, belgili bir ymyraǵa kelýge ıtermeleýi múmkin.
Qazir Latyn Amerıkasyna qatysty basy ashyq saýal bar: AQSh saıasaty mıgratsııa men esirtki kontrabandasy máselesin birjola sheshe me álde tek ýaqytsha nátıje bere me? Munyń jaýaby áleýmettik kórsetkish pen ómir súrý deńgeıinde jatyr. Bolashaqta Latyn Amerıkasynyń kedeı elderindegi jurt AQSh-qa jetý úshin nebir amalsyz qadamǵa baratyn bolady. Al esirtki kontrabandasy suranysqa táýeldi, demek AQSh-tyń ishinde suranys azaımasa, nátıje bolýy ekitalaı.