Toı toılaýdy toqtatatyn ýaqyt jetti – Jańabek Jaqsyǵalıev
ORAL. QazAqparat – Elimizde koronavırýs indetiniń kún sanap jaıylyp bara jatqany jasyryn emes. Sondyqtan turǵyndardyń sanıtarlyq talaptardy saqtaýynyń mańyzy zor. Osy oraıda M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dotsenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, oblystyq qoǵamdyq keńestiń múshesi, «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri Jańabek Jaqsyǵalıev QazAqparat tilshisine suhbat berdi.
-Jańabek Jańabaıuly, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Ana tili» basylymyna bergen suhbatynda qazir «Toıyń toıǵa ulassyn» dep ándetip, toı toılap júretin ýaqyt emestigin», búgingideı tehnologııa zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerektigin atap kórsetken bolatyn. Osyǵan baılanysty ne aıtar edińiz?
-Memleket basshysy búgingi qoǵamdaǵy óte ózekti máseleni oryndy kóterip otyr.
Ras, elimiz egemendikke qol jetkizgennen keıin, aldymen, otarshyl zamanda eleýsiz qalǵan ulylarymyz: handar, bıler, batyrlarymyz, mádenıet qaıratkerleri men Alash arystarynyń esimderin jańǵyrtý baǵytynda ıgilikti ister bastaldy. Bul durys qadam bolatyn. Ol saıasat áli jalǵasyp jatyr.
Asyl babalarymyzdyń esimderin úzdiksiz dáriptep, olarǵa taǵzym etý bertin kele elimizge tanymal kórnekti aqyn-jazýshylarymyz ben akademık-professorlarymyzdyń, ıaǵnı zııaly qaýym ókilderiniń mereıtoılaryn memlekettik deńgeıde ótkizýge ulassa, búginde toı toılaý jappaı buqaralyq, halyqtyq sıpat aldy.
-Eldik sıpattaǵy, memlekettik dárejedegi is-sharalar óz aldyna, toı-topyrdyń jóni bir basqa deısiz ǵoı?
-Iá, aıtatyny joq. Ul balanyń úılený toıy men qalyńdyqtyń uzatylý toıyn eseptemegende, shildehana, tusaýkeser, súndet toı, tilashar, mektep bitirý, JOO-ǵa túsý, ony bitirý, túlekter kezdesýi, Jańa jyl, qudalyq, 25-30 jastan 80-90 jasqa deıingi mereıtoılar sherýi, zeınetkerlikke shyǵý, tipti kúndelikti soǵymǵa qonaq shaqyrý men qonystoıdyń ózin toıhanalar men meıramhanalarda sán-saltanatpen ótkizý jarysqa aınalyp, nátıjesinde qonaqjaı halqymyzdyń ata dástúri tárbıelik máninen aıyryla bastady.
Meıramhanalar men dámhanalardyń, asabalar men ánshilerdiń dáýreni júrip, meımanasy asty. Qazaq jalaqysynyń jartysyn toıǵa beretin boldy. Qazaq qoǵamynyń toıdan sharshaǵany óz aldyna, dańǵazalyq pen daraqylyq shegine jetti.
Qaısybir aptalardyń sońǵy úsh kúninde qazaqtyń toıy men qudalyǵy hám sadaqasynyń qatar keletini eshkimge jańalyq bolmaı qaldy. Saıyp kelgende, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan meımandostyq salty ult mádenıetiniń eń ozyq kórinisi bolýdan qalyp barady deýge bolady.
Elimizde táýelsizdik jyldary turǵyzylǵan on myńdaǵan toıhanalardyń damylsyz jumys jasap, jemis-jıdekter men kókónis nemese basqa taǵam túrleriniń kórshi elderden júk kólikterimen aǵylyp kelip jatqanyn kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi. Osynyń nátıjesinde elimizde as-sýdyń baǵasy aspandap, sharyqtap tur. Onyń aýyr zardabyn tartyp otyrǵan sol qara halyqtyń ózi. Elimizde tamaq ónerkásibi aıaǵynan tik turyp, áli tolyq qalyptasyp bolmaǵandyqtan, kórshilerimiz qytaı men ózbek ónimderiniń turaqty tutynýshysyna aınalyp, qazaqtyń bar jıǵan-tergen dúnıesi syrtqa ketip, olardy baıytyp jatqannan basqa halqymyz esh paıda kórip otyrǵan joq. Al elimizdegi basqa ult-ulystarda mundaı dástúr bar ma? Joq, árıne. Óıtkeni mentalıtet basqa. Biraq jaratylysynan «Keń bolsań, kem bolmaısyń» deıtin darqan qazaqtyń buǵan bálendeı bas qatyryp jatqany shamaly. Kúnde oıyn, kúnde toı! Osynyń saldarynan kásipkerlerimiz zaýyt pen fabrıka emes, toıhanalar men oıynhanalar salyp úlgere almaı jatyr. Telearnalardy ashyp qalsaq ta sol kórinis: tárbıelik maǵynasy tómen baǵdarlamalar, arzan ázilder, qunsyz ánder men sol baıaǵy ortanqol ánshiler men asabalar.
Sońǵy kezde ánshiler men sportshylardy kózsiz qurmetteý tek bizde emes, álemdik úrdiske aınalyp bara jatqany jıi aıtylyp júr.
-Qazaq shashpa halyq, dúnıeni shashý úshin jınaıdy degenderge ne ýáj aıtar edińiz?
-Ol shyndyq. Tabıǵatymyz solaı. Biraq kapıtalızm qazaqtyń naq osy minezin kótermesi haq. Bizdińshe, aldaǵy 10-15, múmkin 5-10 jylda búgingi qaptaǵan sansyz toılar qazirgiden sıreıdi.
Kapıtalızm erte me, kesh pe, qazaqtyń «minezin», áıteýir, bir túzeıdi. Óziniń talaptaryna ıkemdep, qalybyna salady. Men bul jerde shashpalyq pen ysyrapshyldyq máselesine qatysty aıtyp otyrmyn. Bul – naryqtyń zańy.
Iá, qazaqtyń qonaqjaı, kópshil, namysshyl bolýynyń syry tereńde jatyr. Az eńbek etip, kóp ónim alatyn, kóshpeli mal sharýashylyǵymen shuǵyldanǵan batyr halyqtyń minezi «ý ishseń rýyńmen», «tegi birdiń namysy bir» dep aǵaıynshyl, ujymshyl, elshil bolyp qalyptasty. Saıyp kelgende, kóshpeli qoǵam jaýynger halyqtyń boıyna aqkóńildilikti sińirdi. Qazaqtyń «Batyr – ańǵal, er – qamsyz» deýinde de úlken mán bar. HVІІІ-HІH ǵasyrlarda qazaq dalasyna kelgen orys, shetel zertteýshileri bizdiń boıymyzda osy qasıettiń baryna kóńil bólgen.
Ult ustazy Ahmet Baıtursynov «aqkóńildilik, anaıylyq, ańǵaldyq mádenıeti tómen jurttarǵa tán qasıet» ekenin atap ótken. Óz basym búgingi qazaq qoǵamynyń ysyrapshyldyq pen daraqylyq hám ásire maqtanshylyqqa boı urýyn halqymyzdyń osy minezinen izdeımin.
Bul pikirge bireý keliser, bireý kelispes. Biraq óz oıym solaı. Onyń ishinde men de, siz de, bárimiz de barmyz. Óıtkeni eshkim de ultynan, halqynan, qoǵamnan bólinip qala almaıdy.
Munyń syrtynda úsh ǵasyr boıy bodaý zamanda qanymyzǵa sińgen quldyq sana sındromynyń sarqynshaqtary bar ekenin de umytpaǵanymyz jón. Aıbyndy Ǵun derjavasynyń negizin qalaǵan Móde táńirquttyń «Quldy maqtan óltiredi» degen danalyq sóziniń astaryn qazaqtyń túsinetin ýaqyty jetti dep oılaımyn.
Tótenshe jaǵdaı kezinde halyq tártipke baǵynyp, toı-topyr tyıylǵandaı bolyp edi. Alaıda karantın alynǵannan keıin qazaǵymyz sol baıaǵy ádetine kóship, qonaq shaqyryp, toı toılaýdy jalǵastyryp jatyr. Munyń sońy juqpaly indettiń órshı túsýine soqtyrýda. Budan ózimiz saqtanbasaq, bizdiń qaýipsizdigimizdi kim qorǵaıdy?! Sondyqtan memleket basshysynyń sózine qoldaý bildirip, jónsiz jıynnan arylaıyq degim keledi.
