Torǵaıdaǵy 7 myń jyldyq tarıhy bar biregeı jádiger
ASTANA. QazAqparat - Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda kúlli adamzattyń mádenı, zııatkerlik murasyna jatqyzýǵa bolatyn arheologııalyq biregeı nysandar kóptep kezdesedi.
Torǵaı óńirinen tabylǵan osy erekshe geometrııalyq fıgýralarǵa Úshtoǵaı kvadraty, torǵaılyq eskishe dinı belgi, Ekidin kresti, Aşytasty kresti, kvadrat, saqına jáne eki jeli nysan tóbeni jatqyzýǵa bolady. Bul Geoglıfter tastar men úıindilerden jasalǵan. Mundaı qazyna Qazaqstannyń basqa jerinde de, búkil álemnen de kezdese bermeıdi eken.
Bizge, Torǵaıdaǵy halyq kóterilisine 100 jyl tolýyna oraı tarıhı oryndardy aralaýǵa shyqqan «Ór Torǵaı - erlik mekeni» ekspedıtsııasynyń sapary kezinde Torǵaı svastıkasyn kórýdiń sáti tústi. Osy múmkindikti paıdalanyp ekspedıtsııa músheleri ózderimen birge alyp júrgen qashyqtan basqarylatyn shaǵyn ushý apparatymen ǵajaıyp nysandy tóbesinen vıdeoǵa da túsirip aldy.
Torǵaı svastıkasy Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdanynyń Úrpek kentinde ornalasqan. Úsh sáýleli svastıka jasalǵan úıindi sekildi. Árbir sáýle ırek pishinmen aıaqtalsa, sońy saǵat tiline qarsy ıilgen. Úıindiniń bıiktigi 0,3 metrge deıin, al sáýleniń uzyndyǵy shamamen 33 metr, tuǵyrdyń eni 13-15 metr, al aıaq jaǵynyń eni 10-12 metr. Irek pishindegi oıpattyń uzyndyǵy 4 metr bolsa, tereńdigi 0,3 metrge deıin jetedi.
Bul bederlerdiń qupııasy áli ashylǵan joq. Áıtse de, Torǵaı geoglıfteri myńdaǵan jyldar burynǵy órkenıettiń sarqyty ekeni daýsyz. Ókinishtisi, álem nazaryn ózine aýdarǵan nysan esh qorshaýsyz, qaraýsyz, mal aıaǵyna taptalyp jatyr...
«Bul erekshe, syrly belgini ǵalymdar «Úshsáýle» dep atap júrse, jergilikti jurt ejelden beri osy aradan eki shaqyrym jerdegi shabyndyq jerdi «Sáýle» dep ataıdy. Bul endi tańǵajaıyp sáıkestik shyǵar. Osyndaı álem nazaryn aýdarǵan jerdi biletin adam bastap kelip kórsetpese, kelgen adam erekshe nysannyń ústinde turmyn oılamaı da qalady. Sondyqtan ary-beri ótken kóldeneń júrginshiniń nazaryn ózine aýdaratyndaı, arnaıy izdep keletin qonaqtar birden taýyp alatyndaı, atyn jazyp, derekti málimetterin kórsetip belgi qoıǵanymyz oryndy bolar edi. Tipten, osy arqyly adam kóp kele bermeıtin Amangeldi sııaqty shet aýdanǵa týrısterdi tartýǵa jol ashylady. Munda kıgiz úı tigip, qazaqtyń salt-dástúrin kórsetip, ulttyq taǵamdaryn usynýǵa bolady. Jaqyn aýmaqtarda qanshama tarıhı oryndar bar, ony da kórsetýge múmkindik bar. Bizdiń ekspedıtsııa baǵytyn erekshe nysanǵa burýymyzdyń maqsaty da osyny kózdeıdi. Álem jurtyn tańǵaldyryp otyrǵan tylsym belgini qoǵamǵa dáriptep, el nazaryn aýdarý. Aldymen ózimiz qundylyǵyn baǵalaı otyryp, sheteldikterge kórsetýge jol ashsaq degen oı», - deıdi jergilikti jerdiń qyr-syryn qanyq biletin, Amangeldi aýdanynyń týmasy, ári osy «Ór Torǵaı - erlik mekeni» ekspedıtsııasyn uıymdastyrýshylardyń biri Birjan Meshelov.
Eske sala keteıik, bul geoglıfterdi 2007 jyly Google Earth ǵarysh túsiriliminiń kómegimen Qostanaılyq azamat Dmıtrıı Deı ashqan. Ol, ejelgi nysandardyń praktıkalyq máni bar, kún kúntizbesimen, rasythanamen ólsheý nemese esepteý aspaby bolǵan dep sanaıdy ári alǵashqy órkenıet, alǵashqy din Torǵaı topyraǵynda - osy jerde paıda bolǵan dep esepteıdi.
2013 jyly jazda Torǵaı nysandaryn kórýge Oksfordtan (Ulybrıtanııadan) ǵalym Motýzaıte Gıedre keldi. Aǵylshyn ǵalymdary eń «jas» torǵaılyq geoglıfter bizdiń dáýirimizge deıin birinshi ǵasyr men bizdiń dáýirdiń birinshi ǵasyry arasynda salynǵan degen tujyrym jasady, ıaǵnı olardyń 2,5 myń jyldyq tarıhy bar. Ári Torǵaıdyń jerden múldem kórinbeıtin, ǵaryshtan ǵana kózge túsetin ejelgi geoglıfter 7 myń jáne odan burynyraq ýaqytta salynǵan bolýy múmkin dep boljaıdy.
Baqytjol Kákesh
