Tokıo gýbernatory ıÝrıko Koıke: Astana — stıli erek, bolashaǵy jarqyn megapolıs

Bıyl mamyr aıynda ıÝrıko Koıkeniń elimizge resmı sapary ótken bolatyn. Sol joly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy dostyq baılanystardy nyǵaıtýǵa eleýli úles qosqany úshin ony І dárejeli «Dostyq» ordenimen marapattaǵan edi.

ıÝrıko Koıke hanymnyń alyp megapolıs basshysy retinde bos ýaqyty bola bermeıtini túsinikti jaıt. Soǵan qaramastan altyn ýaqytyn qıyp, Kazinform agenttiginiń saýaldaryna jaýap berdi. Óz sózinde ol Astananyń zamanaýı ári Eýrazııanyń iskerlik jáne týrıstik haby retinde qarqyndy damyp kele jatqan qala ekenin aıryqsha atap ótti.

— Koıke hanym, Astanaǵa saparyńyzdyń negizgi maqsattary qandaı boldy jáne onyń qandaı nátıjelerin tabysty dep sanaısyz?

— Men ol joly Qazaqstan Úkimetiniń shaqyrýymen bardym. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevpen jáne Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbekpen kezdestim. Byltyrǵy jeltoqsan aıynda Tokıo men Astana ákimdikteri ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıǵan bolatyn. Osy jolǵy saparda men atalǵan memorandýmdy iske asyrýǵa qatysy bar uıymdardyń jumysymen tanystym.

Atap aıtqanda, biz «jasyl» transformatsııa (GX) salasynda jumys isteıtin Tokıonyń startaptary men shaǵyn jáne orta kásiporyndaryn ilgeriletýge baǵyttalǵan birqatar aýqymdy is-shara ótkizdik. Sonymen qatar JI, tabıǵı apattardyń aldyn alý, bilim berý jáne bekire balyǵyn ósirý sııaqty túrli baǵyttardaǵy jobalarmen tanystyq.

Bul sapar ortaq mindetterdi sheshýdegi yntymaqtastyqty tereńdetýge, halyqaralyq básekege qabilettilikti nyǵaıtýǵa yqpal etip, Tokıoǵa da, Astanaǵa da paıda ákelerine senimdimin.

— Tokıo álemdegi eń tehnologııalyq damyǵan ári jaıly megapolısterdiń biri retinde tanymal. Japonııanyń qandaı tájirıbesi Astanaǵa paıdaly bolýy múmkin jáne qalalardy damytýdaǵy Qazaqstannyń qandaı tásilderi Tokıonyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy yqtımal?

— Tokıonyń basty artyqshylyqtary — qaýipsizdik, qorǵanys jáne ornyqty damý. Munyń bári zamanaýı ozyq tehnologııalarǵa negizdelgen.

Máselen, qalada sý tasqynynan qorǵaný úshin jerasty retteýshi sý qoımalary, JI negizinde sý deńgeıin boljaý júıeleri jáne ushqyshsyz ushý apparattarynyń kómegimen zalaldy jedel baǵalaý tehnologııalary qoldanylady. Al jer silkinisiniń saldaryn azaıtý maqsatynda ǵımarattar seısmıkalyq turǵyda kúsheıtilip, olardyń jerasty dúmpýlerine tózimdiligi arttyrylady. Qazaqstan da Tokıo sııaqty sý tasqyny men jer silkinisi sııaqty tabıǵı apattarǵa tap bolǵandyqtan, bul tájirıbe men jınaqtalǵan bilim elderińiz úshin óte paıdaly bolýy múmkin.

Óz kezeginde, Qazaqstan jasandy ıntellektini, «aqyldy qala» tehnologııalaryn jáne basqa da tsıfrlyq bastamalardy belsendi túrde damytyp keledi. Tokıo da barlyq turǵynǵa joǵary ómir sapasyn qamtamasyz etýdi kózdeıtin «Aqyldy Tokıo qalasy» tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa umtylyp otyr. Sondyqtan Qazaqstannyń tsıfrlandyrý salasyndaǵy jetistikteri de biz úshin úlken qyzyǵýshylyq týdyrady jáne Tokıo úshin qundy tájirıbe kózine aınalýy múmkin.

Astana men Tokıo — óz memleketteriniń astanalary ári ulttyq damýdyń qozǵaýshy kúshteri. Tájirıbe men úzdik tájirıbelerdi bólise otyryp, biz ornyqty qalalardy qalyptastyrý jolynda birlesip jumys isteı alamyz.

— Bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń aldaǵy damýyn qalaı elestetesiz?

— Nazarbaev Zııatkerlik mektebine barǵanymda bilim berý bastamalarymen jáne oqý ortasymen tanystym. Atap aıtqanda, International Baccalaureate standarttaryna negizdelgen oqý baǵdarlamasyn, sondaı-aq matematıka men jaratylystaný ǵylymdaryn oqytý úderisin kórdim. Oqýshylarmen áńgimeleskende olardyń bilimge degen joǵary yntasy men qushtarlyǵyn sezindim.

Tokıo da tsıfrlyq bilim berýdi damytýǵa jáne túrli elderdiń ókilderimen tıimdi qarym-qatynas jasaı alatyn, mádenı áralýandyqty qurmetteıtin, jahandyq ortada tabysty eńbek etýge qabiletti mamandar daıarlaýǵa erekshe mán beredi. Osy baǵyttaǵy jumystardyń bir mysaly — bizdiń shetelde bilim alýdy qoldaý baǵdarlamamyz.

Mekteptiń bilim berýdi ınternatsıonaldandyrýǵa jáne joǵary bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan strategııalyq tásili biz úshin jahandyq quzyretterdi damytý jáne Tokıoda halyqaralyq bilim berý yntymaqtastyǵyn keńeıtý máselesinde qundy tájirıbe boldy. Bul sapar jańa bilim almasýlary men birlesken bastamalardyń bastaýyna aınalyp, bilim berý salasyndaǵy ınnovatsııalardyń damýyna jáne elderimiz arasyndaǵy dostyqtyń nyǵaıýyna yqpal etedi dep úmittenemiz.

— Qazaqstan men Japonııa memleketteriniń basshylary tsıfrlandyrý salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge nıetti ekenin málimdedi. Eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti damytýda astanalardyń róli qandaı bolýy múmkin?

— Joǵaryda aıtqanymdaı, 2025 jylǵy jeltoqsanda Tokıo úkimeti men Astana qalasynyń ákimdigi tájirıbe almasý jáne yntymaqtastyq týraly ózara túsinistik memorandýmyna qol qoıdy. Osy áriptestiktiń negizgi baǵyttarynyń biri — tsıfrlyq tehnologııalar.

Astanaǵa saparymda men Alem.ai halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵynda bolyp, onyń qyzmetimen jáne eldegi tsıfrlyq ekojúıeni damytýdaǵy rólimen tanystym. Kezdesýde JI men tsıfrlyq tehnologııalardy qalalyq máselelerdi sheshýge qalaı tıimdi paıdalaný kerektigi, sondaı-aq osy salaǵa qajetti mamandardy daıarlaý jóninde pikir almastyq. Kezdesý qorytyndysynda qol qoıylǵan memorandým aıasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa nıetti ekenimizdi rastadyq.

XXI ǵasyrdy «qalalar ǵasyry» dep ataıdy. Óz elderiniń astanalary retinde Tokıo men Astana ulttyq damýda erekshe oryn alady. Áriptestikti nyǵaıtyp, tájirıbe almasý arqyly biz ortaq syn-qaterge birlesip jaýap taýyp, tıimdi sheshimder ázirleı alamyz. Qos qala arasyndaǵy yntymaqtastyq Qazaqstan men Japonııanyń tsıfrlyq saladaǵy ózara yqpaldastyǵyn odan ári damytýǵa serpin beredi dep senemiz.

— Siz álemdegi eń iri megapolısterdiń biriniń ákimshiligin birneshe merzim qatarynan basqaryp kelesiz. Osy ýaqyt aralyǵynda qalany basqarýǵa degen kózqarasyńyz qalaı ózgerdi jáne eń mańyzdy sabaq dep neni atar edińiz?

Bıyl meniń Tokıo gýbernatory qyzmetine kiriskenime 10 jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt boıy qyzmetimde eki negizgi qaǵıdany berik ustanyp kelemin: qoǵam ıgiligine adal qyzmet etý jáne adamdardyń muń-muqtajyna beı-jaı qaramaý.

Qala qanshalyqty úlken bolsa da, onyń basty qundylyǵy — adam. Tokıonyń 14 mıllıon turǵyny qalanyń ekonomıkasyn, ónerkásibin, ınfraqurylymyn, kólik júıesin, mádenıetin jáne basqa da barlyq salalaryn damytyp otyr.

Qoǵamnyń qoldaýy men seniminsiz eshbir memlekettik saıasat tabysty bolmaıdy. Gýbernator bolyp saılanǵan sátten bastap men otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa jáne balalardy tárbıeleýdi qoldaýǵa baǵyttalǵan bastamalardy júıeli túrde júzege asyryp kelemin. Bul sharalar Tokıo turǵyndarynyń keń qoldaýyna ıe boldy. Byltyr Japonııa astanasynda týǵan náresteler sany aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1 paıyzǵa artty. Bul — sońǵy on jyldaǵy alǵashqy ósim bolǵandyqtan, erekshe mańyzdy kórsetkish. Men mundaı nátıjege Tokıo turǵyndarynyń qoldaýy men seniminiń arqasynda qol jetkizdik dep esepteımin.

Aldaǵy ýaqytta da qalalardyń damýyna serpin beretin basty kúsh — adamdarǵa basymdyq beremiz. Árbir adamnyń ózin qaýipsiz sezinip, alańsyz ómir súrip, óz múmkindigin tolyq júzege asyra alatyn qoǵam qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan bastamalardy odan ári jalǵastyramyz.

                                                                  ***

Buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Tokıo gýbernatory ıÝrıko Koıkeni qabyldaǵan edi. Onyń sapary Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy keńeıtilgen strategııalyq seriktestiktiń ornaǵanyna 10 jyl tolýy qarsańynda ótip jatyr.

Sonymen birge, Prezıdent ıÝrıko Koıkeni І dárejeli «Dostyq» ordenimen marapattady.