Toqaevtyń syrtqy saıasaty: Qazaqstan Kanadadan buryn yqpaldy dıplomatııa qalyptastyrdy
ASTANA. KAZINFORM — Brıtandyq The Economist jýrnaly kezekti sanynyń basty maqalalarynyń birin Kanada Premer-mınıstri Mark Karnıge arnady. Basylymnyń baǵalaýynsha, Ottava iri derjavalardyń burynǵy halyqaralyq tártip qaǵıdalaryn elemeıtin jaǵdaıynda orta derjavalarǵa qalaı áreket etý keregin kórsetip otyr.
Karnıdiń nyq ustanymy
Mark Karnı 2025 jyldyń naýryzynda Kanada úkimetin basqarýǵa kiristi. The Economist jazǵandaı, ol el múddesin qorǵaýǵa basymdyq berip, saýda áriptesteri aıasyn keńeıtip keledi.
Úkimettiń bul baǵytyn azamattar da qoldaıdy. Jýrnal silteme jasaǵan saýalnama nátıjelerine sáıkes, Karnıdiń qyzmetine qoldaý bildiretinder úlesi 70 paıyzǵa jýyqtaǵan.
Qazaqstan úshin mundaı saıasat jańalyq emes. Іri memlekettermen baılanysty nyǵaıtý, jańa naryqtarǵa jol ashý jáne ulttyq múddeni tabandy túrde qorǵaý — Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary. Kanada mundaı qadamdarǵa jaǵdaıdyń yqpalymen kele bastasa, Qazaqstan bul baǵytty burynyraq ustanǵan. Onyń ústine, eki eldiń ortaq tustary da az emes.
Ulan-ǵaıyr aýmaq pen qazba baılyq
Qazaqstan men Kanada jer kólemi jóninen álemdegi eń iri elderdiń qataryna kiredi. Kanada bul tizimde ekinshi orynda bolsa, Qazaqstan — toǵyzynshy orynǵa jaıǵasqan.
Alaıda eki eldiń de aýmaǵynyń edáýir bóligi ómir súrýge qolaısyz. Kanadanyń soltústigin týndra men máńgi toń alyp jatsa, Qazaqstan jeriniń basym bóligin — shólder men shóleıtter quraıdy. Sondyqtan eki eldiń halqy da belgili bir óńirlerge shoǵyrlanǵan. Halyqtyń tyǵyzdyǵy jóninen Qazaqstan men Kanada álemdegi eń sırek qonystanǵan memleketter qatarynda.
Osyndaı ulan-ǵaıyr aýmaqqa qaramastan, eki eldiń halqy salystyrmaly túrde az. Qazaqstanda shamamen 20 mıllıon adam tursa, Kanada halqynyń sany budan eki ese kóp.
Esesine, eki eldiń jer qoınaýy qazba baılyqqa toly. Kanada munaı qory jóninen álemdegi jetekshi elderdiń biri sanalady. Al Qazaqstan ýran óndirýden álemde birinshi orynda tur jáne Eýropa naryǵyna munaı jetkizetin mańyzdy elderdiń biri.
Eki memlekettiń basty aıyrmashylyǵy — geografııalyq ornalasýynda. Kanada úsh muhıtqa shyǵa alady, al onyń teńiz porttary Eýropa men Azııa naryqtaryna tikeleı jol ashady. Qazaqstan bolsa, dúnıejúzindegi teńizge tikeleı shyǵa almaıtyn eń iri memleket.
Soǵan qaramastan, Qazaqstan Shyǵys pen Batysty jalǵaıtyn mańyzdy kólik dálizine aınaldy. Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń 85 paıyzdan astamy elimizdiń aýmaǵy arqyly ótedi.
Toqaevtyń pármendi dıplomatııasy
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev syrtqy saıasatty óz prezıdenttiginiń negizgi tirekteriniń birine aınaldyrdy. Memleket basshysy 28 tamyzda Quryltaıdyń alǵashqy otyrysynda sóılegen sózinde iri derjavalar arasyndaǵy senim daǵdarysy tereńdep, BUU-nyń yqpaly álsiregen tusta orta derjavalardyń róli aıtarlyqtaı artqanyn jetkizdi. Prezıdent Qazaqstandy da osy sanatqa jatqyzdy.
Qazaqstan álemdegi negizgi kúsh ortalyqtarymen baılanysty nyǵaıtyp keledi. 2025 jylǵy qarashada Qasym-Jomart Toqaev pen Vladımır Pýtın Máskeýde Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty jan-jaqty strategııalyq áriptestik jáne odaqtastyq deńgeıine kóterý týraly deklaratsııaǵa qol qoıdy.
2023 jyldan beri Qytaı Qazaqstannyń negizgi saýda seriktesi bolyp keledi. 2025 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 48 mıllıard dollardan asqan.
Sonymen birge Astana AQSh-pen jáne Eýropa elderimen baılanysyn damytyp jatyr. 2025 jyldyń kúzinde Prezıdenttiń Vashıngtonǵa sapary kezinde taraptar 17 mıllıard dollardan asatyn kelisimderge qol qoıdy.
Sol jyldyń jeltoqsanynda Qasym-Jomart Toqaev Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan, kólemi 12 mıllıard eýro bolatyn ınvestıtsııalyq paketin qoldady. Bul qarajatty Qazaqstan aýmaǵynda jasyl energetıkany, tsıfrlyq tehnologııalardy jáne shıkizatty tereń óńdeý salalaryn damytýǵa baǵyttaý kózdelgen.
Orta derjavalardyń úni
Qazaqstan jańa seriktestermen de belsendi baılanys ornatyp keledi. Ortalyq Azııa elderi álemniń jetekshi ekonomıkalarymen «Ortalyq Azııa +» formatynda jıi bas qosatyn boldy. 2025 jylǵy jeltoqsanda Tokıoda alǵash ret «Ortalyq Azııa — Japonııa» sammıti ótti.
Ortalyq Azııa óńiri basqa da naryqtarǵa jol ashyp otyr. 2026 jylǵy qyrkúıekte Koreıa Respýblıkasy men Ortalyq Azııa elderiniń alǵashqy sammıti ótti. Al 2025 jyldyń kókteminde Samarqandta óńir basshylary Eýropalyq odaq jetekshiligimen alǵash ret kezdesti.
Toqaevtyń bastamasymen elordada «Astana» halyqaralyq forýmy ótkiziledi. 2023 jyldan beri bul jıynǵa álemniń túkpir-túkpirinen saıasatkerler, sarapshylar men bıznes ókilderi jınalyp, jahandyq syn-qaterlerdi talqylap keledi.
Qazaqstan Prezıdenti orta derjavalardyń álemdik kún tártibine yqpal etý quqyǵyn dáıekti túrde qorǵap keledi. 2025 jylǵy jeltoqsanda BUU ýnıversıtetinde sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev Qaýipsizdik keńesin reformalaýǵa shaqyryp, Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasyndaǵy jaýapkershilikti sezinetin orta derjavalardyń keńes jumysyna yqpalyn kúsheıtip, pikirine kóbirek salmaq berýdi usyndy.
Aldymen — ulttyq múdde
Qazaqstan belsendi dıplomatııa júrgizýmen qatar, ulttyq múddesin qorǵaýda da tabandylyq tanytyp keledi. Elimiz iri munaı ken oryndarynan túsetin tabystyń ádil bólinýine qol jetkizýge kúsh salyp otyr. 2026 jylǵy qańtarda London halyqaralyq tóreligi «Qarashyǵanaq Petroleým Opereıtıng» konsortsıýmymen aradaǵy daýda Qazaqstannyń ustanymyn qoldady. Boljam boıynsha, osy daýdyń nátıjesinde Qazaqstan 4 mlrd dollarǵa deıin qarjy alýy múmkin.
Atom energetıkasy salasynda da Qazaqstan óz talaptaryn basshylyqqa alady. Elimizdegi alǵashqy atom elektr stantsııasyn salatyn konsortsıýmǵa Reseıdiń «Rosatom» kompanııasy jetekshilik etetin boldy. Al ekinshi stantsııany salý jobasyn Qytaıdyń CNNC kompanııasymen birlesip júzege asyrý josparlanǵan. Osylaısha, ár serikteske jeke joba beriledi.
Áriptester senimi jáne ekonomıkalyq ósim
The Economist basylymynyń atap ótýinshe, Qazaqstannyń bul saıasaty el ekonomıkasyna da naqty paıda ákelip otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aldyn ala málimetinshe, 2025 jyly Qazaqstan ekonomıkasy 6,5%-ǵa ósken. Ekonomıkalyq ósimge negizinen kólik salasy, qurylys jáne óńdeý ónerkásibi úles qosty.
Sheteldik ınvestorlar da Qazaqstanǵa qaıta bet bura bastady. 2025 jyly tikeleı sheteldik ınvestıtsııalardyń jalpy aǵyny 14,4%-ǵa artyp, 20,5 mlrd dollarǵa jetti. Osylaısha, 2022 jyldan beri alǵash ret ósim tirkeldi.
Qazaqstannyń sózi halyqaralyq dıplomatııada da eskeriledi. Astana Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty kelissózderge, Sırııa máselesin talqylaǵan «Astana protsesine», sondaı-aq Armenııa men Ázerbaıjan ókilderiniń kezdesýlerine alań usyndy. Buǵan qosa, elimizde Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) tómen baıytylǵan ýran banki jumys isteıdi.
Álemdik BAQ-taǵy Qazaqstan týraly sholýdy myna siltemeden oqýǵa bolady.
