Toqaev qytaılyq ǵalymdarǵa Qazaqstannyń ózgermeli álemge kózqarasy jaıly áńgimelep berdi

Resmı sapar barysynda delegatsııa Qytaı halyqaralyq máseleler ınstıtýtyna bardy, onda Qytaı ǵylymı birlestigi ókilderimen (Qytaı qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy, Qytaı zamanaýı halyqaralyq qatynastar akademııasy, QHR Memlekettik Keńesi janyndaǵy Damý zertteý ortalyǵy jáne t.b.), QHR-da akkredıttelgen Qazaqstan, Reseı, Tájikstan dıplomatııalyq ókildikteriniń basshylarymen, Qyrǵyzstan, Armenııa, Ázerbaıjan, Grýzııa, Belarýs, Ýkraına dıplomattarymen, Qazaqstandaǵy QHR-dyń burynǵy elshileri Chjan Degýan, Chjoý Sıaopeı jáne ıAo Peıshenmen, sondaı-aq Beıjiń JOO-larynda oqıtyn qazaqstandyq stýdenttermen kezdesti.
 

Q.Toqaev «Qubylmaly álem: Qazaqstannyń kózqarasy» taqyrybynda sóz sóıledi. Ol Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men eki el arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýdyń 25 jyldyǵy qarsańynda álemdik damý men Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵy kelesheginiń negizgi úrdisteri týraly egjeı-tegjeıli baıandady.
 

Senat Tóraǵasy Qytaıdyń aldyńǵy qatarly ǵalymdary men saıasattanýshylary aldynda qazirgi halyqaralyq jaıǵdaılarǵa qazaq jáne qytaı tilderinde tereń taldaý jasady. Ol qytaılyq áriptesterin «Nurly jol» memlekettik ınfraqurylymdyq damý baǵdarlamasynyń júzege asýy, «Batys Qytaı - Batys Eýropa» avtokólik dáliziniń qurylysy, Eýrazııalyq joǵary jyldamdyqty mýltımodaldi kóliktik baǵyty jobasy jaıly habardar etti. Q.Toqaevtyń aıtýynsha, Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy tranzıtte mańyzdy ról oınaıtyn kóliktik-logıstıkalyq hab retinde áli de damı túsedi.

 

QR Parlamenti Senatynyń basshysy búgingi tańdaǵy Taıaý Shyǵystan aǵylǵan bosqyndar máselesi, Taıaý Shyǵys elderiniń 2011-2015 jyldar ishinde «arab kókteminen» shekken zardaby, zańsyz kóshi-qon tasqynynyń álemdik saıasattaǵy ahýalǵa eleýli yqpaly týraly aıtyp ótti.

«25 jyl buryn qyrǵı-qabaq soǵys aıaqtalysymen halyqaralyq qatynasta «mamyrajaı dáýir» týady degen qııal paıda boldy. Alaıda, ol úmit aqtalmady. Tipti, bıpolıarly baqtalastyqtan asyp túspese, kem túspeıtin qatań taıtalas paıda boldy. Biraq, buryn ol taıtalas eki túrli saıası júıe men ıdeologııalyq bloktardyń teketiresinen bolsa, qazirde bul jetekshi memleketterdiń ulttyq-strategııalyq múddeleriniń alaýyzdyǵynan oryn alýda. Onyń ústine, óz múddelerin qarýly kúshpen qorǵaý jaǵdaılary órship turǵan ýaqytta áskerı qaqtyǵystardyń oryn alý qaýpi zor.

Búginde kórip otyrǵanymyzdaı, qaqtyǵystardyń kóbeıýi men olardyń aýqymynyń kúrt ósýi ekonomıkalardyń kúıreýine, halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń nasharlaýyna jáne jappaı kóshi-qon sııaqty tamyry tereń qaterlerge dýshar etýde. Birikken Ulttar Uıymynyń zertteýleri boıynsha, Taıaý Shyǵys elderiniń 2011-2015 jyldar ishinde «arab kókteminen» shekken zardaby 614 mıllıardqa jetken. Álemdegi bosqyndardyń sany 65 mıllıonnan asady.

Zańsyz kóshi-qon tasqyny álemdik saıasattaǵy ahýalǵa eleýli yqpal etetin jańa faktorǵa aınaldy. Eýropanyń Taıaý Shyǵystan aǵylǵan bosqyndar máselesin sheshe almaýy ultshyldyqtyń kúsheıýine alyp keldi. Nátıjesinde Eýropalyq Odaq ishinde úlken qarama-qaıshylyqtar paıda bolyp, Ulybrıtanııanyń Odaq quramynan shyǵýyna týra keldi», - dedi.

Odan bólek Toqaev BRIKS, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy, ASEAN sııaqty aımaqtyq uıymdardyń álemdik saıasatta atqaratyn aýqymdy róline toqtaldy.

«Osydan 25 jyl buryn BRIKS, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy, ASEAN sııaqty aımaqtyq uıymdardyń álemdik saıasatta atqaratyn aýqymdy róli týraly oılaýdyń ózi qıyn bolatyn. Al, búginde atalǵan aımaqtyq qurylymdardyń ustanymdarymen sanaspaýǵa bolmaıdy. Kóppolıarlyq qazirgi álemniń mańyzdy shartyna aınaldy. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń halyqaralyq qatynastardaǵy ornyna kelsek, ámbebap kún tártibimen erekshelenetin bul uıymnyń mańyzy kún sanap ósýde, aldaǵy ýaqytta Úndistan, Pákistan, Iran jáne basqa da memleketterdiń uıym quramyna kirýi - sonyń dáleli. 

1992 jyly Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen shaqyrylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes búginde bizdiń ulan-ǵaıyr qurlyǵymyz úshin qaýipsizdik jónindegi dıalogtiń utymdy alańy bolyp tabylady. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesine Qytaıdyń tóraǵalyq etýi jáne osy qurylymnyń 4-sammıtiniń Shanhaıda tabysty ótkizilýi Keńestiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin aıtarlyqtaı arttyrdy. Endi Keńesti (AÓSShK) halyqaralyq uıymǵa aınaldyrý jóninde birlesip sheshim qabyldaý qajet. Biraq, bul ózara kelisimdi talap etetin uzaqmerzimdi jumys ekenin biz jaqsy túsinemiz», - dedi spıker.

Sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdentiniń 2003 jyly usynǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin shaqyrý týraly bastamasynyń asa ózekti bolyp shyqqany týraly aıtty.

«1990-jyldardyń basynda belgili ǵalym S.Hantıngtonnyń «órkenıetterdiń qaqtyǵysy» zertteýin synǵa alý sánge aınalǵan edi. Alaıda, aqıqatyn aıtý kerek, birqatar kórsetkishter boıynsha bul teorııa shyndyqqa aınaldy. Daý-janjaldar men kelispeýshilikter negizgi dinder arasynda ǵana emes, bir konfessııa ishinde: shııtter men súnnıtter, pravoslavtar men katolıkter arasynda oryn alýda. Bul jaǵdaıda Qazaqstan Prezıdentiniń 2003 jyly usynǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin shaqyrý týraly bastamasynyń asa ózekti ekeni sózsiz. Barlyq din lıderleri jahanǵa tóngen syn-qaterlerdi túbegeıli joıý úshin belgili saıasatkerlermen, Memleket basshylarymen, úkimet basshylarymen jáne halyqaralyq uıym basshylarymen birge bir ústeldiń basyna jınalyp, pikir almasý múmkindigine ıe boldy.

2015 jyly maýsym aıynda ótken Besinshi Sezd forýmdy jetekshi dinı jáne saıası lıderler dıaloginiń deńgeıine kóterdi. Sezd jumysyna tuńǵysh ret Birikken Ulttar Uıymynyń  Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Iordanııa koroli Abdalla ІІ, Fınlıandııa Prezıdenti Saýlı Nıınıste jáne basqa da bedeldi saıasatkerler qatysty. Forým qatysýshylary besinshi Sezdiń qorytyndy qujatynda «turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, janjaldardyń aldyn alý jáne olardy retteý» maqsatynda dinı lıderlerdiń saıası qaıratkerlermen, halyqaralyq uıymdarmen jáne azamattyq qoǵammen dıalogine qoldaý kórsetý jóninde mindetteme qabyldady. Qujatta «ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres dinderge jáne sol dindi ustanýshylarǵa qarsy soǵysqa ulasyp ketpeýi qajet» degen salmaqty eskertý bar. Osylaısha, Sezd qazirgi álemniń syn-qaterlerine birlese tótep berýdiń joldaryn izdestiretin laıyqty dıalog alańyna aınaldy», - dedi ol.  

Toqaev Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik keńesinde Qazaqstan men Qytaımen ózara belsendi is-qımyl jasaıtynyna senim bildirdi.

«Qazaqstan aldaǵy eki jylda Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolady, bul bizge «Ulttar shańyraǵynyń» negizgi organynda óz kún tártibimizdi usynýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan negizgi kókeıtesti máseleler, onyń ishinde Sırııa men Ýkraına jáne ózge de túıinder boıynsha daýys beretin bolady. Seriktesterimizdiń qoldaýymen barsha adamzatqa ortaq ıgilik pen gúldený jolynda álemdi ózara tereń túsinistik pen yntymaqtastyqqa jaqyndatý múmkin bolady dep senemiz.     

Qytaı Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik keńesiniń turaqty múshesi bolyp tabylady. Birikken Ulttar uıymyndaǵy Qytaıdyń róli aıtarlyqtaı kúsheıdi. Sizderdiń elderińiz dúnıejúziniń eń «qaýipti oshaqtaryna» óz bitimgerlerin jiberip, Birikken Ulttar Uıymynyń qyzmetine eleýli qarjylaı qoldaý kórsetip keledi. Qytaı álem moıyndaǵan ekonomıkalyq alyp derjava ǵana emes, qazirgi zamannyń eń ózekti túıinderi boıynsha salmaqty sheshim usynatyn negizgi memleketterdiń biri bolyp tabylady. Sondyqtan, Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik keńesinde biz Qytaımen ózara belsendi is-qımyl jasaımyz dep senemiz», - dedi ol.