TMU sammıti: túrki elderi ortaq múddede kúsh jumyldyrady
ASTANA. KAZINFORM — Túrkistanda túrki elderi memleket basshylarynyń qatysýymen ótken beıresmı sammıt otyrysy aıaqtaldy. Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý» taqyrybyna arnalǵan jıyn Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen uıymdastyryldy. Onyń nátıjesi boıynsha Túrki memleketteri uıymyna múshe elder Túrkistan deklaratsııasyna qol qoıdy. Atap aıtqanda, osy sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev mańyzdy usynystaryn jarııalady.
Túrkistan — atajurtymyzdyń myzǵymas temirqazyǵy
— Eki dúnıe esigi, er túriktiń besigi atanǵan shejireli shahar. Kóne qala qashanda túbi bir túrki jurtynyń qasıetti qara shańyraǵy sanalǵan. Túrkistan tórindegi Áziret Sultan kesenesi — rýhanı tutastyq pen tarıhı sabaqtastyq sımvoly. Qoja Ahmet ıAsaýı baýyrlas elderdiń dúnıetanymyn keńeıtýge zor úles qosty. Adamzatqa ortaq qundylyqtardy barynsha dáriptedi. Halyqty jaqsylyqqa, jasampazdyqqa, adaldyqqa shaqyrdy. Ǵulama oıshyl ıslam dinin túrki jurtynyń tanym-túsinigimen ushtastyra bildi. Asa qundy eńbekter jazyp, mol mura qaldyrdy. ıAsaýıdiń taǵylymdy oılary men hıkmetteri — túrki halyqtarynyń baǵa jetpes baılyǵy. Uly babamyz dáriptegen qundylyqtar áli de ózektiligin joǵaltqan joq. Sondyqtan biz ıAsaýıdiń gýmanıstik ıdeıalaryna basa mán berip otyrmyz. Qazir elimizde «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» jáne basqa da biregeı bastamalar tabysty júzege asyrylyp jatyr. Basty maqsatymyz — ult sapasyn barynsha jetildirip, memlekettigimizdi nyǵaıta túsý. Túptep kelgende, osy aýqymdy jumystyń negizi ıAsaýı iliminen bastaý alady, — dedi Qasym-Jomart Toqaev sammıt otyrysynda.
Sonymen qatar Prezıdent bıyl Ulystyń uly kúninde osy kıeli Túrkistan jerinde «Qoja Ahmet Yasaui» ordenin taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldaǵanyn atap ótti. Osyǵan oraı tıisti Zań qabyldandy, arnaıy Jarlyqqa qol qoıyldy.
— Bul kúlli túrki dúnıesi úshin mán-maǵynasy aıryqsha marapat dep aıtýǵa bolady.Sol sebepti keshe alǵashqy mártebeli nagradany asa qurmetti Prezıdent Rejep Taııp Erdoǵanǵa saltanatty túrde tabystadym. Osylaısha, biz túrki rýhanııatynyń temirqazyǵy — ıAsaýı tulǵasyn dáripteı otyryp, halyqtarymyzdyń arasyndaǵy myzǵymas baýyrlastyq tamyryn nyǵaıta beremiz dep senemin, — dedi Memleket basshysy.
Túrki memleketteri ortaq múdde jolynda
Qasym-Jomart Toqaev almaǵaıyp kezeńde túrki memleketteriniń aýyzbirshilikte bolýy óte mańyzdy ekenin qadap aıtty. Sebebi qazir álem elderi halyqaralyq geosaıası ahýal asa kúrdeli jáne qubylmaly dáýirdi bastan ótkerip jatyr. Álemdik jáne aımaqtyq deńgeıdegi báseke kúsheıip barady. Qarýly qaqtyǵystar, soǵystar tolastar emes. Munyń bári álem ekonomıkasyna keri áser etip jatqanyn bárimiz kórip otyrmyz. Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdyń saldaryn kórshiles aımaq elderi de sezine bastady.
— Osyndaı almaǵaıyp kezeńde túrki memleketteriniń aýyzbirshilikte bolýy — óte mańyzdy. Sebebi halyqtarymyzǵa ortaq san ǵasyrlyq shejiremiz bar. Qazirgi tańda túrki elderi zaman talabyn eskerip, ekonomıka jáne ınvestıtsııa salasyndaǵy yqpaldastyqty nyǵaıtýy kerek, ortaq múdde jolynda kúsh jumyldyrýǵa tıis dep sanaımyn, — dedi Memleket basshysy.
Tsıfrlandyrý úderisi túrki áleminiń damýyna yqpal etedi
Prezıdent sammıtte talqylanatyn jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damýdyń ózektiligine nazar aýdardy.
— Qazir búkil álem buryn-sońdy bolmaǵan ózgeristermen betpe-bet keldi. Jańa syn-qaterler paıda boldy. Dúnıejúzinde tehnologııalyq báseke kúsheıdi, ıaǵnı, ınnovatsııalyq turǵydan ozyq el bolý maqsaty aldyńǵy qatarǵa shyqty. Tehnologııalyq damý kez kelgen memlekettegi turaqtylyq pen qaýipsizdik faktoryna aınaldy. Bul — tsıfrlyq transformatsııaǵa der kezinde bet burǵan elder kósh sońynda qalmaıdy degen sóz. Sondyqtan Túrki keńesine múshe memleketter tehnologııalyq jańǵyrý úderisinen tys qalmaýy úshin birlese jumys isteýi kerek dep sanaımyz. Jasandy ıntellekt pen tsıfrlandyrý úderisi túrki áleminiń damýyna jol ashýǵa tıis, — dep atap ótti Toqaev.
Qazaqstan tsıfrlyq el bolýdy kózdep otyr. Bul — elimizdiń aldynda turǵan strategııalyq maqsat. Osy jyl Qazaqstanda «Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» dep jarııalandy. Astanada Alem.ai jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy. Sondaı-aq elimiz eki sýperkompıýterdi iske qosty. Kelesi qadam — «Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqabyn» qurý. Bul joba aımaq elderine jetekshi tehnologııalyq kompanııalar men jahandyq tsıfrlyq kapıtaldy tartýǵa zor múmkindik bermek.
— Aldaǵy ýaqytta elimizdiń tsıfrlyq damý baǵdaryn aıqyndaıtyn Digital Qazaqstan strategııasy bekitiledi. Taıaýda Almaty qalasynda Turaqty damýǵa yqpal etetin tsıfrlyq sheshimder ortalyǵy ashyldy. Bul bastama Birikken Ulttar Uıymynyń aımaqtyq ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııasynyń qoldaýymen júzege asyrylady. Qazaqstanǵa tilektestik tanytyp, osy jobanyń teń avtorlary retinde bul jumysqa mol úles qosqandaryńyz úshin Sizderge alǵys aıtamyn. Sonymen qatar naýryz aıynda Túrki keńesi sarapshylarynyń qatysýymen Shymkent qalasynda «Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý» halyqaralyq konferentsııasy ótti. Bul is-shara elderimizdiń osy saladaǵy yntymaqtastyǵy men múddelestigin aıqyn kórsetti, — dedi Memleket basshysy.
Prezıdent bastamalary…
Birinshiden, Qasym-Jomart Toqaev saýda-ekonomıka salasy boıynsha TMU-ǵa múshe elder arasynda elektrondyq qujattar men tsıfrlyq qoltańbany ózara tanýǵa qatysty jumysty birlese júrgizýdi usyndy.
Ekinshi másele: Ǵarysh salasy — túrki memleketteriniń básekege qabiletin arttyrýǵa yqpal etetin negizgi faktordyń biri. Bul baǵytty júıeli túrde damytý úshin elderimizdiń ǵylymı, tehnologııalyq jáne qarjylyq áleýeti jetkilikti. Ásirese, spýtnık baılanysy, navıgatsııa jáne monıtorıng salasynda birlesken jobalardy júzege asyryp, yqpaldastyǵymyzdy keńeıte túsý qajet.
— Sol arqyly tehnologııalyq derbestigimizdi nyǵaıtyp, ınnovatsııalyq áleýetimizdi arttyrýǵa múmkindik týady. Mysaly, «CubeSat-12U» ǵylymı spýtnıgin iske qosýdyń mańyzdylyǵyn atap ótýge bolady, — dedi Prezıdent.
Úshinshiden, bilim-ǵylym salasyna qajetti mamandar daıarlaıtyn oqý ortalyqtary men ǵylymı mekemeler kerek. Ózara tájirıbe almasý, birlesip kadrlar daıarlaý jáne ozyq tehnologııalardy engizý óte mańyzdy. Sondyqtan Túrki elderiniń jasandy ıntellekt ortalyqtarynyń jelisin qurý usynyldy.
— Tórtinshi másele: qazir árbir elde IT-jobalarǵa arnalǵan tehnoparkter bar. Men Túrki keńesine múshe memleketterdiń IT habtarynyń birlesken ortalyǵyn ashýdy usynamyn. Ortalyqqa «Turkic ai» ataýyn berip, ony Alem.ai ortalyǵynda ornalastyrýǵa bolady. Birlesken hab ortaq múddelerimizdi ilgeriletýge yqpal eteri sózsiz, — dep atap ótti Memleket basshysy.
Besinshi usynys jasandy ıntellekt pen ozyq tehnologııa dáýirinde rýhanı jáne mádenı qundylyqtardy nazardan tys qaldyrmaýǵa arnaldy.Túrki órkenıetiniń mol murasyn saqtaý jáne ony zerdeleý — tarıhı jadyny jańǵyrtý máselesi ǵana emes.
— Bul — bizdiń biregeı bolmysymyzdy, birligimizdi jáne yntymaqtastyǵymyzdy kórsetetin mańyzdy faktor. Osy oraıda men Túrki órkenıetiniń murasyn saqtaý jónindegi konventsııa jobasyn pysyqtaý týraly usynysty qoldaýǵa shaqyramyn. Bul qujat túrki halyqtarynyń tarıhı-mádenı murasyn saqtaý jáne dáripteý isine quqyqtyq negiz bolady. Sondaı-aq ıÝNESKO-nyń osy saladaǵy qyzmet aıasyn keńeıte túsýge yqpal etedi, — dep naqtylady Toqaev.
Altynshysy jasandy ıntellekt negizinde túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıetine qatysty materıaldardy jınaqtaıtyn arnaıy tsıfrlyq platforma qurý jónindegi jumysty jandandyrýǵa negizdelgen. Bul joba kóptildi formatta jasalmaq. Sonda kez kelgen adam onlaın rejımde túrki órkenıetiniń mol murasymen tanysyp, ony zerdeleı alady. Qazaqstan bul bastamalar boıynsha jan-jaqty tsıfrlyq sheshimder usynýǵa daıyn.
— Jetinshi mindet. Túrki memleketteriniń tarıhı jáne mádenı murasyn saqtaý jáne ony bolashaq urpaqqa amanat etip qaldyrý — barshamyzǵa ortaq mindet, paryz dep aıtýǵa bolady. Sol sebepti men Túrkistan qalasynyń rýhanııatymyzdaǵy rólin eskerip, osynda Túrki órkenıeti ortalyǵyn qurý týraly sheshim qabyldadym. Bul ortalyq baýyrlas elderdiń birlesip ǵylymı zertteý júrgizýine, mádenı jobalardy jáne bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrýyna jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq gýmanıtarlyq yqpaldastyǵymyzdy nyǵaıta túsedi, — dedi Memleket basshysy.
Buǵan qosa, Astanada Dala órkenıetin dáripteýge arnalǵan arnaıy ortalyq qurý josparlanǵan. Onda dala halyqtarynyń tarıhy men mádenıeti keńinen nasıhattalmaq.
Aıtpaqshy, Prezıdent túrki tilderine ortaq termınologııalyq negiz qalyptastyrý qajet ekenin aıtty.
— Kelesi mańyzdy másele. Tehnologııalyq damý jáne gýmanıtarlyq yqpaldastyq dáýirinde túrki tilderine ortaq termınologııalyq negiz qalyptastyrý qajet. Jaqynda Túrki Akademııasy aǵylshyn, orys jáne túrki tilderinde segiz tomdyq termınologııalyq sózdikti jaryqqa shyǵardy. Bul jumys termınderdi bir izge keltirýge jáne ortaq ǵylym keńistigin nyǵaıtýǵa yqpal etpek. Osy oraıda Keńeske múshe elderdiń tıisti mekemeleriniń ókilderi, ǵylymı sarapshylary kiretin Memleketaralyq termınologııalyq komıssııa qurýdy usynamyn, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Túrki memleketteri uıymy — geosaıası joba emes
Prezıdenttiń sózine qaraǵanda, eń bastysy, jańa formattaǵy jumys Uıymnyń maqsat-mindetterine saı bolyp, oǵan keri áserin tıgizbeýi kerek. Mysaly, sońǵy kezde Uıymdy áskerı alıans retinde sıpattaıtyn oı-pikirler aıtylyp júr.
— Olardyń teris peıili bizge anyq, maqsattary — eldestirý emes ekeni de belgili. Qazaqstan ondaı ustanymdy joqqa shyǵarý kerek dep sanaıdy. Biz úshin túrki áleminiń birligin nyǵaıtý asa mańyzdy, kezek kúttirmeıtin basymdyq. Túrki memleketteri uıymy — geosaıası joba emes, áskerı uıym da emes. Bul — baýyrlas elderdiń saýda-ekonomıkalyq, joǵary tehnologııalyq, tsıfrlyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyǵyn nyǵaıtatyn biregeı alań. Mundaı ustanym elimiz úshin — mańyzdy basymdyq, sebebi, bul ulttyq múdde turǵysynan da tıimdi ekeni anyq. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen ataly sóz — bárimizge ortaq, — dep Memleket basshysy Uıymdy áskerı alıans retinde sıpattaýshylarǵa jaýap berdi.
Túrki álemi árdaıym tatý bolyp, alǵa qoıǵan maqsatynan aýytqymaı, birlese damı berýi kerek. Sondyqtan búgingi basqosý tamyry bir, tarıhy ortaq elderimizdiń aýyzbirshiligin arttyra túseri sózsiz.
