TMU sammıti qarsańynda Astanada túrki áleminiń ortaq bolashaǵy talqylandy
ASTANA. KAZINFORM – 29-30 qazan kúnderi Ankara qalasynda Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) 13-shi resmı sammıti ótedi. Osyǵan oraı elordada TMU-ǵa múshe jáne baqylaýshy elderdiń ókilderi túrki áleminiń ortaq bolashaǵy men strategııalyq áleýetin talqylady.
Paneldik kezdesýler serııasy TMU-ǵa múshe memleketterde ótedi jáne ortaq tarıhı-mádenı murany saqtaý, yntymaqtastyqtyń perspektıvalary jáne zamanaýı syn-qaterlerge birlesip jaýap berý máselelerine arnalǵan.
Astanada ótken jıynda túrki áleminiń biryńǵaı álipbıge kóshýi, ortaq til men tarıhtyń halyqtardy jaqyndastyrýdaǵy róli, ekonomıkalyq jáne strategııalyq áriptestikti damytý, akademııalyq jáne mádenı baılanystardy nyǵaıtý máseleleri talqylandy.
Ankaradaǵy sammıt – yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi
Jıynǵa Túrkııa Prezıdenti Ákimshiligi janyndaǵy Kommýnıkatsııalar basqarmasynyń basshysy Býrhanettın Dýran vıdeoúndeý joldap, aldaǵy Ankara sammıti túrki elderi arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty damytýda jańa kezeńge jol ashatynyn atap ótti.
– 29 qazanda elimiz tórinde Túrki memleketteri uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 13-shi otyrysy, al 30 qazanda Memleket basshylarynyń sammıti ótedi. Atalǵan mańyzdy kezdesýler elderimizdiń birlese ilgerileý jolyndaǵy jańa beles bolmaq, – dedi ol.
Onyń aıtýynsha, TMU-ǵa tóraǵalyqty qabyldaıtyn Túrkııa túrki áleminiń ınstıtýtsıonaldyq yqpaldastyǵyn nyǵaıtyp, jahandyq deńgeıdegi bedelin odan ári arttyrýǵa nıetti.
Býrhanettın Dýran odan ári jaqyndasýdyń berik negizi retinde ortaq tarıh, til men mádenıetti atady.
– Túrki álemi týraly sóz qozǵaǵanda, ortaq tarıhymyzben bite qaınasqan tamyry tereń túrki órkenıeti, sondaı-aq tildik jáne mádenı keńistigimizdi meńzeımiz. Osy berik muramyz halyqtarymyzdy tyǵyz baılanystyryp qana qoımaı, búgingi kúngi baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndap, keleshek ortaq maqsattarymyzdy qalyptastyrady, – dep atap ótti ol.
Orta dáliz, energetıka jáne jańa tehnologııalar
Paneldik pikirtalasta túrki memleketteriniń ekonomıkalyq jáne strategııalyq áleýetine de erekshe nazar aýdaryldy.
B. Dýrannyń aıtýynsha, qazirgi tańda halyqaralyq júıe geosaıası básekelestiktiń kúsheıýi, jetkizý tizbekteriniń osaldyǵy, energetıkalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri, klımattyń ózgerýi, kóshi-qon, kıberqaýipter jáne jalǵan aqparattyń taralýy sııaqty birqatar syn-qatermen betpe-bet kelip otyr.
Onyń pikirinshe, mundaı jaǵdaıda túrki memleketterine ózara is-qımyldy úılestirip, yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý qajet.
Perspektıvaly baǵyttardyń qatarynda spıker Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn (Orta dáliz), energetıkalyq jáne kólik jelilerin, saýda yqpaldastyǵyn, tsıfrlyq ekonomıkany, jasandy ıntellektini, sondaı-aq tabıǵı apattar men tótenshe jaǵdaılardy basqarý salasyndaǵy ózara is-qımyldy atady.
– Kóptegen salada damyp kele jatqan áriptestik túrki áleminiń zor áleýetin aıqyn kórsetedi, – dedi Túrkııa Prezıdenti Ákimshiliginiń Kommýnıkatsııalar basqarmasynyń basshysy.
Óz kezeginde Túrkııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Mustafa Kapýdjý keń geografııalyq keńistik, energetıkalyq resýrstar men kólik-tranzıttik múmkindikter túrki memleketteri arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa eleýli múmkindik beretinin atap ótti.
– Biz elderimiz óte aýqymdy geografııalyq aýmaqta ornalasqan. Halyqtarymyzdyń energetıkalyq áleýeti zor, strategııalyq mańyzy men kólik-tranzıttik múmkindikteri keń. Sonymen birge osy múmkindiktermen qatar, táýekelderdi de birge qarastyrýymyz qajet, – dedi dıplomat.
Ol túrki memleketteri arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizi sonaý 1992 jyly qalanǵanyn jáne bul baılanystar jańa mazmunmen tolyǵyp, odan ári damyp kele jatqanyn atap ótti.
Ǵylymı jáne gýmanıtarlyq baılanystar
Talqylaýdyń mańyzdy bóligi túrki memleketteri arasyndaǵy gýmanıtarlyq jáne akademııalyq baılanystarǵa arnaldy.
Túrkııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Mustafa Kapýdjý ǵalymdar arasyndaǵy yntymaqtastyqqa, sondaı-aq ortaq túrki álipbıin qalyptastyrý jumystaryn erekshe atap ótti.
Onyń aıtýynsha, mundaı bastamalardyń praktıkalyq qana emes, tarıhı mańyzy da zor. Óıtkeni olar halyqtardyń odan ári jaqyndasýyna yqpal etedi.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń vıtse-prezıdenti Bıýlent Baıram Astanadaǵy kezdesý ǵylymı mekemeler arasynda kelisimderge qol qoıýmen ǵana shektelmeıtinin atap ótti.
Onyń aıtýynsha, mundaı pikirtalastardyń negizgi maqsaty – aýqymdy máselelerdi talqylap, yntymaqtastyqty damytýdyń jańa tásilderin qalyptastyrý.
– Bul qandaı da bir bir qujatqa qol qoıýmen shekteletin kezdesý emes. Jıynǵa qatysyp otyrǵan ǵalymdardyń ýnıversıtetter men joǵary oqý oryndary arasynda qalyptasqan baılanystary bar. Ýnıversıtet basshylary men rektorlary ózara baılanys ornatyp, tıisti kelisimderge qol qoıyp keledi. Alaıda bizdiń bul jerdegi mindetimiz áldeqaıda aýqymdy. Biz tutas máseleler keshenin qarastyramyz. Ár baıandamashynyń óz taqyryby bar jáne sol máselelerdi birge talqylaımyz, – dedi B. Baıram.
Akademııa ókili jıynǵa memlekettik qurylymdarda jaýapty qyzmet atqaratyn ókilder de qatysyp otyrǵanyn basa aıtty. Sondyqtan mundaı pikirtalastar jańa ıdeıalar men tásilderdiń qalyptasýyna yqpal etýi múmkin.
– Kezdesýge qatysýshylardyń kópshiligi memlekettik qyzmette jáne jaýapty laýazymdarda jumys isteıdi. Munda ótip jatqan talqylaýlar olarǵa belgili bir kózqaras qalyptastyryp, jańa ıdeıalar usynýǵa múmkindik beredi dep oılaımyn. Bizdiń maqsatymyz da osy, – dep qosty ol.
B. Baıramnyń aıtýynsha, mundaı is-sharalar Qazaqstanda ǵana emes, túrki áleminiń ózge de memleketterinde ótip jatyr. Olar aldaǵy TMU sammıtine daıyndyq turǵysynan da mańyzdy.
– Kelesi aıda Túrkııada TMU-ǵa múshe elderdiń Memleket basshylarynyń kezdesýi ótedi. Mundaı is-sharalar Qazaqstanda ǵana emes, basqa da memleketterde uıymdastyrylyp jatyr. Osy turǵydan alǵanda, búgingi kezdesýimizdi aldaǵy sammıtke daıyndyqtyń bir bóligi dep aıtýǵa bolady, – dep túıindedi ol.
2040 jylǵa deıingi ortaq kózqaras
Spıkerlerdiń sózinde Túrki álemin 2040 jylǵa deıin odan ári damytýǵa qatysty ortaq kózqarasqa erekshe mán berildi. Elshi Mustafa Kapýdjý «Túrki álemi – 2040» tujyrymdamasynda aıqyndalǵan maqsattar – uzaq merzimdi strategııalyq mindetter ekenin atap ótti.
– Aldymyzda turǵan maqsattar – jaı ǵana nıet emes, ortaq bolashaqty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi strategııalyq mindetter. Bul maqsattar túrki memleketteri qabyldaǵan «Túrki álemi – 2040» qujatynda bekitilgen, – dedi elshi.
Onyń aıtýynsha, 2040 jylǵa deıin qolda bar ortaq múmkindikterdi birlesken damýdyń jáne halyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýdyń negizine aınaldyrý qajet.
– Osy turǵydan alǵanda, túrki áleminiń bolashaǵy jarqyn dep esepteımin. Eger biz «Túrki álemi – 2040» paıymyn júzege asyra alsaq, barlyq elder, sonyń ishinde múshe memleketter men baqylaýshy elder de aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkize alady, – dedi ol.
Medıa jáne aqparattyq qaýipsizdik
Kezdesýde medıa jáne kommýnıkatsııalar salasyndaǵy yntymaqtastyq máselesi de talqylandy. Býrhanettın Dýran tsıfrlyq dáýir jańa múmkindikterge jol ashqanymen, aqıqatqa nuqsan keltiretin jańa qaýip-qaterlerdi de ala kelgenin aıtty.
– Jalǵan aqparat, óshpendilik tili men tsıfrlyq manıpýlıatsııa qoǵamymyzdyń tynyshtyǵyna, memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimge jáne elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqqa keri áser etýi múmkin, – dedi ol.
Sondyqtan túrki memleketteri retinde medıa jáne kommýnıkatsııa salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtyp, aqparat pen tájirıbe almasýdy arttyryp, ortaq platformalardy damytý jáne kommýnıkatsııalyq áleýetti kúsheıtý qajettigi aıtyldy.
B.Dýrannyń aıtýynsha, Ankaradaǵy sammıt qarsańynda ótkizilip jatqan paneldik kezdesýler túrki áleminiń birligi men yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jańa ıdeıalar men bastamalardy talqylaıtyn alańǵa aınalýy kerek.
Іs-sharaǵa Qazaqstanda akkredıttelgen TMU-ǵa múshe jáne baqylaýshy memleketterdiń dıplomatııalyq mıssııalarynyń ókilderi, memlekettik organdar men taldaý ortalyqtarynyń basshylary men sarapshylary, bilim jáne ǵylym salasynyń ókilderi, túrkolog ǵalymdar, buqaralyq aqparat quraldarynyń basshylary men jýrnalıster qatysty.
Aıta keteıik, Túrki memleketteri uıymy (TMU) keńistigi úshin elder arasyndaǵy saıahatty jeńildetý jáne mádenı yntymaqtastyqty jandandyrý úshin jańa bastamalar ázirlenip jatyr.
