TMU Bas hatshysy: Túrki ıntegratsııasy qosymsha múmkindik emes, qajettilikke aınalyp keledi

Uıymǵa múshe elderdiń jıyntyq JІÓ-si 2,4 trln dollarǵa jetti

- Kýbanychbek Qasymuly, Túrki memleketteri uıymy qurylǵan kúninen beri óńirlik jáne jahandyq deńgeıde qandaı naqty nátıjelerge qol jetkizdi dep oılaısyz? Keńes formatynan tolyqqandy uıymǵa aınalýy ıntegratsııalyq úderisterge qandaı sapalyq ózgerister ákeldi?

- Túrki ıntegratsııasy 2009 jylǵy Nahchyvan kelisiminen bastap, tujyrymdamalyq deńgeıden tolyqqandy halyqaralyq uıym deńgeıine kóterildi. Árıne, bul úderistegi mańyzdy betburystardyń biri 2019 jylǵy Baký sammıti boldy. Sol kezde Qazaqstan Keńesti Uıymǵa aınaldyrý bastamasyn kóterip, «Túrki áleminiń keleshegi–2040» strategııalyq qujatyn qabyldaýdy usyndy. Keıin bul bastamalar 2021 jylǵy Ystanbul sammıtinde resmı túrde bekitilip, ınstıtýtsıonaldyq negizdi kúsheıtti jáne júıeli ári uzaqmerzimdi yntymaqtastyqqa jol ashty.

Búginde TMU ekonomıka, saýda, aýyl sharýashylyǵy, kólik, týrızm, bilim, ǵylym, mádenıet, tsıfrlyq ekonomıka, jasyl energetıka, tipti ǵarysh salasyn qosa alǵanda, shamamen 60 baǵytty qamtıdy. ıAǵnı yntymaqtastyq shyn máninde jan-jaqty sıpat aldy.

Uıym aýmaǵynda shamamen 175 mıllıon adam ómir súredi, al jalpy ishki ónim kólemi 2,4 trıllıon AQSh dollarynan asady. Múshe memleketter jáne baqylaýshylar arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń nyǵaıyp, ózara saýdanyń artyp kele jatqanyn da kórip otyrmyz.

Biz deklaratsııalyq málimdemelerden naqty nátıjelerge qol jetkizip kelemiz. Qazir Túrki ınvestıtsııalyq qory, Saýdany jeńildetý komıteti jáne «TURAN» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy sııaqty naqty tetikter bar. Olar qazirdiń ózinde naqty jobalar men iskerlik yntymaqtastyqty qoldap otyr. Sonymen qatar Qazaqstan Túrki saýda-ónerkásip palatalary odaǵynyń (TSÓPO) tóraǵasy retinde bul qurylymdy tıisti deńgeıde ınstıtýttandyrý jáne onyń tıimdiligin arttyrý baǵytynda belsendi jumys júrgizip keledi.

Qyzmetterdiń qaıtalanýyna jol bermeý jáne tıimdilikti arttyrý úshin Qazaqstan Túrki yntymaqtastyq uıymdarynyń úılestirý komıtetin qurý bastamasyn da kóterdi.

Kólik salasynda Orta dálizdi damytý Azııa men Eýropa arasyndaǵy baılanysty kúsheıtip jatyr. Al e-TIR sııaqty tsıfrlyq sheshimder shekaradan ótý rásimderin jeńildetip, jedeldetýge múmkindik beredi.

Sonymen birge biz tsıfrlandyrý jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy yntymaqtastyqty da nyǵaıtyp kelemiz. Buǵan Tsıfrlyq ekonomıka salasyndaǵy áriptestik týraly kelisim jáne tótenshe jaǵdaılarǵa birlesip den qoıýdy tıimdi úılestirýge arnalǵan Azamattyq qorǵaý tetiginiń qurylýy dálel bola alady.

Bilim, mádenıet jáne týrızm sııaqty baǵyttarda da turaqty ilgerileý bar. Bul salalar halyqtar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýda mańyzdy ról atqarady. «Zamanaýı Jibek joly», «Tabarrýk zııarat», «Túrki áleminiń týrıstik astanasy» jobalary, sondaı-aq Túrki shańǵy kýrorttary odaǵy óńirdiń tanymaldyǵyn arttyryp, elderimiz arasyndaǵy baılanysty kúsheıtýge yqpal etedi. 180-nen astam ýnıversıtetti biriktiretin «TURKUNIB» sııaqty platformalar akademııalyq yntymaqtastyqty odan ári tereńdetip otyr. Osy rette atalǵan platformadaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń belsendi rólin erekshe atap ótkim keledi.

15 mamyrda Túrkistan qalasynda «Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý» taqyrybymen ótetin TMU memleket basshylarynyń Beıresmı sammıti ınnovatsııa, tsıfrlyq transformatsııa jáne jańa tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtady dep kútiledi.

Túrki memleketteri arasyndaǵy saıası jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy úılestirý men yntymaqtastyqtyń jyldan jylǵa nyǵaıyp keledi. Óńirlik jáne jahandyq úderisterdiń yqpalymen túrki memleketteri ózderine áser etýi múmkin jańa táýekelder men syn-qaterlerge ortaq ustanym qalyptastyrý úshin ishki konsýltatsııa tetikterin kúsheıtti. Osy turǵyda «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» tujyrymdamasy, TMU strategııasy, Astana aktisi jáne Túrki áleminiń jarǵysy sekildi joǵary deńgeıdegi strategııalyq qujattar Uıymnyń negizgi baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn basty qujattar retinde qabyldandy. Sonymen qatar, TMU elderi saıası yntymaq pen ózara jaqyndyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy halyqaralyq kelisimderge qol qoıdy.

Men erekshe toqtalǵym keletin taǵy bir mańyzdy saıası jetistik bar. TMU sammıtteriniń arqasynda uıymǵa múshe memleketterdiń basshylary Túrki álemine qatysty ózekti máseleler boıynsha turaqty konsýltatsııalar ótkizýge múmkindik alyp otyr. Sonyń nátıjesinde ózara senim men yntymaqtastyq buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóterildi. Bul baýyrlas túrki memleketteri arasyndaǵy qarym-qatynastarda jańa kezeńniń bastalýyna jol ashty. TMU Túrki áleminiń ortaq bolashaǵyna degen senim men rýhty nyǵaıtty.

Jalpy alǵanda, meniń oıymsha, basty ózgeris – TMU-nyń jaı ǵana dıalog alańy deńgeıinen asyp túsýinde. Búginde ol óńirlik jáne halyqaralyq mańyzy artyp kele jatqan, naqty jumys isteıtin ıntegratsııalyq qurylymǵa aınaldy. Tarıhta tuńǵysh ret túrki memleketteri óz qundylyqtary men biregeı bolmysyna negizdelgen halyqaralyq uıym qurdy.

- Túrkistandaǵy Beıresmı sammıtke toqtaldyńyz. Sammıt barysynda qandaı negizgi sheshimder nemese bastamalar kelisilip, qabyldanýy múmkin?

- Joǵaryda atap ótkenimdeı, Túrkistanda ótetin aldaǵy Beıresmı sammıt TMU aıasyndaǵy ortaq basymdyqtarymyzdy odan ári ilgeriletýge mańyzdy múmkindik beredi.

Sammıt múshe memleketter arasyndaǵy ortaq ustanymdy nyǵaıtýǵa yqpal etip, onyń qorytyndysy boıynsha Túrkistan deklaratsııasy, sondaı-aq ózara múdde toǵysatyn negizgi baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge baǵyttalǵan basqa da sheshimder qabyldanady dep kútemiz.

Bıylǵy sammıttiń jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq transformatsııaǵa arnalýy bul máselelerdiń ınklıýzıvti ekonomıkalyq damý, tıimdi basqarý jáne halyqaralyq yntymaqtastyq úshin mańyzy artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Sammıt 2025 jylǵy qazanda ótken Gabala sammıtinen beri qol jetkizilgen nátıjelerdi saralaýǵa, sondaı-aq joǵary deńgeıde qabyldanǵan sheshimderdi tıimdi iske asyrýǵa degen ortaq ustanymymyzdy qaıta qýattaýǵa múmkindik beredi.

Jalpy, Sammıt strategııalyq dıalogti ilgeriletip qana qoımaı, naqty nátıjege baǵyttalǵan praktıkalyq bastamalarǵa da serpin beredi dep kútiledi. Ol TMU-nyń ınstıtýtsıonaldyq tıimdiligin odan ári kúsheıtip, ózara baılanysy arta túsken ári qarqyndy ózgerip jatqan jahandyq ortada Uıymnyń dıalog, úılestirý jáne yntymaqtastyqtyń serpindi alańy retindegi rólin nyǵaıta túsedi.

Túrki ınvestıtsııalyq qorynda 600 mln dollar aınalyp jatyr

- Búginde TMU-nyń basty artyqshylyǵy nede? Ol mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq pa, álde ekonomıkalyq jáne saıası yntymaqtastyq pa?

- Men bul eki baǵytty bir-birinen bólip qaramas edim. Shyn máninde, Túrki memleketteri uıymynyń basty artyqshylyǵy osy eki ólshemdi biregeı ári ózara tolyqtyratyn sıpatta ushtastyra alýynda.

Bir jaǵynan, TMU berik mádenı-gýmanıtarlyq negizge súıenedi. Múshe memleketterimizdi ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhı baılanystar, ortaq tildik tamyrlar jáne tereń mádenı jaqyndyq biriktiredi. Bul tek múddeler toǵysýynan týǵan baılanys emes, baýyrlastyq sezimi men ortaq bolmysqa negizdelgen qarym-qatynas. Osy turǵyda TÚRKSOI, Túrki akademııasy jáne Túrki mádenıeti men murasy qory sııaqty mamandandyrylǵan túrki yntymaqtastyq ınstıtýttary ortaq muramyzdy saqtaýda, akademııalyq jáne mádenı yntymaqtastyqty damytýda, sondaı-aq halyqtar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýda mańyzdy ról atqarady.

Ekinshi jaǵynan, osy tereń tarıhı senim ekonomıkalyq jáne saıası yntymaqtastyǵymyzdyń tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrady. Ol elderimizge neǵurlym úılesimdi áreket etýge múmkindik berip, sheshim qabyldaý úderisterin jáne negizgi baǵyttardaǵy birlesken bastamalardy iske asyrýdy jeńildetedi.

Sondyqtan TMU-ny shyn máninde erekshelendiretin nárse onyń qos sıpaty. Ol pragmatıkalyq yntymaqtastyq alańy ǵana emes, sonymen birge ortaq qundylyqtar men ortaq bolmysqa súıengen qaýymdastyq. Dál osy úılesim bizdiń ıntegratsııamyzdy tabıǵı, ornyqty jáne ómirsheń etedi.

Barlyq múshe memleketterde TMU-ǵa degen shynaıy ári berik qoǵamdyq qoldaýdyń bar ekenin sezinýge bolady. Bul Uıymdy óńirlik deńgeıdegi aıryqsha qurylymǵa aınaldyrady.

Qazirgi ózgermeli geosaıası jaǵdaıda TMU Shyǵys pen Batystyń toǵysqan tusynda jaıǵasqandyqtan ekonomıkalyq turǵydan da, saıası turǵydan da erekshe mańyzy bar uıym bolyp tur. Ol óńirlerdi, naryqtar men mádenıetterdi jalǵaıtyn kópir qyzmetin atqaryp, dıalogke, turaqtylyq pen ortaq órkendeýge jol ashady.

Osy turǵydan alǵanda, TMU barǵan saıyn tek múshe memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tetigi ǵana emes, óz aýmaǵynan keńirek aýqymdaǵy beıbitshilik, turaqtylyq jáne syndarly ózara is-qımyl kózi retinde de qalyptasyp keledi.

- TMU aıasynda qurylǵan Túrki ınvestıtsııalyq qorynyń (TIQ) qazirgi bıýdjeti qandaı? Qordy qalyptastyrýǵa qaı elder eń kóp úles qosty?

- Qordyń jarǵylyq kapıtaly qazirgi tańda 600 mıllıon AQSh dollaryna jetti. Bastapqyda onyń kólemi 500 mıllıon AQSh dollary bolyp belgilengen edi, keıin Majarstannyń osy Qorǵa qosylýyna baılanysty 600 mıllıon AQSh dollaryna deıin ulǵaıtyldy. Barlyq múshe memleketter Qordy qalyptastyrýǵa kelisilgen ári teńgerimdi negizde úles qosady. Bul Uıym aıasyndaǵy teń áriptestik qaǵıdatyn kórsetedi.

Qor ekonomıkalyq ósimdi ilgeriletýge, ózara baılanysty kúsheıtýge jáne óńirlik básekege qabilettilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa basymdyq beredi. Qorǵa quryltaıshy elder negizgi baǵyt retinde shaǵyn jáne orta bıznes, tsıfrlyq jáne fızıkalyq ınfraqurylym, jańartylatyn energııa, aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar, kólik jáne logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, transshekaralyq saýda jáne týrızm salalaryn belgiledi.

- Túrki memleketteri arasynda vızasyz rejımdi keńeıtý nemese eńbek kóshi-qony úshin erkin júrip-turý tártibin engizý máselesi qarastyrylyp jatyr ma? Jalpy, bul qanshalyqty múmkin? Múshe memleketterdiń azamattary basqa múshe elderdiń aýmaǵynda erkin jumys isteı alýy úshin qandaı bastamalar qarastyrylyp jatyr?

- Túrki memleketteri azamattarynyń júrip-turýyn jeńildetý bizdiń keń aýqymdy ıntegratsııalyq kún tártibimizdiń mańyzdy ári tabıǵı bóligi. Bul Túrki áleminde ózara baılanysy kúsheıgen, adamǵa baǵdarlanǵan ortaq keńistik qalyptastyrý jónindegi uzaqmerzimdi paıymymyzdy kórsetedi.

Osy turǵyda biz Turkic ID jobasy boıynsha belsendi jumys júrgizip jatyrmyz. Bul - múshe memleketter azamattaryna shekaradan ótýdiń keıbir rásimderi kezinde pasporttyń ornyna ulttyq jeke kýálikti paıdalanýǵa múmkindik berýdi kózdeıtin mańyzdy bastama. Mundaı qadam saparlardy edáýir jeńildetip, azamattardyń qonys aýdarý múmkindigin keńeıtedi jáne halyqtar arasyndaǵy baılanysty odan ári nyǵaıtady.

Іs júzinde bul tujyrymdama múlde jańa emes. Mundaı tetikter ekijaqty formatta qazirdiń ózinde bar. Mysaly, Ázerbaıjan men Túrkııa, Qyrǵyzstan men Qazaqstan, sondaı-aq Qyrǵyzstan men Ózbekstan arasynda osyndaı tájirıbe qoldanylady. Túrkııanyń birqatar el azamattaryn ulttyq jeke kýálikpen qabyldaý tájirıbesi de paıdaly úlgi bola alady.

Bul bastamanyń yqpaly azamattardyń júrip-turýyn jeńildetýmen ǵana shektelmeıdi. Ol týrızmdi damytýǵa, sonyń ishinde TMU aıasyndaǵy mádenı baǵyttar men jobalardy ilgeriletýge, kólik baılanysy men ózara jalǵanymdy kúsheıtýge, sondaı-aq óńirimizdegi akademııalyq, iskerlik jáne áleýmettik almasýlardy keńeıtýge serpin bere alady.

Sonymen qatar azamattardyń júrip-turýy men eńbek salasyndaǵy yntymaqtastyq áleýmettik saıasat jáne eńbek naryǵyn damytý baǵytyndaǵy keń aýqymdy jumysymyzben tyǵyz baılanysty. TMU múshe memleketter arasynda ınklıýzıvti, ornyqty jáne turaqty eńbek ári áleýmettik qorǵaý júıelerin qalyptastyrý úshin úılestirýdi kúsheıtýge belsendi túrde yqpal etip keledi.

Osy rette byltyr ótken TMU Eńbek, jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrleri kezdesýiniń qorytyndylary aldaǵy yntymaqtastyq úshin mańyzdy negiz qalady.

Bizdiń kúsh-jigerimiz jumyspen qamtý saıasaty men eńbek naryǵyn damytý salasyndaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtýge, biliktilik pen daǵdylardy ózara tanýdy ilgeriletýge, jumys kúshiniń júrip-turýyn kezeń-kezeńimen ári júıeli túrde qoldaýǵa, sondaı-aq múshe memleketterdegi áleýmettik qorǵaý júıelerin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.

Jalpy alǵanda, biz jaı ǵana sapar jasaýdy jeńildetip otyrǵan joqpyz. Biz júrip-turý múmkindigi, eńbek etý múmkindikteri jáne áleýmettik qorǵaý júıeleri birin-biri tolyqtyra otyryp damıtyn neǵurlym tutas adamı keńistik qalyptastyryp jatyrmyz. Bul Túrki álemindegi ıntegratsııany tereńdetýge jáne ortaq órkendeýge úles qosady.

- Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda jáne Azııa men Eýropa arasyndaǵy balama baǵyttardyń mańyzy artyp otyrǵan kezeńde TMU múshe memleketteri Orta dálizdi odan ári damytý jáne kólik-logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý úshin qandaı qadamdar jasap jatyr?

- Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Orta dálizdiń mańyzy edáýir artty. Kórshiles óńirlerdegi jalǵasyp jatqan qaqtyǵystar dástúrli kólik baǵyttaryna teris áser etip, jahandyq jetkizý tizbekterine qosymsha táýekelder týǵyzyp otyr jáne Azııa men Eýropa arasyndaǵy senimdi, turaqty ári ártaraptandyrylǵan kólik jelilerine degen suranysty kúsheıte tústi.

Osy jaǵdaı aıasynda Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketter Orta dálizdi odan ári damytýǵa jáne kólik-logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalardy júzege asyryp jatyr. Búginde Orta dáliz Shyǵys pen Batys arasyndaǵy balama baǵyt qana emes, kólik baılanysynyń turaqtylyǵyn, ekonomıkalyq ózara táýeldilikti jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etetin strategııalyq kópir retinde qarastyrylyp otyr.

Sońǵy jyldary TMU múshe memleketteri kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa, Kaspıı teńizi porttarynyń ótkizý qabiletin keńeıtýge, temirjol baǵyttary men mýltımodaldy tasymaldardy damytýǵa belsendi túrde ınvestıtsııa salyp keledi. Atap aıtqanda, Baký–Tbılısı–Kars temirjol jelisi tranzıttik tasymal kóleminiń ósýine yqpal etip, júk jetkizý merzimin aıtarlyqtaı qysqartý arqyly óziniń tıimdiligin dáleldedi.

Sondaı-aq Qytaı–Qyrǵyzstan–Ózbekstan temirjol jobasy júzege asyryldy. Bul joba Orta dálizge tikeleı qosylýdy qamtamasyz etip, saýda, tranzıt jáne óńirlik ıntegratsııa úshin jańa múmkindikter ashady. Zangezýr dálizin damytý men Kars–Yǵdyr–Aralyq–Dılýchý temirjol jelisiniń qurylysy da strategııalyq mańyzǵa ıe. Sebebi bul jobalar qosymsha tranzıttik múmkindikter qalyptastyryp, Orta dálizdiń jahandyq kólik arhıtektýrasyndaǵy ornyn odan ári nyǵaıtady.

Aıta ketý kerek, 2025 jyly Orta dáliz arqyly tasymaldanǵan júk kólemi 62 paıyz artyp, 2023 jylǵy 2,7 mıllıon tonnamen salystyrǵanda 4,7 mıllıon tonnaǵa jetti. Qazir júzege asyrylyp jatqan sharalar 2030 jylǵa qaraı dálizdiń ótkizý qabiletin jylyna 10 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi degen jospar bar.

Infraqurylymdy damytýmen qatar, kólik jáne keden rásimderin jeńildetý men tsıfrlandyrýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr.

e-Permit júıesi TMU sheńberinde sátti júzege asyrylyp keledi. Al e-TIR júıesin engizý jumystary múshe memleketterdiń keden ákimshilikterimen tyǵyz yntymaqtastyqta júrgizilýde. Bıylǵy aqpan aıynda Jenevada TMU-ǵa múshe memleketterdiń keden ákimshilikteri basshylarynyń e-TIR júıesin engizýdi ilgeriletýge arnalǵan kezekten tys kezdesýi tabysty ótti.

e-CMR salasynda da mańyzdy ilgerileý baıqalyp otyr. Qazir joba Ázerbaıjan men Túrkııa arasynda pılottyq synaqtan ótip jatyr. Sátti bolsa, júıeni TMU múshe memleketteri arasynda keńinen engizýge bolady. Bıyl sáýir aıynda Bishkekte ótken TMU Kólik mınıstrleri kezdesýiniń qorytyndysy boıynsha e-CMR júıesin engizý týraly Ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.

Budan bólek, TMU múshe memleketteri birlesken logıstıkalyq ortalyqtar, termınaldar jáne kólik-logıstıka kompanııalaryn qurýǵa erekshe mán beredi.

Osy sharalardyń barlyǵy Orta dálizdi Azııa men Eýropa arasyndaǵy eń tıimdi, qaýipsiz jáne básekege qabiletti qurlyqaralyq baǵyttardyń birine aınaldyrýǵa baǵyttalǵan.

Túrki ıntegratsııasy TMU+ formaty arqyly da nyǵaıtylady

- Qaýipsizdik máseleleri TMU aıasynda qanshalyqty ınstıtýtsıonaldandyrylyp jatyr dep oılaısyz?

- 2025 jylǵy qazanda Gabalada ótken sońǵy turaqty TMU Sammıtiniń «Óńirlik beıbitshilik jáne qaýipsizdik» taqyrybyna arnalýy – TMU aıasyndaǵy osy ózgeristiń aıqyn kórinisi.

Shynynda da, qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» tujyrymdamasy men TMU-nyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan strategııasy sekildi negizgi strategııalyq qujattarda naqty kórinis tapqan. Bul qujattar saıası jáne qaýipsizdik máseleleri boıynsha úılestirýdi kúsheıtýdiń mańyzyn erekshe atap ótedi. Sońǵy jyldary TMU osy maqsatty qoldaý úshin birqatar praktıkalyq tetikterdi qalyptastyrdy. Úkimet basshylary nemese vıtse-prezıdentter, syrtqy ister mınıstrleri, prezıdentterdiń syrtqy saıasat jónindegi keńesshileri jáne mınıstr orynbasarlary deńgeıindegi turaqty kezdesýler ortaq múddelerge áser etetin ózekti máseleler tóńireginde úzdiksiz dıalog pen úılestirý jumystaryn júrgizip otyr.

Bul baǵyttaǵy yntymaqtastyq Ulttyq qaýipsizdik keńesteri, Qorǵanys ónerkásibi mekemeleri jáne arnaıy qyzmetterdiń kezdesýleri sekildi mamandandyrylǵan formattar arqyly da damyp keledi. Atalǵan alańdar múshe memleketterge óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha pikir almasýǵa, ortaq syn-qaterlerge qatysty ustanymdaryn birtindep úılestirýge múmkindik beredi. TMU áskerı odaq bolmasa da, bul qadamdar qaýipsizdik salasyndaǵy neǵurlym qurylymdalǵan dıalogtiń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi.

Bul úrdistiń aıqyn belgisi Gabala deklaratsııasynda kórinis tapty. Onda múshe memleketter qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý nıetterin rastady.

Osy keń aýqymdy úderiste kıberqaýipsizdik yntymaqtastyqtyń barǵan saıyn mańyzdy baǵytyna aınalýda. Tsıfrlandyrý jedeldegen shaqta kıberqaýipsizdik ulttyq qaýipsizdiktiń, ekonomıkalyq turaqtylyq pen óńirlik ornyqtylyqtyń negizgi tirekteriniń birine aınalyp otyr. Osy turǵyda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń TMU aıasynda Kıberqaýipsizdik keńesin qurý jónindegi bastamasy ýaqtyly ári asa ózekti boldy. Qazir biz TMU elderi arasyndaǵy Kıberqaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly tıisti memorandýmdy aıaqtap, Kıberqaýipsizdik keńesin múmkindiginshe tezirek qurý baǵytynda jumys júrgizip jatyrmyz.

Sońǵy bastamalar bul serpindi odan ári aıqyndaı túsýde. Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevtiń túrki memleketteri arasyndaǵy birlikti, sonyń ishinde qorǵanys jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetý arqyly nyǵaıtý jónindegi usynysy bolashaqtaǵy neǵurlym aýqymdy baǵytty kórsetedi. Onyń 2026 jyly Ázerbaıjanda birlesken áskerı jattyǵýlar ótkizý týraly usynysyn osy damyp kele jatqan kún tártibiniń naqty mysaly deýge bolady.

Qorǵanys ónerkásibi salasynda da ilgerileý baıqalyp otyr. 2025 jylǵy shildede Ystanbulda ótken Qorǵanys ónerkásibi mekemeleri basshylarynyń alǵashqy kezdesýinen keıin, 2026 jyly Ázerbaıjan Bakýde ekinshi kezdesýdi ótkizedi. Onyń maqsaty – qorǵanys óndirisi men tehnologııalyq damý salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Sonymen qatar 2026 jyly ótetin Qaýipsizdik keńesteri hatshylarynyń kezdesýi múshe memleketter arasyndaǵy strategııalyq úılestirýdi odan ári qoldaı beredi.

Ózbekstannyń Syrtqy ister mınıstrleri men arnaıy qyzmetter basshylary arasyndaǵy turaqty kezdesýlerdi ınstıtýtsıonaldandyrý týraly usynysy, sondaı-aq Qyrǵyzstannyń terrorızmge, ekstremızmge, kıberqaterlerge jáne transulttyq qylmysqa birlesip qarsy turý úshin quqyq qorǵaý tetigin qurý bastamasy dıalogten praktıkalyq yntymaqtastyqqa kóshýge degen umtylystyń artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Jalpy alǵanda, TMU aıasyndaǵy qaýipsizdik máseleleri birtindep ınstıtýtsıonaldanyp, kezdeısoq konsýltatsııalardan túrli deńgeılerdegi qurylymdalǵan jáne turaqty damyp kele jatqan dıalog pen úılestirý júıesine aınalyp keledi. TMU áskerı odaq bolmasa da, qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq turaqty kezdesýlerde, mamandandyrylǵan formattarda jáne negizgi strategııalyq qujattarda barǵan saıyn berik ornyǵyp jatyr.

- Taıaý Shyǵystaǵy ahýal men jahandyq kúshter tepe-teńdiginiń ózgerýi TMU strategııasyna qalaı áser etip jatyr?

- Bul suraq aldyńǵy máselemen tyǵyz baılanysty. Sebebi ózgerip jatqan qaýipsizdik ortasy óńirlik uıymdardyń, sonyń ishinde TMU-nyń óz tásilderin qalaı beıimdeıtinine tikeleı yqpal etedi.

Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı, álemniń kóppolıarly júıege qaraı bet burýy bizdiń qyzmet etetin halyqaralyq ortamyzdy aıqyn ózgertip otyr. Bul úderister, ásirese ózara tyǵyz baılanysqan Túrki álemi sekildi óńirler úshin bir jaǵynan syn-qaterler, ekinshi jaǵynan jańa múmkindikter týǵyzyp jatyr.

Túrki memleketteri uıymy turǵysynan alǵanda, biz jalpy strategııalyq baǵytymyzdan aınymaımyz. Mandatymyzdy ózgertip otyrǵan joqpyz, kerisinshe, ony iske asyrý tásilderin jańa jaǵdaılarǵa beıimdep jatyrmyz.

Biz dıalog pen ustanymdardy úılestirý endi qosymsha múmkindik emes, qajettilikke aınalǵanyn baıqap otyrmyz. Máselen, 2026 jylǵy naýryzda Ystanbulda ótken TMU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń beıresmı otyrysynda múshe memleketter Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa qatysty Birlesken málimdeme qabyldap, ortaq alańdaýshylyqtaryn bildirip, turaqtylyqtyń, dıalogtiń jáne shıelenisti tómendetýdiń mańyzyn atap ótti.

Jalpy alǵanda, jahandyq ortanyń kúrdelene túsýi óńirlik yntymaqtastyqtyń mańyzyn odan ári arttyrýda. Osyǵan baılanysty TMU ortaq ustanymdardy ilgeriletý men múshe memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýda barǵan saıyn úılesimdi, jedel áreket etetin jáne birtutas uıymǵa aınalyp keledi.

- Aldaǵy 5–10 jylda TMU-nyń damýyn qalaı elestetesiz?

- Uıymnyń Bas hatshysy retinde tórt jylǵa jýyq eńbek etken tájirıbeme súıensek, bolashaqqa zor senimmen ári optımızmmen qaraımyn. Keıingi jyldarda TMU damýdyń jańa kezeńine ótti. Bul kezeń naqty nátıjelerge baǵyttalǵan, tıimdi ári ónimdi yntymaqtastyqpen sıpattalady. Qajetti negiz qalandy jáne aldaǵy jyldary osy kúsh-jigerdiń tolyq júzege asatynyna kámil senemin.

Keleshekte Uıym múshe memleketterge naqty paıda ákeletin, óńirlik turaqtylyq pen órkendeýge úles qosatyn, neǵurlym yqpaldasqan, nátıjege baǵyttalǵan ári halyqaralyq deńgeıde bedeli joǵary platformaǵa aınalady dep esepteımin.

Bizdiń uzaqmerzimdi damý baǵytymyz «Túrki áleminiń keleshegi–2040» tujyrymdamasy, TMU strategııasy, Astana aktisi jáne Túrki áleminiń jarǵysy sekildi negizgi strategııalyq qujattarda aıqyn belgilengen. Bul qujattar saıası, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýdiń jan-jaqty jol kartasyn usynady.

«Túrki áleminiń keleshegi–2040» tujyrymdamasyna sáıkes, bizdiń basty maqsatymyz ortaq biregeılikke, yntymaqqa jáne ózara órkendeýge negizdelgen neǵurlym birtutas túrki keńistigin qalyptastyrý. Bul múshe memleketter men baqylaýshylar arasyndaǵy birliktiń nyǵaıýyn, tereńdetilgen ekonomıkalyq ıntegratsııany, sondaı-aq óńirdegi beıbitshilik, turaqtylyq jáne ornyqty damý múmkindikterin qamtıdy.

Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, Orta dáliz, Túrki ınvestıtsııalyq qory men Túrki saýda-ónerkásip palatasynyń tolyqqandy jumysyn iske qosý, sondaı-aq tsıfrlyq saýda men logıstıka júıelerin keńeıtý sekildi strategııalyq bastamalar negizgi basymdyqtardyń biri bolady. Maqsat – túrki óńirinde neǵurlym yqpaldasqan ári básekege qabiletti ekonomıkalyq ekojúıe qalyptastyrý.

Gýmanıtarlyq másele ıntegratsııalyq úderistiń ózegi bolyp qala beredi. Bilim berý, jastar saıasaty, mádenı almasý jáne mobıldilik salalaryndaǵy bastamalar halyqtar arasyndaǵy baılanysty odan ári nyǵaıta túsedi.

TMU halyqaralyq deńgeıde TMU+ sekildi formattarmen nyǵaıtylyp, jahandyq qatysý aıasyn keńeıtedi, ózgerip jatqan halyqaralyq júıede syndarly ári senimdi áriptes retinde óz ornyn bekite túsedi.

- Suhbatqa ýaqyt bólgenińiz úshin rahmet aıtamyz!