«Eki-úsh qap hat keletin»: Tynyshbaı Raqym jáne «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý»

1946 jyly 12 qyrkúıekte Ózbek KSR-i Tashkent oblysynyń Joǵary Shyrshyq aýdanyndaǵy Sverdlov atyndaǵy kolhozda dúnıege kelgen Tynyshbaı Raqym kózi tiri bolǵanda bıyl 80 jasqa tolar edi. Ol 1999 jyly, 53 jasynda dúnıeden ótti. Óz ǵumyrynda poezııaǵa, mýzykaǵa, jýrnalıstıka men televızııa salasyna qatar qyzmet etip, qazaq rýhanııatynyń birneshe salasynda iz qaldyrdy.

Dombyradan bastalǵan jol

Tynyshbaı Raqymnyń ónerge kelý joly dombyradan bastaldy. 1963 jyly Jambyl qalasyndaǵy mádenı-aǵartý ýchılışesiniń ult aspaptary bólimine oqýǵa túsip, oqýyn támamdaǵan soń Jańatas qalasyndaǵy mektepterde mýzyka páninen, sonyń ishinde dombyra klasynan sabaq beredi.

Jas ustazdyń aqyndyq pen sazgerlik qabileti de osy jyldary qatar qalyptasty. Onyń «Jańatas kóktemi» atty alǵashqy áni men sózi 1965 jyly sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetinde jaryq kórdi. Keıin onyń «Bozoramal», «Altaıdan sálem», «Móldirim», «Kút meni», «Qymbattym» sekildi ánderi elge keń tarady.

Mýzykadan bastalǵan jol ony ádebıetke alyp keldi. QazMÝ-di bitirgennen keıin Tynyshbaı Raqym baspasóz salasynda qyzmet atqaryp, Jambyl aýdandyq «Shuǵyla», oblystyq «Eńbek týy» gazetterinde eńbek etti. 1975–1982 jyldary respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» gazetinde ádebıet jáne óner bólimin basqardy. Keıin «Jazýshy» baspasynda aǵa redaktor, «Jalyn» jýrnalynda poezııa bóliminiń meńgerýshisi boldy.

Onyń shyǵarmashylyq jolynyń taǵy bir mańyzdy belesi — qazaq televıdenıesi. Ádebı-mýzykalyq habarlardy daıyndap, redaktorlyq jáne basshylyq qyzmetter atqardy. Osy kezeńde onyń teledıdardaǵy óner men mýzyka nasıhatyna qosqan úlesi de aıqyn kórindi.

«Kókiregim — kúısandyq»

Tynyshbaı Raqymnyń aqyndyq álemi bir ǵana taqyryppen shektelgen joq. Onyń jyrlarynda týǵan jer, el taǵdyry, óner, dostyq, mahabbat, adam janynyń ıirimderi toǵysyp jatty.

Aqynnyń alǵashqy jyr jınaǵy — «On segiz — gúl dáýren» 1976 jyly jaryq kórdi. Odan keıin «Qarataýym — aq otaýym», «Jıyrma bes — jyr dáýren», «Toǵyz perne — toqsan kúı», «Kókiregim — kúısandyq», «Besigimiz — beıbit kún», «Qobyzym — abyzym», «Kóne maqam — jańa saz», «Bulbul júrek», «Dúldil kóńil» sııaqty kitaptary oqyrmanǵa jol tartty. «Altaıdan sálem» atty ánder jınaǵy 1996 jyly, al «Ónerbaıan» men «Kúı sandyq» kitaptary ózi qaıtys bolǵannan keıin jaryq kórdi.

Onyń jyrlary orys, ýkraın, belarýs, ózbek, qyrǵyz tilderine aýdaryldy. Tynyshbaı Raqym tájik aqyny Ábilqasym Lahýtıdiń, sondaı-aq orys aqyndary L. Vasıleva, S. Kýnıaev jáne basqa avtorlardyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdardy.

Aqyn ádebıettegi eńbegi úshin de eleýli marapattarǵa ıe boldy. Ol Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıteti, Qazaqstan LKJO Ortalyq Komıteti, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jáne «Jalyn» baspasy uıymdastyrǵan dástúrli ádebı jabyq konkýrstyń 1976 jáne 1978 jyldardaǵy eki dúrkin júldegeri atandy. Keıin Іlııas Jansúgirov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty boldy.

Halyq ánindeı bolǵan «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý»

Tynyshbaı Raqymnyń esimin qalyń jurtqa keńinen tanytqan shyǵarmalardyń biri — «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý».

Áni men sózin avtordyń ózi jazǵan bul shyǵarma 1990-jyldardyń basynda el arasyna keń tarady. Ándi keıin Sáken Jaqsylyquly (Qalymov) oryndap, onyń halyq arasynda keń tanylýyna jol ashty.

Alaıda bul ánniń shyǵý tarıhy týraly el ishinde ártúrli áńgime taraǵan. Ásirese ándi ǵashyqtyq sezimnen týǵan shyǵarma dep qabyldaıtyndar az bolmady. Al shyn máninde onyń astarynda jeke mahabbattan góri týǵan elge, atamekenge degen saǵynysh, shetelde júrgen qazaq baýyrlarǵa degen aǵalyq yqylas jatyr.

1991 jyly Qytaıdan kelgen óner ókilderi delegatsııasy quramynda Úrimshi qalasyndaǵy qazaq televıdenıesinde dıktor bolyp qyzmet atqaratyn Ámına Erkeshqyzy da bolady. Tynyshbaı Raqym sol sapar kezinde onyń Qazaq elin qımaı, qaıta-qaıta artyna qaraǵanyn baıqaıdy. Osy kórinis aqynǵa qatty áser etip, keıin ánge arqaý bolǵan.

Bul oqıǵa keıin jarııalanǵan birneshe maqalada da osy mazmunda baıandalady. Tynyshbaı Raqymnyń ózi aıtyp ketkendeı, án mahabbattan emes, atamekendi ańsaǵan qandasty kórgendegi kóńil-kúıden týǵany jazylǵan.

«Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý»: Ánnen bastalǵan aǵa-ini syılastyǵy

Tynyshbaı Raqymnyń shyǵarmashylyǵyn jaqynnan tanyǵan, onyń ánderin oryndap, aqynnan aǵalyq qamqorlyq kórgen ónerdegi inisi Sáken Jaqsylyquly úshin «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arýdyń» orny bólek.

Ánshiniń aıtýynsha, ol Tynyshbaı aǵany Almatyǵa kelgennen keıin tanyǵanymen, ándi aqynmen kezdeskenge deıin oryndap júrgen.

— Men Tynyshbaı aǵany Almatyǵa kelgennen keıin tanydym. Biraq ol kisiniń «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» ánin Tynyshbaı aǵany tanymaı turyp-aq oryndadym. Ol kezde Jetisaıdaǵy Qurmanbek Jandarbek atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynda akter bolyp jumys isteıtinmin. Maqpal Júnisovanyń kontserti ótti. Sol keshte «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» áni maǵan qatty unady. Men bul ándi estradaǵa laıyqtap qaıta jazdym. Óz ıkemime, múmkindigime qaraı boıap, árlep shyqtym. Almatyǵa kelip, 1992 jyly Shámshi aǵamyzdyń atyndaǵy konkýrsqa qatystym. Ol jerde júldeli oryn alyp, sol jerden qanat bitti, óz-ózime senim paıda boldy, — dep eske alady Sáken Jaqsylyquly.

Keıin ony aqyn, kompozıtor Qaldybek Qurmanáli Tynyshbaı Raqymmen tanystyrady. Ol kezde Tynyshbaı aǵa Almatyda mýzykalyq redaktor bolyp jumys istegen.

Osy kezdesýden keıin Tynyshbaı Raqym jas ónerpazǵa «Kesh jaryq» baǵdarlamasyna shyǵýǵa múmkindik beredi. Bul Sákenniń shyǵarmashylyq jolyndaǵy mańyzdy sátterdiń birine aınalady.

— Men jańadan óńdelgen «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» ánin tyńdattym. Ol kisi qatty unatty. Ózi pıanınoǵa otyryp, keı jerlerin túzetkisi keldi. Men keıbir tustaryn óz daýysyma qaraı árlegenimdi aıtyp, osylaı qalýyn suradym. Ol kisi maquldady. Sosyn: «Kelesi aptada daıyndal, „Kesh jaryq“ baǵdarlamasyna shyǵasyń», — dedi. Osylaı aǵamen tanysyp, týysqandaı bolyp, qýanyp qaıttym. Sol «Kesh jaryq» baǵdarlamasynan shyqqannan keıin án el júregine jetti, qatty taraldy, — deıdi ol.

Ol kezeńde kórermenniń yqylasy áleýmettik jelidegi pikirlermen emes, hat arqyly jetetin.

— Eki-úsh qap hat oqıtynbyz. Adamdar ánniń tarıhyn surap jatatyn. Bul ánniń alǵashqy oryndaýshysy Nurǵalı Núsipjan eken, keıin Maqpal Júnisova oryndaǵan, sosyn men oryndadym. Allaǵa myń da bir shúkir, osy án arqyly elge tanyldym. Tynyshbaı aǵanyń da aty elge tarady. Eldiń kóbi «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arýdy» mahabbat áni deıdi. Biraq men onyń boıynan mahabbattan góri, syrtta tarydaı shashylyp júrgen qazaqtyń qara kózderine degen aǵalyq qamqorlyqty sezinemin. Marqum aǵam: «Kózi móldirep turǵan qazaqtyń qyzyn jat elge qımadym», — degen edi», — dep eske alady ol.

Sáken Jaqsylyqulynyń aıtýynsha, Tynyshbaı Raqymnyń elge degen janashyrlyǵy onyń búkil shyǵarmashylyq jáne azamattyq bolmysynan kórinetin. Aqyn ár oblystaǵy talanttardy izdep, Almatyǵa shaqyryp, sol kezdegi tanymal «Kesh jaryq» baǵdarlamasy arqyly halyqqa tanytýǵa tyrysqan.

Tynyshbaı Raqym Sákenniń jeke ómirinde de úlken iz qaldyrǵan. Ánshi aqynnyń ózine tek ónerde ǵana aǵa emes, ómirde de qıyn kezeńde qoldaý kórsetken jan bolǵanyn aıtady.

— Tynyshbaı aǵa óte seri kisi boldy. Óte taza, uqypty júretin. Shalbarynyń qyry synbaıtyn, ústine shań juqpaıtyn. Osy ándi aıtqannan keıin biz aǵa-baýyr bolyp jıi qarym-qatynasta boldyq. Meniń úılený toıymnyń búkil jumysyn ózi atqardy. Áıelim de alǵash kelin bolyp, sol kisiniń úıine kirdi. Meni qanatynyń astyna alyp, qamqorlyǵyn tanytty. Meni «Sákentaı» dep erkeletetin. Imany salamat bolsyn, sol aǵamdy saǵynamyn, — deıdi ónerdegi inisi.

Tynyshbaı Raqymnyń qamqorlyǵy Sákenniń baspanaly bolýyna da sebep bolǵan.

— Úısiz-kúısiz júrgen kezimizde bir bólmeli jataqhana alyp berýge yqpal etti. Sondaǵy qýanyshymda shek joq. Bir bólmeniń kiltin ustaǵanda, menen baı adam bolǵan joq. Kottedjdiń kiltin alǵandaı tóbem kókke jetti, — dep eske alady Sáken.

Ónerdegi inisi Tynyshbaı Raqymnyń shyǵarmashylyq murasyn keıingi býynǵa jetkizýdi de ózine paryz sanaıdy. Osy maqsatta ol «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» ánin qaıta óńdep, jańa oryndaýshymen birge usynǵan.

— Bul ándi qaıta óńdep, keıingi jastarǵa tyńdatsam degen armanym boldy. Ándi basqa qyrynan kórsetkim keldi. Shette týǵan, elin saǵynyp kelgen ónerli qazaq qyzy bolsa degen nıetpen talantty qyz izdedim. Sóıtip, Altaıdyń ar jaǵynda týyp-ósken qazaqtyń qara kóz qyzy Gúlsinaıdy taýyp, «Altaıdyń qyzynyń jaýaby» retinde osy ándi qaıta óńdep, elge usyndyq. Allaǵa shúkir, ánge ekinshi ómir syıladyq. Án eldiń jaqsy yqylasyn aldy. Tynyshbaı aǵanyń esimi de qaıta jańǵyrdy, — deıdi Sáken Jaqsylyquly.

Tynyshbaı Raqymnyń ónerdegi bolmysyn onyń balasy Tanattyń esteliginen de tereńirek tanýǵa bolady. Ol ákesin eń aldymen aqyn, sazger retinde emes, óte názik, meıirimdi, aq kóńil, sengish, balasha renjip qalatyn jan retinde eske alady.

— Balalarynyń kishkentaı jetistigin taýdaı kóretin jan edi. Birdeńe aıtsań, qurdasyndaı tyńdap, óz oıyn, aqylyn aıtyp otyratyn. Meni janyna kóp ertip, talaı issaparyna, shyǵarmashylyq keshterine bardym, — deıdi Tanat.

Balalyq shaqta Tanat ákesiniń el arasyndaǵy bedelin syrttaı baqylaǵanymen, onyń qanshalyqty úlken tulǵa ekenin birden túsine qoımaǵanyn aıtady.

— Halyq ákemdi erekshe yqylaspen qarsy alyp, qoltańbasyn alyp jatatyn. Sol kezde men: «Meniń ákem sonshama ne jasaǵan adam?» dep syrttaı tańǵalatynmyn. Ýaqyt óte, eseıe kele oılasam, aqyn Tynyshbaı shynynda da 53 jyl jasap, biraz shyǵarmashylyq, rýhanı qazynalar qaldyryp úlgergen azamat eken ǵoı degen oıǵa kelemin, — deıdi Tanat Tynyshbaıuly.

Ákesiniń qarapaıym minezi de ulynyń esinde erekshe saqtalǵan. Onyń dańqqa umtylmaıtyn, ózin alǵa shyǵarýǵa tyryspaıtyn aıtady.

— Ákemniń tabıǵı bolmysy shyǵarmalary men adamǵa degen qarym-qatynasynan kórinedi. Talantty adamdar qarapaıym bolady degen ras sóz. Ákem óte qarapaıym bolatyn, biraq óte jaqsy kıinetin. Qazir kóshede ketip bara jatyp, ákelerimen áńgime aıtyp, sóılesip bara jatqan ul-qyzdarǵa qarap, syrttarynan qyzyǵam. Aqyn ákemdi saǵynamyn, ańsaımyn. Sol baıaǵy bala kezimde qolynan ustap birge júrgen kezderim esime túsip, kóńilim bosaıtyn kezderim bolady, — deıdi ol.

Tanat osy saǵynyshty ákesiniń shyǵarmalary arqyly jeńildetedi. Onyń aıtýynsha, ákesiniń kitaptaryn ashyp, jyrlaryn oqyǵan kezde, onyń ózi janynda otyrǵandaı kúı keshedi.

— Sondaı kezderde úıge kelip, kitabyn ashyp, jyrlaryn oqyp, bir keremet sezimge bólenem. Mynandaı jyrlar, ánder jazyp qaldyrǵan aqyn ákem eshqashan umyt bolmaıdy. Meniń baqytym — sonda, — deıdi Tanat.

«Óner — umytylmaıtyn jalǵyz dúnıe…»

Tynyshbaı Raqymmen qyzmettes bolǵan jandardyń estelikterinde onyń taǵy bir qyry — sabyrly minezi, ónerge degen ishki jaýapkershiligi jıi aıtylady.

Qazaq televıdenıesinde birge jumys istegen áriptesiniń esteliginde Tynyshbaı aǵanyń kóp sóılemeıtini, biraq ár sóziniń salmaqty bolǵany baıandalady. Jumys kabınetiniń tereze jaqtaýynda únemi dombyra turatyn. Keıde aqyn dombyrany qolyna alyp, uzaq ýaqyt únsiz otyryp, áýen izdeıtin.

Estelikte Tynyshbaı Raqymnyń óner týraly aıtqan bir sózi de saqtalǵan: «Án degen — júrektiń ishindegi aıtylmaı qalǵan sóz», al kúıdi «sózdiń jetpegen jeri» dep baǵalaǵan.

Tynyshbaı Raqym úshin poezııa men mýzyka eki bólek dúnıe bolmaǵan. Biri — júrektegi oıdyń sózi bolsa, ekinshisi — sol oıdyń sazy edi. Onyń «Toǵyz perne — toqsan kúı», «Qobyzym — abyzym», «Kóne maqam — jańa saz», «Kókiregim — kúısandyq» degen kitap ataýlarynyń ózinen-aq aqynnyń óner tabıǵatyn qalaı qabyldaǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Onyń ózi bir estelikte aıtqandaı, «Óner — umytylmaıtyn jalǵyz dúnıe…».