Tımýr Pýlatov: Ádebıet shynaıy oqyrmandar ortasyna oralady
NUR-SULTAN . QazAqparat - Tımýr Pýlatov - ( 1939 jyly Ózbekstannyń Buqara qalasynda týǵan) belgili ózbek jáne orys jazýshysy, stsenarıst. Ózbekstan memlekettik syılyǵynyń, Vaja Pshavela(Grýzııa), Saıat Nova (Armenııa) jáne Halyqaralyq Mıhaıl Sholohov atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty. Ózbekstan men Tájikstannyń halyq jazýshysy. 1991 jyly KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy bolyp saılandy. 1992 jyly KSRO Jazýshylar odaǵy Reseı men TMD Halyqaralyq jazýshylar odaqtary qaýymdastyǵy (HJOQ) bolyp qaıta qurylǵannan keıin Tımýr Pýlatov osy iri jazýshylar uıymyn basqardy. 2000 jyly Tımýr Pýlatov HJOQ tóraǵasy qyzmetinen ketti. Ol shyǵarmashylyq odaqtyń basshysy bolǵan kezde, ózi jyldar boıy armandaǵan ádebı shyǵarmashylyqqa qaıta oraldy. Qazirgi ýaqytta búgingi zaman týraly úlken romannyń jazý ústinde. Ol «Tarazı tasbaqasy», «Buhara úıiniń qumarlyǵy», «Qalqymaly Eýrazııa» romandary arqyly álemge tanyldy. Tımýr Pýlatovtyń shyǵarmalary 50-ge jýyq tilge aýdarylǵan. 1991 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin jazýshy Máskeý qalasynda turady. «QazAqparat» HAA tilshisi áıgili jazýshymen suhbattasqan edi.
- Jazýshylar men aqyndardyń dáýiri boldy. Sh.Aıtmatov, R.Gamzatov, K.Kýlıev, M.Karım, D.Kýgýltınovterdiń ataǵy dúrkirep, álemge áıgili boldy. O. Súleımenov, M. Shahanov, T. Zulfyqarov, G. Safıeva sııaqty sanaýly juldyzdar qaldy. Ádebıetke Sizderdiń býyndaı úlken leptiń bolmaǵany baıqalady. Munyń sebebi nede dep oılaısyz?
- Siz aıtqan jazýshylar, jáne tek qana olar emes bizdiń zamanymyzdaǵy qalam ustaǵandardyń basym bóligi, óz shyǵarmashylyǵyndaǵy materıaldarda, jazý stılindegi sıýjet, olardyń ózindik ereksheligi men uqsastyǵyn bildirý úshin ǵana emes, sonymen qatar ózi ómir súrgen ortaǵa, partııalyq ákimshilik ádebıetke, tsenzýraǵa da qarsylyq tanytty. Belgili bir deńgeıde osyndaı arpalys árkimniń seziminde boldy. Osy jaǵdaılardan qashý jáne olardy tanýdy ózgertpesten jasaý úshin jazýshylar, keıde ártúrli kúrdeli janrlarda, halyq shyǵarmashylyǵy, mıfter men ańyzdar allegorııalaryn qoldanyp, ózin-ózi kórsetýdiń jańa túrlerin týdyryp jatatyn. Realızmniń astary retinde, kórkemdik ekspressııadaǵy shyndyqtyń kóptegen maǵynalary bar, qysqasy tsenzýradan aýlaq bolý úshin olar «ezoptyq tilde» kórsetilgen.
Sonyń nátıjesinde, olar ózderiniń ulttyq ádebıetterinde ulttyq deńgeıge kótergen jańa sóz, jańa pikir aıta aldy. Al bizden keıingi býyn úshin endi ómirdiń kóptegen qubylystaryna «tyıym» qoıylmaıdy, «joǵarydan» naǵyz ádebıettiń azabynan týyndaıtyn mundaı «qysym» bolmaıdy.
Ýaqyttyń ózi, dáýirdiń ózi kishireıip, mańyzdylyǵyn joǵaltty. Qazirgi zamanǵy ádebıettiń negizgi aǵymyna aınalý paradoksaldy bolyp kórinýi múmkin, biraq talantty týyndylardyń týýy úshin, meıli ol ádebıette bolsyn, kınoda, keskindemede bolsyn, avtorlar ózderiniń shyǵarmashylyq azaptaryn ǵana emes, sonymen qatar qorshaǵan ortanyń qarsylyǵyn da jeńýi kerek. Men muny óz tájirıbeme jáne «sovet» kezeńindegi kóptegen kóptegen jazýshylardyń tájirıbelerine súıene otyryp rastaımyn.
-Biz Sizdiń burynqazaq jazýshylarymen jaqsy aralasqanyńyzdy bilemiz. Bul dostyq búgin de jalǵasyp kele jatyr ma? Qazaq ádebıeti týraly ne aıta alasyz?
- Qazaq jazýshysynyń shyǵarmashylyǵymen alǵashqy shyǵarmashylyq baılanysym jas kezimde, Máskeýde stsenarıster men rejısserlerdiń joǵary kýrsynda oqyp júrgen kezimde bolǵan edi. 1965 jyly! Meniń kórkemdik jetekshim Vasılıı Ivanovıch Solovev, ózi maıdanger, stsenarıı jazý tájirıbesi retinde Baýyrjan Momyshulynyń «Volokolam tas joly» kitaby negizinde stsenarıı boıynsha eki epızod jazýdy usyndy. Qalaı bolǵanda da, men osy jumysty qolymnan kelgenshe oryndadym. Keıin bizben Máskeý túbindegi shaıqastarda erlik kórsetken keıipkerdiń ózi kezdesý ótkizdi ... Maǵan onyń beınesi óte úlken áser qaldyrdy...sondyqtan, jarty ǵasyr ótse de sol uly qazaqtyń beınesin áli umytqanym joq...
Qazirgi zamanǵy qazaq jazýshylarynan, men Máskeýde birneshe ret kezdesken Ábdijámil Nurpeıisov shyǵarmashylyǵyn óte joǵary baǵalaımyn. Jazýshylar delegatsııasy quramynda Shyǵys Germanııaǵa birge baryp, oqyrmandar aldynda sóz sóıledik. Nurpeısov dana, namysty dos retinde esimde qaldy..
Máskeýde Halyqaralyq jazýshylar odaqtary qaýymdastyǵynda jumys istegen kezde Nurlan Orazalınmen jıi kezdesip, ádebıet týraly, atap aıtqanda sol kezdegi kópultty ádebıettiń ishindegi eń jaqsysy bolǵan qazaq ádebıeti týraly áńgimelestim. Bizdiń ultaralyq ádebı baılanystar ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda derlik toqtady. Ókinishke qaraı, bizdiń bir-birimizge degen qyzyǵýshylyǵymyz azaıdy, shyǵarmalarymyzdy aýdarý azaıdy, bir-birimizdi kóp oqymaımyz da, sırek kezdesemiz.
Biraq qazaq ádebıetinde qandaı eńbekter jaryqqa shyqqan bolsa, búgingi kúnge deıingi túrkitildi ádebıettiń jarqyn mysaldarynyń biri solar bolyp tabylatyny anyq.
- Postkeńestik elder ádebıetiniń qandaı artyqshylyqtary jáne kemshilikteri bar?
- Bul keńistikte burynǵydaı shyǵarmashylyqqa eshqandaı ákimshilik jáne tsenzýralyq qysymnyń bolmaýynan artyqshylyq bolyp kóriner edi. Biraq qazir bizdiń býynnyń izimen artymyzdan kele jatqan jańa esimderdi ataý qıynǵa soǵady, óıtkeni olarmen «búkilodaqtyq» jáne álem ádebıetiniń baılanysy úzildi. Qaǵıda: ózińiz qalaǵan nárse týraly jazyńyz deý, asyǵystyqqa ákeledi, ádebıetti jańa formalarmen, ádistermen, janrlarmen baıytýǵa múmkindik bermeıdi ... Al oqyrman basqasha, sol danyshpandy unatatyn dana, oıly emes kitap betteri, ol ony oılastyrylǵan, shydamdylyqpen, taǵy bir ret qaıtalap jeńedi. Barlyǵy ınternette bar sııaqty. Biraq oqyrman talǵamyn tárbıeleıtin Internet emes, kádimgi kitap , ınternet oqyrmandy ósirmeıdi, moraldyq-adamgershilik jaǵynan baıytpaıdy. Kópshilikke ádebıet, kitap ólip bara jatqandaı kórinedi.
Biraq men ádebıettiń joıylmaıtyndyǵyna qatty senimdimin. Ádebıet Sofokl, Gomer, Evrıpıd, Omar Haııam, Ferdoýsı, Alısher Navoı, Nızamı zamanyndaǵydaı shynaıy ádebıet bilgirleri tárbıelengen ejelgi jáne ortaǵasyrlyq dáýirlerdegi shynaıy oqyrmandar men shynaıy ónerdi tanýshylar ortasyna oralady. Qashan? Ádebıet taralymsyz baǵalanyp, biraq ony túsinip, baǵalaǵandardyń jan dúnıesindegi injý-marjandaı bolǵan kezde ... Al qalyń romannyń ýaqyty ótti degen úkim asyra aıtylǵan. Sheksiz oqyrman kúnnen-kúnge kóp tomdyq «Shahname» epopeıasynyń danalyǵynyń sulýlyǵyna tamsanyp, kóp bettik romandar men poezııa týyndylarynyń epıkalyq aýqymyn qaıtadan sezinetin bolady.
- Sońǵy kezde Qyrym taqyryby sizdiń eńbekterińizde jańa deńgeıge kóterildi . Jalpy, sizdi bul taqyrypqa ıtermelegen ne?
- Meni óz atajurtynan qýylǵan Qyrym turǵyndarynyń taqyryby 1988 jyldan bastap, olardyń Ózbekstanda óz kózimmen kórgen, bóten eldegi azaptary týraly jazǵan kezimnen bastap qyzyqtyrdy. Tsenzýrany aınalyp ótip, men Qyrym týraly jarııalap úlgerdim , sodan keıin keńestik «Halyqtar dostyǵy» jýrnalynda, «Máskeý jańalyqtary» gazetinde jarııaladym , sodan beri bul taqyryp, óz Otanynan áditsizsiz aıyrylǵan halyqtyń azaby sııaqty, shyǵarmashylyǵymdaǵy áńgime, romandarǵa ótip júr. Jaqynda ǵana men Shoqan Ýálıhanovtyń shyǵystanýdaǵy eńbekterimen jete tanys bolǵan, ony joǵary baǵalaǵan kórnekti qyrym-tatar aqyny, túrkitanýshy ǵalym Bekır Choban-zade jaıly «Qyzyl daýyl – tikenekten juldyzdarǵa» degen romanymdy aıaqtadym.
- Búgingi ádebıet qaı baǵytta damýy kerek dep oılaısyz?
- Bizdiń ulttyq ádebıetter, menińshe, búgingi kúnge deıin keıbir oılarǵa salmaq túsiretin «sotsıalıstik realızm» aýyrtpalyǵynan, bılikti madaqtaıtyn nemese alys tarıhty sýretteıtin shyǵarmalardan bas tartýy kerek. Bizde mıftik realızm, modernızm, postmodernızm salasyndaǵy álemdik ádebıettiń úzdik úlgilerinde qurylǵan janr árkelkiligi joq. Bul, meniń oıymsha, bizdiń dástúrli shyǵys mádenıetimizge, mentalıtetimiz ben kózqarasymyzǵa erekshe tán ... Men álem týraly mundaı kózqarasty eshkimge tańbaımyn, tek prozadaǵy izdenisterimmen ǵana júremin ...
- Raqmet.
