«Til damıyn dese, halyq sany men kórsetkishterge qaramaıdy» - respýblıkalyq basylymdarǵa sholý

***
2010 jylǵy tamyzdyń 11-inde qasıetti Ramazan aıy bastalady. Ramazan - Alla taǵalanyń meıirim nury jaýatyn, sharapaty mol, izgi nıetti iske saýaby kóp, jyl on eki aıdyń eń qadirlisi. Bul aıda Allanyń rahymynan úmit ete otyryp oraza ustap, qulshylyq jasaǵan adamnyń táýbesi qabyl bolyp, japyraqtary tógilgen kúzgi aǵashtaı kúnálarynan arylady. Osyǵan oraı «Egemen Qazaqstan» gazetiniń senbilik nómirinde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy jáne Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftıi Sheıh Ábsattar qajy Derbisáliniń maqalasy jaryq kórdi. «Oraza - musylman úshin úlken sabyr mektebi. Sondyqtan musylmandar bul aıda ádep bilmes pendelerdiń ózine jasaǵan nebir oǵash is-áreketterin kórip, ashý shaqyrar sózderin estise de, jarylýǵa shaq qalǵan nápsisine "Men orazamyn" degen jalǵyz aýyz sózben toqtaý salyp, sabyrǵa shaqyrady. Mundaı kútpegen sózben soqqy alǵan sol ádep bilmesterdiń ózi de tereń oıǵa shomyp, táýbasyna keledi. Bul aıda múmin-musylmandardyń kózi tek aqıqatqa ǵana ashylyp, qulaǵy tek jaqsy nasıhatty ǵana tyńdaıdy. Tili bos sózderge kúrmeledi de, nebir jaqut-marjan jaqsy sózderge aǵytylady. Qoly tek adal ustap, aıaǵy tek saýap izdep, jaqsylyqqa júgiredi. Mundaı jandardyń jadynda árdaıym Haq Elshisiniń (s.ǵ.s.): "Kimde-kim jalǵan sóıleýin qoımasa, jaǵymsyz qylyqtarynan tyıylmasa, Alla taǵala ondaı adamnyń tek aýyz bekitkenine muqtaj emes", degen eskertýleri jańǵyryp turady», delingen.

«AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi Rıchard Hoýgland Astana qalasyndaǵy lokomotıv deposynda boldy. Onda elshi depo jumysymen qatar, qazaqstandyqtardyń temir jol salasyn damytýdaǵy uzaq merzimdi yntymaqtastyq josparymen de tanysty», dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti. 2006 jyldyń qyrkúıeginde QTJ (Qazaqstan Temir Joly) kompanııasy GE-ge quny 650 mıllıon dollar bolatyn Evolution serııaly 310 lokomotıvke tapsyrys bergen bolatyn. Pensılvanııanyń Erı qalasyndaǵy GE Transporation zaýytynda qurastyrylǵan 10 lokomotıv TMD-da dızeldi-elektrli lokomotıvterdiń tuńǵyshy bolyp tabylady. Al Astanadaǵy JSC lokomotıv deposy qalǵan 300 lokomotıvti qurastyrý úshin AQSh-ta shyǵarylǵan bólshekterdi paıdalanbaq. Tolyq qýatyna kóshken qazaqstandyq kásiporyn 600 adamdy jumysqa tartý arqyly jylyna 100 lokomotıv jınaıtyn bolady. 2009 jyly jeltoqsanda GE qazaqstandyq kásiporynda qurastyrylǵan Evolution serııaly lokomotıvterdiń alǵashqy partııasyn shyǵarýdy qolǵa aldy.

***

Qoǵamymyzda dendep bara jatqan derttiń biri - nashaqorlyq. Búginde elimizde esirti zattaryn qoldanylatyndardyń sany 53 myńnan asyp ketken kórinedi. Demek, alańdaıtyn-aq jaıt. Osy máselege nazar aýdarǵan «Alash aınasy» gazeti senbilik nómirinde «nashaqorlardy qylmystyq jazaǵa artý kerek pe?» degen saýaldy mamandar nazaryna usynǵan eken. Saýalǵa jaýap bergen Májilis depýtaty Amangeldi Momyshev «nashaqorlardy qylmystyq jazaǵa tartýdy tolyǵymen qoldaımyn. Sebebi sońǵy kezderi Qazaqstanda esirtki paıdalanýshylar sany kúrt ósken. Olardy emdeý arqyly jaqsy nátıjege qol jetkizý múmkin bolmasa, amal joq, qatań sharalarǵa barýǵa týra keledi» dese, zań ǵylymynyń kandıdaty Ǵabıden Jaılın «esirkige elitkenderdi qylmystyq jazaǵa tartý arqyly olardyń sanyn azaıtýǵa qol jetkizemiz deý durys emes. Emdeý arqyly olardy azaıta almaı otyrǵanda, túrmege toǵytý arqyly olardyń sanyn odan saıyn órshitý alýymyz ábden múmkin», dep óz pikirin alǵa tartady.

Osy basylymnyń turaqty «Dat!» aıdarynda AQSh-tyń Indıana ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory Ýılıam Fıermanmen aradaǵy suhbat «Til damıyn dese, halyq sany men kórsetkishterge qaramaıdy» degen taqyryppen berilgen. Basylym tilshisiniń barlyq saýaldaryna tuşymdy jaýap bergen ol «men Mońǵolııada boldym. Bylaı qarasańyz, Mońǵolııa Qazaqstan sııaqty baı memleket emes. Biraq Mońǵolııanyń kitap dúkenderinde balalarǵa arnalǵan oqýlyq-kitaptar óte kóp. Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy munymen salystyrýǵa da kelmeıdi. Memleket balalarǵa arnalǵan sapaly kitaptardyń shyǵarylýyna múddeli bolýy tıis. Ókinishke qaraı, Qazaqstanda qazir shyǵyp jatqan kitaptardyń baǵasy óte qymbat. Sapasyz oqýlyqtar men sózdikter, bilikti mamandardyń jetispeýshiligi qazaq tiliniń bedelin túsirip, onyń mazmundylyǵyna, shuraılylyǵyna kúmán keltirýshilerdiń qataryn artyryp otyr», depti. Suhbattyń tolqy nusqasyn oqyǵyńyz kelse, «Alash aınasy» gazetiniń senbilik nómirin jiberip almańyz.

Ústimizdegi jyldyń 2 tamyzynda Reseıdegi Omby oblysynyń Toqaly aýdanyndaǵy Bekishev aýylynda sibir jarasy tirkelgeni týraly jarysa jazǵan reseılik basylymdar «bul oqıǵaǵa Qazaqstannyń qatysy bar» dep jarııalap úlgerdi. Al keshe elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi bul baılamdy joqqa shyǵaryp, baspasóz máslıhatyn ótkizdi. «Osy aqparattan keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óz zertteýin júrgizdi. Sońǵy úsh jyldan beri Reseı tarapynan Omby oblysyna nemese Reseı Federatsııasynyń basqa aýdandaryna jylqy maly men jylqy etin alyp shyǵýǵa ruqsat berilgen emes. Onyń ústine Reseıde jylqy malyna nemese onyń etine degen suranys óte tómen. Ombyda jylqy maly bizdiń elmen salystyrǵanda arzan bolǵandyqtan, Qazaqstannan jylqylardy alyp shyǵý ekonomıkalyq jaǵynan da tıimsiz. Sibir jarasy aýsyl nemese basqa da mal aýrýlary sekildi shekara arqyly taramaıdy. Bul - aýrýdyń aldyn alatyn ekpeniń ýaqytynda jasalmaýynan paıda bolatyn aýrý. Al Omby oblysyndaǵy sharýa qojalyǵyndaǵy maldar osy aýrýǵa qatysty der kezinde egilmegen», - deıdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agroónerkásip keshenindegi memlekettik ınspektsııa komıtetiniń basqarma bastyǵy Aqyn Esbolaev. Bul jaıynda keńirek «Aıqyn» gazetiniń senbilik nómirinen oqı alasyzdar.

«Dál búgin qazaq ádebıetin ádebı syılyqtyń álegi bılep tur deýge bolady. Eki jylda bir beriletin Memsyılyqtyń jyry áli taýsylar emes. Jumeken men Shámshi marqumdardyń kórine deıin shýlattyq. Qytaıdaǵy Qajyǵumar aqsaqalǵa «Memsyılyq bermeıdi eken, onda ózimiz soǵan parapar syılyq taǵaıyndaımyz» dep birazymyz dúrliktik. Osynyń bári neden shyǵyp jatyr? Árıne, syılyqtan. Jurttyń bári Nobel syılyǵynan bas tartqan Lev Tolstoı deımisiz? Bolmasa, Memsyılyqqa ómiri ıek artyp kórmegen Muhtar Shahanov syndy bolý da ekiniń biriniń qolynan keler me?», dep jazady «Aıqyn» gazeti «Ádebı syılyqtyń álegi» degen taqyryppen basylǵan maqalasynda. Jarııalanymnyń tolyq nusqasyn oqyǵyńyz kelse, basylymnyń búgingi sanyna nazar salyńyz.

«Astana aqshamy» gazetiniń búgingi sanynda QR Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy Baýyrjan Omarovpen aradaǵy suhbat «Birliktiń de, tirliktiń de tili bar» degen taqyryppen jaryq kórdi. Osydan biraz kún buryn úkimet qabyrǵasynda talqyǵa salynǵan Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy negizinde órbigen ekýara áńgimeniń tolyq nusqasyn oqyǵyńyz kelse, basylymnyń senbilik nómirin jiberip almańyz.