Til - Arman

Bul tájirıbede dáleldengen jaǵdaı, onyń aıǵaǵy búginde joǵarǵy deńgeıdegi jınalystardyń orys tilinde ótýi. Mysaly, Jer komıssııasynyń ekinshi otyrysynda 75 adamnyń 67-i qazaqtar otyrǵanda 78 jastaǵy «aqsaqal» oryssha sóıleý kerek dep jar saldy. Bul sózin «uıat» dep otyrǵan «aqsaqalymyz» joq. Óz pikirin durysqa sanaǵan. Mine, bizdiń til máselesine jetken jerimiz. Ol «aqsaqaldyń» ýáji másele tilde emes, másele jınalystyń mazmunynda. Iá, bálkim bu da durys pa eken?! Oılanyp kóreıik.

* * *
Osyndaı túsinik bar jáne ony ózgertý múmkin bolmaı tur. Máseleniń mánin uqsaq boldy, tilde turǵan ne bar táıiri deıdi ózge tilde oqyp, tárbıelengender.
Bul máselege búginde orys jurtynyń qatysy shamaly. Úreı boılaryn, sana-sezimderin bılep alǵan ata, aǵa urpaq orysshadan ketse sýǵa keterdeı bezekteıdi. Sóıtip, bezektep balalaryn oryssha oqytyp tárbıeledi, kelesi satyda onyń balalary óz balalaryn, (atanyń nemerelerin), sol dástúrmen oqytyp tárbıeleýde. Jáne olar aıtady, mine, kórip otyrsyńdar ǵoı, qazaq tilin bilmeı-aq mınıstr boldym, ákim boldym, akademık boldym, bıznesmen boldym. Iá, boldy, toldy. Olar qazaq tiliniń aıtarlyqtaı qajettiligin ańǵarmadyq desedi. Shyndyq. Qazaq tilinsiz-aq úılenip, úı bolyp, bolyp-tolyp otyrmyz. Qazaqstan shekarasynan attasaq boldy qazaq tili eshkimge keregi joq, - deıdi taǵy da olar. Bulardy qostap tipten shetke shyqpaı-aq. Qazaqstanda qazaq tiliniń qajetin sezinip júrgenimiz joq - dep te kelte qaıyratyndar jetkilikti. Ras. Barlyq jerde oryssha. Jaǵdaı solaı?! Qazaq tilinsiz-aq toı-toılap júrgen jaıymyz bar.
* * *
Táýelsizdikke jıyrma bes jyl toldy, ulyq meıramdy toılaýǵa kirisip kettik. Táýelsizdik degen ulttyq ıdeıa. Biraq, til táýelsizdigi týraly sóz aıtý qıyn. Qazaq tiliniń hali osydan jıyr­ma jyl burynǵy qalpynan ózgergen joq, qaıta birshama tómendep ketkenge uqsaıdy.
Búginde resmı keńselerde, bas­qosýlarda tilge qatysty bir dert paıda boldy. Ol qazaq tilin «aıaýshylyq», «músirkeýshilik» derti. Onyń mánisin aıtyp bereıin. Sheneýnik sóziniń bes - alty jolyn qazaqsha bastaıdy da ári qaraı orysshaǵa túsip «raqattanyp» sala beredi-aý deısiń, sońynda qazaq tiline taǵy «aıaýshylyq» derti ustap taǵy da bir-eki sóz qazaqsha aıtqan bolady. Sóıtip, tilimiz ana tili emes, «mazaq tiline» aınalýda. «Munymyz uıat emes pa eken» dep oılanyp jatqan eshkim joq. Sebebi sózimdi bári túsinip alsyn deıdi. Bul da ras. Jınalǵandar onyń qazaqsha eki-úsh aýyz sózin emes, «jorǵalap» ketetin orysshasyn tosyp otyrady.
Budan qandaı qorytyndy shyǵarýǵa bolmaq. Aǵaıyndardyń bir parasy qazaq tilinsiz qazaq bolý nıetinde.

* * *
Iá, baıqaımyn jurttyń bir parasy ana tilinsiz-aq qazaq bolǵysy keledi. Ol qalaı bolmaq? Solaı bolar da edi, eger frantsýzdar frantsýz tilinen bas tartsa, nemister nemis tilinen bas tartsa, japondar japon tilinsiz-aq ómir súremiz dese, túrikter túrik tilinsiz el bolamyz dese nemese únemi úlgi tutatyn kórshimiz orys halqy orys tilinen bas tartyp «ǵylym tili» dep aǵylshynǵa ótse. Joǵaryda aıtylǵan halyqtardyń ondaı oılary múldem joq.
Ana tilinsiz orys bolýǵa orys halqy kóne me? Joq. Qazirgi Reseıdegi til saıasaty janyp tur. Orys tilin Reseıde ǵana emes, Ýkraınada, Qazaqstanda, t.b. elderdegi hali qalaı, ony biz qadaǵalaýymyz qajet dep ashyqtan - ashyq jar salýda. Al biz qazaq tilinsiz qazaq bolǵymyz keledi, muny qalaı túsinýge bolady. Memlekettik til máselesin sheship almaı, endi aǵylshyn tilin úırený kerek eken. Aǵylshyn tilin meńgerýge eshkimniń qarsylyǵy joq. Qajet bolsa kim bolsyn meńgerip alady, daıashyǵa, shoferge qajettisi 200 sóz. Úsh myńdaı sóz bilgen jan saırap-aq ketedi, onyń ne qıyndyǵy bar. Tildegi demokratııa sol, kim qandaı tildi bilgisi kelse, qazirgi jaǵdaıda ony bilýdiń esh qıyndyǵy joq. Másele - memlekettik tildi Qazaqstan azamattarynyń bári tegis bilýinde.
Qazaqstan Respýblıkasy azamaty­syń ba, memlekettik tildi bilý azamattyq boryshyń, másele nege talqyǵa túsýi kerek? Orys tilin bilýdiń burynǵy zamandaǵydaı qajeti shamaly. Búginde orys tili aǵylshyn tilimen básekege tústi. Mundaı jaǵdaılar ár zamanda bolǵan, bir kezde Rım Imperııasy asa qýatty bolǵanda Latyn endi, odan Eýrazııa óńirinde qypshaq tili, Arab halıfaty qýatyna engende álem arab tilinde sóıleı bastady. Eýropa ǵalymdary R.Bekon (1214-1294) sııaqtylar arab tilin ábden meńgerdi, Chernyshevskıı, Jýkovskıı sııaqty orys zııalylary arab tilin jetik bilgen. Keńes Imperııasy kezinde orys tili negizgi til boldy, endi ol burynǵy qyzmetin álsiretti, bul tabıǵı jaǵdaı. Reseıdiń ásire ultshyldarynyń qaı elde (postkeńestik) orys tiliniń saıası, qoǵamdyq qyzmetteri álsiredi dep, shý shyǵaryp, sol elderge kóz alarta bastaýy eski ımperııalyq túsinik.
Ár zamannyń óz sanasy bar, onymen sanasý kerek. Qazaqstandyqtar úsh til bilýi kerek degende sany mıllıardtan asqan Qytaı eliniń tilin, Eýropalyq deńgeıge kóterilgen aǵaıyn túrik tilin, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń bir qulaǵynda oınap otyrǵan arab elderiniń tilin qaıda qoıasyń. Jáne buǵan qosa aıtarym ıslam dini, tili, teologııasy qazaq dalasyna ábden sińgen, olaı bolsa Quran túsken tildi nege oqyp úırenbeske. Munyń bárin bylaı qoıǵanda keıingi kezde qarqyndy túrde óris alyp kele jatqan Latyn amerıkasynyń tili - ıspan tili de qajet. Eýropa elderine, ásirese Frantsııaǵa barsaq, aǵylshyn tilin quptamaıtyn psıhologııanyń kúnnen-kúnge kúsheıip bara jatqanyn ańǵarasyń. Til týraly Germanııada sondaı úrdis júrýde.
Búginde tilder básekesi qaýyrt jaǵdaıda. Sondyqtan til máselesinde bárin aǵylshyn tiline tirep qoıý durys bolar ma eken?!
Aqparattyq tehnologııa jetilgen saıyn tilden tilge aqparat aýdarý kádimgi iske aınalýda. Bizge aqparattyq tehnologııany jetildirip, bir aǵylshyn emes kóp tilderden aqparat alýdy dástúrge aınaldyrýymyz zaman talaby.

* * *
Járar, ol iri halyqtar nemis, aǵylshyn, orys sııaqty halyqtar mundaı dertke túspegen, kerisinshe óz tilderin memlekettiń basty qundylyǵy dep baǵalap, azamattyq berýdegi basty talap etip tilderin meńgerýdi qoıǵan. Al óz aǵaıynymyzǵa kelsek: ózbekter ózbek tilinen, tatarlar tatar tilinen, ázerbaıjandar ázerbaıjan tilderinen, biz sııaqty bas tartyp ana tilinsiz ózbek, tatar, ázerbaıjan bolamyz dep otyr ma?
San jaǵynan úsheýin qosqanda qazaq halqyna jetpeıtin Baltyq jaǵalaýynda elder: estondyqtar, lıtvalyqtar, latvııalyqtar ózderiniń ana tilderinen bas tartyp otyr ma? Joq. Til másele­sinde olardyń tuǵyry berik. Sonda bizge ne bolǵan? Bul bolǵannyń sebebi bar. Qazaq halqy úsh júz jylǵa jaqyn Reseı bodandyǵynda bolyp keledi. Patsha saıasaty qazaqtyń tutastyǵyn joıý, osy maqsatta qazaq elin gýbernııalarǵa, ýezderge bólshektedi, «orystandyrý» saıasatyn júrgizdi. Ilmınskıı Nıkolaı Ivanovıchtiń (1822-1891) qyrǵyz-qaısaqtardy orystandyrý úshin dinin jáne tilin ózgertý qajet dep, ózinshe otarshyldyq ıdeologııaǵa negizdelgen «pedagogıkalyq júıe» qoldanǵan. Osy maqsatqa laıyq saıa­sat san ǵasyrlar boıy júrgizilip, nátıjelerin berdi. Keńes zamanynda osy saıasat jańa qarqynǵa ótti. Islam dini joıyldy (ol el esinde dástúr retinde ǵana saqtaldy), qazaq tili qosymsha tilge anyǵyn aıtqanda, «aýyldyq deńgeıdegi til» mártebesine ıe boldy. Bul saıa­sat­ta nátıje berdi. Qazaq tilin bil­meıtin, tipten bilgisi kelmeıtin, nıetteri ózgergen qazaqtar ósip shyqty. Bulardyń sany birshama, olardy endigi jerde nemereleri túzetpese basqa qaıran joq. Olar qazaq tilinsiz ómir súre beredi, olarǵa Abaı, Mahambetterdiń, qazaq tarıhynyń qajeti shamaly.
Eń bastysy, bular qazaq tilin aýyl­sharýashylyǵynyń (mal sharýa­shylyǵyn) tili, demek ǵylymǵa qatysy joq desýde. Mundaı mánsiz túsinikke toqtalýdyń qajeti shamaly, biraq sony aıtyp júrgen jáne ózge etnos ókilderiniń aýzyna sóz salyp júrgender ózderin «qazaqpyz» dep sanaıtyndar, oqyǵan qarataıaqtar, professorlar, akademıkter, qalamgerler (orystildi bári emes ishinara), sondyqtan jurt bul sózge qulaq túrip qalǵan. Astana qalasynda orys tildi mektepterde qazaq balalarynyń bilim alyp, tárbıelenýi osy psıhologııalyq haldyń kórinisi.

* * *
Oılanaıyq, tilsiz halyq bola ma? Men halyqtyń ana tiline qatysty aıtyp otyrmyn. Jurttyń bir parasy ana tiline jatbaýyr psıhologııaǵa ushyraǵan. Ana tildi qajetsinbeıdi, ózge eldiń tilderin meńgerip alady. Ondaılarǵa ne ýáj aıtýǵa bolady, aıtsań da tyńdamaıdy, tyńdaǵysy da kelmeıdi. Mundaı jaǵdaıǵa qaıǵyrýdyń reti bar ma? Joq. Demokratııa, adam quqyǵy jaǵynan árkimniń óz sharýasy, biraq qoǵamdyq qatynastarda bul máseleden kollızııalar týyndaıtyny anyq. Til degen ultshyldyqtyń ózegi, sondyqtan qazaq qaýymynda til máselesi saıası dertke aınalýda. Saqtyq qajet. «Táýelsizdik qurdastary» dep atalatyn jas urpaq jasy 20 men 30 aralyǵyndaǵy jastar. Olar qoǵamǵa «din tolqynyn» ákeldi, endi «til tolqynyn» ákelse ne bolmaq. Bul el birligine syn. Sondyqtan órkenıettik, quqyqtyq sheshimder izdeý qajet.

* * *
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi statıstıka komıtetiniń habarlaýynsha, Qazaqstan halqynyń sany mamyr aıynyń basynda (2016 j.) 17 mln 733,1 myńǵa jetip, endi jylma-jyl 250 myńǵa kóbeıtip otyrsa 2025 jyly-aq 20 mıllıonǵa jetip qalarmyz degen sáýleli úmit bar. Eger, Qudaı qalap, osy ósim saqtalsa, qazaq halqynyń úlesi artyp, sany 15 mıllıonǵa jetpek.
Bul qazaqtardyń buryn bolyp kórmegen jaǵdaıy. Shet eldik baýyrlardy qossaq 20 mıllıonǵa jaqyndaýymyz yqtımal. Mundaı jaǵdaıda til ǵana emes, kóp jaǵdaıymyz sapaly ózgeristerge túsedi. Halyqtyń daryndy, talaptylar úlesi ósip, el eńsesi kóterilip, tyń brendtter oryn almaq.

* * *
Til sol tilde sóıleıtin eldegi úles sal­maǵyna tikeleı qatysty. Amangeldi Aıtaly osy máselege mynandaı derekter keltirgen. 1887 jyly Reseı ım­perııa­sy sanaq júrgizgen (Túrkistan ólke­sin esepke almaǵanda) qazaqtar 71,9 paıyz, orystar 10,5 paıyz bolǵan. Al 1913 jyly Ahmet Baıtursynov elimizde 6 mln. qazaq bar dep edi. 1959 jylǵa deıin, osy Ahmet Baıtursynov atap kórsetken qazaqtar sany kemı berdi: 1920j. - 58,5 %, 1939 j. - 37,8, 1950j. - 30% 1950 jyldary qazaq sany 3 mln jeter-jetpes halde. Otyz jeti jylda (ósimdi bylaı qoıǵanda) qazaq halqy 3 mln-ǵa kemidi. Ne boldy? Aıtyp taýyspas sumdyqtyń bári boldy. Bul qyzyl ımperııanyń (kommýnısterdiń) genotsıdi.
1970 jyldan bastap az-azdap elimizde qazaqtar úlesi (ósimi) biline bastady. 1970 j. - 32,6%, 1979j. - 36,8%, 1989j. - 40%, 1999j. - 53,4%, 2009 - 63,7%, 2013j. - 65%.
Qazaqstan Respýblıkasynda 11 mln-nan asa qazaqtar bar, biraq til máselesine kelsek, másele basqasha. 2009 jylǵy sanaqqa súıensek, 95,4% qazaq erkin oqıdy, 63,2% erkin jazady degen statıstıka shyndyqtan alys. Anyǵyn bilý qıyn is. Biletinim, qazaq tilinsiz qazaq bolyp júrgender paıyzy aıtarlyqtaı. Tilsiz qazaqtar legi azaıar emes. Qazaqtarǵa bógde til ana tiliniń ornyn basyp bara jatqany qaýipti.

* * *
Iá delik, qazaq tilinsiz qazaq bola qoıalyq. Sonda bizdi kim qushaǵyna almaq. Kim bolmaqpyz? Jeke adamdar margınal bolyp jatyr, ol bar úderis, al halyqtyń margınal bolǵanyn kim kórgen? Assımılıatsııaǵa san jaǵynan qazaqtardan áldeqaıda az Estonııa (1,325 mln), Latvııa (2,013 mln), Lıtva (2,956 mln) elderi túspegende bizge ne boldy?
Jurttyń aldyna túsip ne kórindi? Ana tilinen ada bolýdy qazaq «óz qaǵynan jerigen» deıdi. Ony ǵylymda «ulttyq nıgılızm» dep te ataýda. Másele, tipten ataýda ǵana emes. Sóz ana tilinen bezingen qazaqtar týraly.

* * *
Qazaqstan jaǵdaıynda qazaq basylymdaryn, kitaptaryn, t.b. oqymaǵan qazaqtar jáne qazaqstandyqtardy saýatty jandar dep aıtý qıyn. Qazaqtyq týraly ǵylymı eńbekti mazmunda negizinen qazaq basylymdary aıtýda, jazýda. Ózge tildegilerde: algorıtm basqa, úndestik ózge, túsiný taıaz, halyqty jete bilýge ynta saıaz. Bul orys tilinde ǵana sóılep jazatyndarǵa qatysty aıtylǵan ýájder.

* * *
Men orys, qazaq tilderin qatar meńgergen qazaqpyn. Kóptegen áriptesterim, zamandastarym nege bir-aq tilde orys tilinde ǵana sóıleıdi, tyńdaıdy, oqıdy, bilim alady, bilim jáne tárbıe beredi, nege? Olar eki tildi qatar meńgermegen osyndaı jaǵdaıda, qaıdaǵy úshtildilik.

* * *
Orys tiline kelsek, ol tilde óktemdik bar. Túsinikti. Kezinde Reseı ımperııasynyń tili boldy. Oqydyq, úırendik. Aýyldaǵy Abaıdyń ózi Aleksandr Pýshkın men Mıhaıl Lermontov shyǵarmalaryn aýdardy. Ol rýhanı qajettilik jáne qazaq poezııasynyń órleýi boldy. Abaı qara sózinde orys tilin úırensek dúnıe arzanǵa túsedi dedi, biraq onyń oryssha oqyǵan adamdardan kisilikti adamdar shyqpaı júr degeni bar emes pe?
Orys tili Keńes ımperııa­synyń, onyń ıdeologııasy­nyń tili, saıasat tili boldy. Oqydyq, úırendik, bilim aldyq, paıdasyn kórdik. Qazir jaǵdaı basqa. Egemendik bar. Endigi jerde til máselesinde óktemdiktiń qajeti joq.
Ózge tildi meńgerý úshin aldymen qazaq bolyp alaıyq, óz ana tilimizdi aıalap, qurmettep, tórge shyǵaryp, mártebesin ósirip, qundylyqtar júıesindegi ornyn anyqtap, ótken ata-babalarymyzben suhbat jasaı alatyndaı etip, (olar aǵylshyn, orys tilin bilmeı ótti emes pe) urpaqtarǵa qazyna, mura bolatyndaı dárejege kóterý máselesi kún tártibinde.
Mundaı jaǵdaıdan jalǵyz biz ǵana emes, ózge halyqtar da ótip keledi, áýeli ana tilinde bilim alyp baryp, kóptildilikke ótken jón. Ol úshin (biz kópten beri aıtyp júrgen usynys) bir el, bir mektep baǵdarlamasyna ótý qajet. Orta mektep standarty bir bolsa, búgingideı orys, uıǵyr, tatar mektepterine bólinbeı, 1-4 synypqa deıingi barsha etnos balalary memlekettik tilde ǵana bilim alyp, tárbıelense, elimizdegi «orystildiler» jáne «qazaqtildiler» degen másele túpkilikti sheshiler edi. Osy máseleni, meniń kótergenime on jyldan asa ýaqyt ótti. Bastaýysh synyptarynan keıin kóptildilikti (mamandarmen) aqyldasyp júrgizse quba-qup. «Men bilemge» salyný jaqsylyqqa bastamaıdy, jurtpen keńesken jón. Til bolashaǵyn talqylaýǵa túsken azamattar durys aıtyp jatyr, fızıka, hımııa, bıologııa, t.b. jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytý qazaq tiliniń qoldanys aıasyn taryltý degen sóz shyndyq.
Til tereń tamyrly qubylys, ol halyqtyń tarıhı rýhanı qazynasy, dúnıetanymdyq sýbstantsııasy.