Tıbet mýzeıindegi qoshqarmúıiz: qazaq pen tıbetti jaqyndastyratyn qandaı uqsastyq bar

Alaıda ǵıbadathanadan shyǵyp, jergilikti halyqpen tildese bastaǵanda, qazaq tirshiligimen úndesetin tańǵalarlyq uqsastyqtar baıqalady.

Máselen, Qytaıdyń Gannan-Tıbet avtonomııalyq oblysynda ornalasqan Tanka óneri mýzeıinde qazaqqa etene tanys qoshqarmúıizge uqsas órnek tur. Álbette bul qoshqarmúıiz oıýynyń dál ózi emes. Degenmen syrtqy pishininiń uqsastyǵy kóshpeli órkenıetterdiń kórkemdik tanymynda ortaq tustar bolǵanyn ańǵartady.

Tanka — tıbet býddızmindegi qasıetti keskindeme óneri. Ol dinı tálim berý, medıtatsııa jáne qulshylyq kezinde paıdalanylady. Onda Býdda, qasıetti nyshandar men mańyzdy oqıǵalar beınelenedi. Ár sýret ǵasyrlar boıy qalyptasqan qatań tártippen salynady. Tankalar kóbine maqta nemese jibek mataǵa tabıǵı mıneraldy boıaýlarmen salynady jáne altyn untaǵymen árlenedi. Daıyn týyndy jibekpen kómkerilip, shıyrshyqtap oralady. Mundaı tásil tankany uzaq saqtaýǵa ári qajet kezde ońaı alyp júrýge múmkindik beredi.

Búginde tanka óneriniń iri ortalyqtarynyń biri — Gansý provıntsııasyndaǵy Labrang monastyry men Sıahe aýdanyndaǵy Tanka óneri qalashyǵy. Munda ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúr saqtalyp, tájirıbeli sheberler jastarǵa tanka salýdyń qyr-syryn úıretip keledi. Shákirtter birneshe jyl boıy qasıetti beınelerdiń ornalasý tártibin, dene proportsııasyn, tústerdiń mánin jáne sýret salýdyń dástúrli ádisterin úırenedi. 2006 jyly tanka óneri Qytaıdyń materıaldyq emes mádenı murasynyń ulttyq tizimine engizildi. Búginde bul óner tıbet halqynyń rýhanı murasyn tanytatyn eń qundy mádenı qazynalardyń biri sanalady.

Qoshqarmúıiz — qazaq oıý-órnegindegi eń kóne ári keń taraǵan zoomorftyq órnekterdiń biri. Ol kúsh-qýattyń, bereke-birliktiń, ósip-órkendeýdiń nyshany sanalady. Zertteýshiler bul beıneniń tarıhyn saqtar men skıfter dáýirine deıin aparady. Sol kezeńde qoshqarmúıizge uqsas belgiler «farn» uǵymymen baılanystyrylǵan. Ejelgi túsinik boıynsha, farn — adamǵa baq-bereke men ómirlik qýat darytatyn, Táńirdiń jarylqaýyn bildiretin kıeli kúsh.

Al Tıbette osyǵan uqsas sándik element gaben dep atalady. Ol býddızmdegi segiz qasıetti nyshannyń biri — jeńis týynyń quramdas bóligi. Gaben kedergilerdi jeńýdi, berekeniń artýyn jáne adamdy rýhanı turǵydan qorǵaýdy bildiredi. Gaben qos qabat qyzyl jáne sary parshadan tigiledi. Sary tús — jerdiń, ıgi amaldardyń jemisi men Býdda iliminiń, al qyzyl tús — meıirim men qorǵandy meńzeıdi. Tómengi bóligindegi túrli tústi jolaqtar tabıǵattyń bes bastaýyn beınelep, duǵa-tilektiń kókke taza kúıinde jetýin meńzeıdi.

— Órnegimizdiń uqsas bolýy barsha adamzat balasynyń rýhanı baılanysyn bildirse kerek. Gaben kez kelgen jerge ilinbeıdi. Ol kóbine tankanyń nemese Býdda músininiń eki jaǵyna ornalastyrylady. Bul ǵıbadathanadaǵy saltanatty aıshyqtap qana qoımaı, keńistikti tazartyp, tórt taraptan ıgilik pen qut-bereke kelsin degen izgi nıetti bildiredi, — deıdi «Tıbet tankasy» materıaldyq emes mádenı murasynyń jetekshi murageri Tszıaoba Tszıabý.

Qazaqtar men tıbettikterdiń tili men dini bólek bolǵanymen, turmysynda ortaq belgiler az emes. Eki halyq ta — tabıǵatpen etene ómir súrgen, mal sharýashylyǵymen aınalysqan kóshpeli mádenıettiń ókilderi. Qazaq úshin jylqy, qoı men túıe qasterli bolsa, tıbettikter úshin sarlyq ta dál sondaı mańyzǵa ıe. Qazaq dastarqanyn qymyzsyz, shubatsyz, aıransyz nemese qurtsyz elestetý qıyn. Al tıbettikter sarlyq sútinen irimshik, maı, ıogýrt ázirlep, sary maı men tuz qosylǵan sháı ishedi. Bıik taýda ómir súretin jurt úshin bul — boıǵa qýat berip, jylý saqtaıtyn sýsyn.

Tıbettik kóshpeliler de maýsymdyq jaılaýǵa kóship, sarlyq júninen toqylǵan kóshpeli shatyrlardy paıdalanady. Qonaqty qurmetpen qarsy alý, úlkendi syılaý, tabıǵatpen úılesimde ómir súrý sııaqty qundylyqtar da eki halyqqa ortaq. Árıne, basty aıyrmashylyq — dinı dúnıetanymynda. Qazaq halqynyń basym bóligi ıslam dinin ustansa, tıbet mádenıetiniń rýhanı negizin býddızm quraıdy. Soǵan qaramastan, Tıbet óńirlerine sapar shekken qazaqstandyqtar bul ólkeden ózderine etene jaqyn turmys pen dástúrdiń belgilerin baıqaı alady.

Aıta keteıik, Qazaqstan men Qytaı gýmanıtarlyq jáne týrıstik yntymaqtastyqty nyǵaıtyp keledi. Buǵan deıin Kazinform tilshisi Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginiń týrıstik áleýetine sholý usynǵan edi.

Sondaı-aq, Qytaıda óndiriletin sarlyq súti ónimderi Qazaqstan naryǵyna shyǵýy múmkin.