Tıbet QazAqparat nazarynda: Lhasa - puttar mekeni
LHASA. QazAqparat - Byltyr QHR Tıbet avtonomııalyq aýdanynyń qurylǵanyna 50 jyl toldy. Qytaı bıliginiń málimetterine sensek osy ýaqyt ishinde, óńirdiń JІÓ 282 esege artyp, 102 mlrd ıýanǵa (15,4 mlrd dollar -red) jetken, onyń 20 paıyzy týrızmnen túsedi.
Tıbettegi týrısterdiń deni QHR azamattary, al qalǵan 5%-ǵa jýyǵy sheteldikter. Týrızmdi ilgeriletý jónindegi bıliktiń josparyna qaramastan óńir áli de ashylmaǵan, jumbaq kúıinde qalyp keledi. Sheteldikter Tıbetke tek toptyq vıza arqyly jáne TAA týrızm basqarmasynyń arnaıy ruqsatymen ǵana keledi.
QazAqparat oqyrmandarǵa Qytaıdaǵy menshikti tilshisi fotoreportajynyń birinshi bóligin usynady.
Buryn Beıjińnen Tıbetke sapar jarty jylǵa sozylsa, qazir jańa temirjolmen («Tsınhaı-Tıbet») jáne áýe qatynasymen («Beıjiń -Chendý-Lhasa») bul ýaqyt táýlikke nemese 5 saǵatqa qysqarǵan.
Tıbet taýly aımaǵy - álemdegi eń bıik ári eń iri alap (2,2 mln. kv. km). Onyń kóp bóligi teńiz deńgeıinen 3-4 myń metr bıik. Sondyqtan ony «Álemniń shatyry» dep ataıdy.
Taýlardyń ushyn qar jáne muzdyqtar basyp jatyr. Sondyqtan Tıbetti Qarly taýlar eli dep te ataıdy. Osynda Tıbet pen Nepal shekarasynda álemniń eń bıik núktesi - Djomolýngma (Everest) jatyr, onyń bıiktigi - 8848 m.
Tıbetten Ind, Brahmapýtra, Mekong, Satledj, Salýın, ıAntszy, Hýanhe sııaqty Azııanyń birqatar belgili ózenderi bastaý alady.
Tıbet avtonomııalyq aýdany ortalyǵynyń ákimshiligi - Lhasa qalasynyń Gonggar áýejaıy - teńiz deıgeıinen 3700 m bıikte jatyr. Ol álemniń eń bıik jerindegi áýejaılarynyń qatarynda. Ushý jolaǵy 4 myń metr. Munda qysym Astana men Beıjińge qaraǵanda eki ese tómen, ottegi de az.
Tıbette qonaqty dástúrli jibek mata - «hadaktarmen» qarsy alady, ol qonaqjaılylyqty, adal nıetti bildiredi. Áýejaıda jáne qonaqúılerde ottegi ballony, taý aýrýyna qarsy dáriler satylady. Lhase.
Lhasa tıbet tilinen «qudaılar mekeni (orny)» dep aýdarylady. Qala áýejaıdan 62 km jerde ornalasqan. Joldar ádemi - jańa, kóptegen týnnelderi men toraptary bar.
Tıbette 3 mln-nan astam adam turady, olardyń 92%-y tıbettikter, 8% - handyqtar. Lhasa qalasynyń turǵyndar sany shamamen 250 myń adamdy quraıdy, al Lhasa qalalyq okrýginiń turǵyndar sany 520 myńnan asady.
Lhasa kez kelgen qytaılyq qalaǵa uqsaıdy: kósheler de, dúkender de, kólikter men mototsıklder de sol. Birden kózge túsetini taýlar. Lhasa úshin dos qala Kalmykııa Respýblıkasynyń Elısta qalasy (RF).
2006 jyldan bastap, Tıbette 408,3 myń turǵyn úı salyndy, bul óńirdiń 88,7% fermeri jáne baqtashynyń suranystaryn qamtamasyz etedi.
1951 jylǵa deıin Tıbette bilim berý mekemeleri bolmaǵan, al turǵyndar arasyndaǵy saýatsyzdyq deńgeıi 95%-dy qurady. Búginde TAÓ-da 60-tan astam balabaqsha, 1500 jýyq mektep, jeti tehnıkým men alty JOO bar. Jastardyń barlyǵy mindetti túrde 9 jyldyq bilim alady, barlyq oqýshylar tegin oqýlyqtarmen, dápterlermen qamtamasyz etilgen. Sharýalar men mal ósirýshilerdiń balalary tegin turatyn orynmen jáne tegin tamaqtanýmen qamtamasyz etiledi. Kedeı januıalardan shyqqan tehnıkým stýdentterine jylyna 1500 ıýan (227 dollar) shákirtaqy beriledi, qarapaıym shákirtaqy 900 ıýandy (136 dollar) quraıdy.
Tıbet ýnıversıtetiniń zerthanalarynda Windows jáne Linux operatsııalyq júıeleriniń nusqalary, sonymen qatar tıbet tilin meńgerý baǵdarlamasy qurastyryldy.
Tanka (thanka) - bul dinı sýretter, VII - XII ǵasyrlarda qalyptasqan tıbet dástúri. Býddalyq thanka negizi úndistandyq dinı ónerden shyqqan, alaıda oǵan nepaldyq, qytaılyq jáne kashmır stıli de onyń damýyna áser etti.
Tanka - bul arnaıy keneptegi zerli jibek mataǵa toqylǵan kórkem sýret.
Memleket «tanka» tıbet keskindemesi mektepterin damytýdy qoldaıdy. Munda tegin bilim beredi. Oqýshylar óz sýretterin satýǵa quqyly.
Tıbet turǵyndarynyń basym bóligi dástúrli egin jáne mal sharýashylyǵymen aınalysady.
Tıbettiń alǵashqy jáne jalǵyz fýtbol-basketbol klýby. 2015 jyly tamyzda quryldy. Gınnesstiń rekordtar kitabyna álemdegi eń joǵary taýly retinde endi. Fýtbol komandasynyń 90% tıbettikterden, basketbol quramasy 60% handyqtardan turady.
Djokang monastyri («Dom Gospoda») - Tıbettiń eń qasıetti orny. Munda jyl saıynǵy duǵa oqýdyń uly festıvali, sonymen qatar Dalaı-lama men Panchen-lamany ulyqtaý (dárejege kóterý) sharalary ótedi. 2000 jyly Djokang monastyri ıÝNESKO dúnıejúzilik qundylyqtar tizismine endi.
Djokang shatyryndaǵy altyn maraldar men dharma dońǵalaqtary.
Djokangty 639 jyly Tıbet patshasy Songtsen Gampo sala bastady. Bul jerdi fenshýı kómegimen zerttegen qytaılyq hanshaıym Venchenniń keńesi boıynsha shaǵyn kól keptirilip, onyń ornyna ǵıbadathana turǵyzyldy.
Ańyzǵa sáıkes, kólge qum sebýge ormannan kermaraldar shyǵyp kómektesken. Osyǵan baılanysty dharma dońǵalaǵyn ustaǵan eki kermaraldyń sýreti býddızmniń basty sımvoldarynyń birine aınaldy. Dharma dońǵalaǵy - Býdda Shakıamýnı iliminiń sımvoly, onyń segiz symy Býddanyń «segizdik jolyn» bildiredi.
Monastyr Tıbetke býddızmdi ákelip, tıbet tarıhy men mádenıetiniń ajyramas bóligine aınaldy. Onyń aınalasynda Ra-Sa qalasy paıda boldy, ýaqyt óte ol Lhasa - «qudaılar mekeni (orny)» retinde belgili boldy.
