Tıbet áleminiń qaqpasy: Gannan Qytaıdyń jańa týrıstik baǵytyna aınalyp keledi

Bul jańa jumys oryndaryn ashýǵa, jastardy týǵan ólkesinde turaqtandyrýǵa jáne týrıstik aǵyndy arttyrýǵa múmkindik berip otyr. Bul tájirıbe Qazaqstan úshin de ózekti. Óıtkeni elimiz de kreatıvti ındýstrııany damytýǵa, ishki týrızm áleýetin arttyrýǵa jáne tarıhı-mádenı murany ekonomıkalyq damýdyń bir bóligine aınaldyrýǵa basymdyq berip keledi. Kazinform tilshisi óńirdiń týrıstik jetistikterine sholý usynady.

Uly Jibek joly izimen

Gannandy dástúrli týrıstik baǵyttardyń qataryna jatqyzý qıyn. Bul — Tsınhaı–Tıbet ústirtiniń soltústik-shyǵysynda ornalasqan bıik taýly óńir. Munda kóne monastyrlar, kóshpeli mádenıet jáne tıbet halqynyń ǵasyrlar boıy saqtalǵan dástúrleri toǵysqan. Óńirdi damytýda jappaı qurylys salýǵa emes, tarıhı jáne mádenı murany saqtaýǵa basymdyq berilgen. Kóne kvartaldar qalpyna keltirilip, monastyrlar rýhanı qyzmetin jalǵastyryp keledi, al dástúrli qolónerge memlekettik qoldaý kórsetiledi. Negizgi maqsat — týrısterge tek kórikti jerlerdi kórsetý emes, olardy óńirdiń tól mádenıetimen, turmys-tirshiligimen jáne ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrlerimen jaqyn tanystyrý.

Gannan — Uly Jibek jolynyń mańyzdy tarmaqtarynyń biri ótken tarıhı óńir. Bul aımaq ejelden Qytaıdyń ortalyq óńirlerin Tıbetpen, Ortalyq Azııamen jáne Batys elderimen jalǵaǵan saýda ári mádenı baılanystardyń toraby bolǵan. Osy joldar arqyly jibek, shaı, jylqy, dárilik shópter ǵana emes, túrli halyqtardyń mádenıeti, dini men óneri de taraǵan.

Gannan ǵasyrlar boıy tıbet, han, hýeı, mońǵol jáne basqa da etnostardyń ózara yqpaldastyǵy qalyptasqan meken retinde erekshelenedi. Sonyń nátıjesinde óńirde tıbet býddızmi, kóshpeli mádenıet pen qytaı órkenıetiniń dástúrleri toǵysyp, ózindik tarıhı-mádenı kelbet qalyptasty. Búginde bul mura kóne ǵıbadathanalardan, ejelgi kerýen joldarynyń izinen, ulttyq sáýlet ónerinen jáne jergilikti halyqtyń salt-dástúrinen aıqyn kórinedi.

Qazirgi tańda Gannan tarıhı murasyn tabıǵı týrızmmen ushtastyryp, halyqaralyq týrısterdi tartatyn mańyzdy baǵyttardyń birine aınalyp keledi. Aımaqqa kelgen saıahatshylar bir saparda-aq Tıbet mádenıetimen tanysyp, Tsınhaı–Tıbet ústirtiniń qaıtalanbas tabıǵatyn tamashalaı alady. Týrıster tıbet býddızmi ilimin zertteıtin iri ortalyqtardyń biri sanalatyn áıgili Labrang monastyr keshenin aralap, Sańke jaılaýy men Gantszıa ulttyq geoparkiniń kórkem tabıǵatyn tamashalaıdy.

Labrang — tıbet býddızminiń rýhanı ortalyǵy

Gannannyń ǵasyrlar boıǵy mádenı murasyn aıshyqtaıtyn basty oryndardyń biri — Sıahe aýdanynda ornalasqan Labrang monastyr kesheni. XVIII ǵasyrdyń basynda negizi qalanǵan bul qasıetti meken — tıbet býddızminiń Gelýg mektebindegi 6 iri rýhanı ortalyqtyń biri. Labrang Qytaıdaǵy ǵana emes, álemdegi tıbettaný baǵytyndaǵy mańyzdy mádenı jáne ǵylymı ortalyqtardyń biri sanalady. Munda jyl saıyn myńdaǵan zertteýshi men týrıst kelip, tıbet órkenıetiniń rýhanı murasymen tanysady.

Ǵasyrlar boıy Labrang ǵıbadat orny ǵana emes, bilim men ǵylymnyń, mádenıet pen rýhanııattyń oshaǵy bolyp keledi. Onyń qabyrǵasynda býddıstik fılosofııa, medıtsına, astronomııa, til bilimi men dinı ilimder zerttelip, urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan kóne bilim júıesi saqtalǵan. Monastyr kitaphanalarynda tıbet tilindegi sırek qoljazbalar men dinı eńbekter jınaqtalǵan. Keshenniń sáýleti de erekshe áser qaldyrady. Qyzyl jáne altyn tústermen kómkerilgen ǵımarattar, taý bókterine úılesken ǵıbadathanalar, monahtardyń tynysh yrǵaqpen ótetin kúndelikti rásimderi kelýshilerge Tıbet mádenıetiniń tabıǵı bolmysyn sezinýge múmkindik beredi.

Ásirese, Labrangtyń eń áserli nysandarynyń biri — alyp duǵa barabandary ornalasqan zal. Tıbet býddızminde bul barabandarǵa qasıetti mantralar jazylady. Senim boıynsha, barabandy ár aınaldyrǵan saıyn jazylǵan mantrany bir ret oqyǵanmen teń rýhanı saýapqa ıe bolady. Sondyqtan kelýshiler úlken barabandardy baıaý aınaldyryp, izgi tilek tilep, jan tynyshtyǵyn izdeıdi. Únemi qozǵalystaǵy bul barabandar Labrangtyń rýhanı tynysyn sezdiretin erekshe nyshanǵa aınalǵan.

Monastyr aýmaǵynda keń taralǵan taǵy bir dástúr — ǵıbadathanany aınalyp, duǵa etý rásimi. Jergilikti turǵyndar men monahtar qasıetti oryndardy aınala júrip, oılaryn jınaqtap, rýhanı tazarýǵa umtylady. Bul dástúr Labrangtyń tek tarıhı eskertkish emes, búginge deıin ómir súrip kele jatqan rýhanı meken ekenin kórsetedi.

Tıbet jaılaýyndaǵy malshylar ómiri

Ganan aýmaǵynda Azııadaǵy iri tabıǵı jaıylymdardyń biri ornalasqan. Alǵash qaraǵanda Tıbet jaıylymdary Qazaqstannan tym alys jatqandaı kórinedi. Alaıda mundaǵy malshylardyń turmys-tirshiligi qazaqtyń dástúrli mal sharýashylyǵymen qatty uqsas. Ushy-qıyry kórinbeıtin jaılaý, maýsymdyq kóship-qoný, adam men tabıǵattyń jáne tórt túliktiń arasyndaǵy úılesim — bári de qazaq dalasynyń tynysyn eske salady.

Ganan aýmaǵyndaǵy Sańke jaılaýy — ǵasyrlar boıy tıbet halqynyń dástúrli mádenıeti men kóshpeli ómir salty saqtalǵan, dinı jáne etnomádenı sharalar ótkiziletin mańyzdy meken bolyp keledi. Teńiz deńgeıinen 3 myń metrden astam bıiktikte jatqan bul mekendi taýlar qorshap jatyr. Munda klımat salqyn ári ylǵaldy, al tabıǵı jaıylymdar mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly.

Jaılaýda tórt myńnan astam malshy dástúrli ómir saltyn jalǵastyryp keledi. Olar negizinen sarlyq, qoı jáne jylqy ósiredi. Ásirese sarlyq — taýly óńir halqynyń turmysynda erekshe oryn alatyn túlik. Onyń súti men etinen ulttyq taǵamdar daıyndalady, júni men túgi turmystyq buıym jasaýǵa paıdalanylady. Bıik taýly, qatal klımatqa jaqsy beıimdelgendikten, sarlyq Tsınhaı–Tıbet ústirtindegi mal sharýashylyǵynyń negizgi túlikteriniń biri sanalady. Jergilikti halyq ony ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenıettiń bir bóligi dep qabyldaıdy.

Sońǵy jyldary Sańke jaılaýynda dástúrli sharýashylyq týrızmmen ushtasyp keledi. 2024 jyly bul aımaq Qytaıdaǵy AAA deńgeıli ulttyq týrıstik oryn mártebesin aldy. Búginde keı otbasylar etno-qonaqúıler ashyp, ulttyq taǵamdar usynyp, týrısterge kóshpeli ómir saltymen tanysýǵa múmkindik berip otyr. Saıahatshylar atqa minip, tıbet shaıynan dám tatyp, sarlyq sútinen jasalǵan ónimderdi jep, jergilikti malshylardyń kúndelikti tirshiligimen tanysa alady. Osylaısha Sańke jaılaýy tabıǵı mura men dástúrli sharýashylyqty ushtastyryp, týrızmdi jergilikti halyqtyń ál-aýqatyn arttyratyn mańyzdy baǵytqa aınaldyryp keledi.

Óńir tek jazǵy maýsymmen shektelmeı, qysqy týrızmdi de damytýǵa kóńil bólip otyr. Osyǵan baılanysty jergilikti bılik «Muzdy Gannan» atty qysqy týrıstik baǵytty qalyptastyryp keledi. Qys mezgilinde týrıster taý shańǵysymen syrǵanap, tabıǵat aıasynda fotosaıahat jasap, etnoqonaq úılerde tıbet halqynyń turmysymen jáne dástúrlerimen tanysa alady. Osylaısha Gannan jazǵy ekotýrızmmen qatar, qysqy demalysqa da qolaıly kópqyrly týrıstik baǵytqa aınalyp keledi.

21 aýylǵa jan bitirgen jol

Búginde Gannanda uzaq merzimdi damý strategııasy júzege asyrylyp, ekonomıka, týrızm, ekologııa jáne áleýmettik salany qatar damytýǵa basymdyq berilip keledi. Jergilikti bılik ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaýǵa, zamanaýı ınfraqurylymdy damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jáne turaqty damý qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa erekshe mán beredi.

Máselen, Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginiń Chjoýtsıýı aýdanyndaǵy týrıstik jol 21 kóne aýyldy, 8 tabıǵı ekologııalyq aımaqty jáne ondaǵan mádenı mura nysandaryn baılanystyrady. Buryn taý arasyndaǵy bul eldi mekender kópshilikke belgisiz bolyp, týrıster de sırek keletin. Sondyqtan kóptegen turǵyn tabys tabý úshin týǵan jerin tastap, syrttan jumys izdeýge májbúr bolǵan. Jergilikti bılik joldy jańǵyrtyp, avtotýrızmge arnalǵan kórkem marshrýtqa aınaldyrǵannan keıin óńirge keletin týrıster sany kúrt artty. Sonyń nátıjesinde aýyl turǵyndary qonaqúıler, agrotýrızm nysandary men qolóner sheberhanalaryn ashyp, jastar týǵan jerine qaıta orala bastady.

Jıyrmadan astam aýyldyń ómirin ózgertken bul baǵyt «Gúldi shash qystyrǵysh joly» (Zānhuā Zhīlù) dep atalady. Onyń ataýy tıbet áıelderiniń shashyn taý gúlderimen bezendirý dástúrimen baılanysty. Uzyndyǵy 137 shaqyrym bolatyn marshrýt boıynda týrıster tabıǵattyń tórt mezgildegi kórinisin tamashalap, tıbet aýyldarynyń turmysymen tanysyp, halyqtyq festıvalderge qatysyp, jergilikti taǵamdardan dám tata alady. Búginde «Gúldi shash qystyrǵysh joly» týraly ınternettegi jarııalanymdar men beınematerıaldardyń qaralymy 100 mıllıonnan asyp, bul baǵyt Gansý provıntsııasyndaǵy jańa mádenı-týrıstik nysandardyń birine aınalǵan. Onyń basty jetistigi — shalǵaıdaǵy aýyldarǵa jańa tynys berip, jergilikti halyqtyń tabysyn arttyrýy bolyp otyr.

Sonymen qatar, memlekettik qoldaý arqyly otbasylyq qonaqúıler, qolóner sheberhanalary, gastronomııalyq jobalar men mádenı festıvalder damyp keledi. Nátıjesinde jergilikti turǵyndar týrıstik protsestiń syrtqy baqylaýshysy emes, tolyqqandy qatysýshysyna aınalyp otyr. Bul dástúrli kásipterdiń saqtalýyna jáne jańa jumys oryndarynyń ashylýyna múmkindik beredi.

Qytaı tájirıbesi mádenı týrızmdi damytý tek qonaq úıler men jol salýmen shektelmeıtinin kórsetedi. Bul baǵytta tarıhı-mádenı murany saqtaý, qolónershilerdi qoldaý, mamandar daıarlaý, tsıfrlyq servısterdi engizý jáne shaǵyn bıznesti damytý sekildi sharalar keshendi túrde júzege asýy mańyzdy. Uly dala órkenıetiniń baı tarıhy men biregeı murasyna ıe Qazaqstan úshin bul tájirıbe dástúrdi saqtap, zamanaýı týrıstik klasterlerdi qalyptastyrýdyń tıimdi úlgileriniń biri bola alady.

Buǵan deıin Shyǵys Qazaqstandaǵy tabıǵaty erekshe aýdandardyń biri — Qatonqaraǵaıǵa saıahat jóninde jazǵan edik.