Terrorıster bilimdi áıelderden qorqady - 17 jasynda Nobel syılyǵyn alǵan arý

Malala ıÝsýfzaı óziniń jas ekenine qaramastan, quqyq qorǵaý salasynda belsendi túrde jumys jasap keledi. Buǵan deıin Pákistandaǵy talıbter onyń ómirine qastandyq jasaýdy josparlaǵan. Degenmen, olardyń oıy iske aspaı, jas qyz aman qaldy. Talıbterdiń bul nıetine Malalanyń BBC saıtynda júrgizgen blogyndaǵy synı kózqarastary túrtki boldy.

Ol ózi týyp-ósken Sýat ólkesindegi qyzdardyń bilim alýyna múmkindik berilýi kerektigin aıtyp bas kótergen.

Malala Ulybrıtanııaǵa kelip emdelgennen keıin Londonda basyp shyǵarǵan "Men - Malala" atty avtobıografııalyq eńbeginde: "Meni atqan adamnyń kim ekenin bilsem de mende oǵan degen jekkórýshilik sezim bolmady. Men kek degendi oıymnan shyǵaryp tastaǵan adammyn", - dep jazǵan eken.

«QazAqparat» HAA massaget.kz-ke siltememen oqyrman nazarynan qaısar qyz Malalanyń sol suhbatyn usynady.

17 jasynda Nobel syılyǵyn alǵan qyzdyń júrekjardy suhbaty

SS: Sizdi kórgenime qýanyshtymyn. Qonaq bolyp kelgenińiz úshin alǵys aıtamyn.

MıÝ: Sizge de rahmet. Bul men úshin úlken mártebe.

SS: O ne degenińiz? Sizdiń kelgenińiz biz úshin mártebe! Malala, aıtyńyzshy, sizdiń jasyńyz bar bolǵany 16-da bolsa da osyndaısyz. Boıyńyzda bilimge degen qushtarlyq qalaı paıda boldy?

MıÝ: Biz adam balasymyz. Bilimge qushtarlyq - adamnyń bolmysy. Biz kóp nárseniń mańyzyn basqa is túskende ǵana túsinemiz. Men bilimniń mańyzyn mektepke barýdy doǵarǵan kezde ǵana túsindim. Bilim - adamǵa tirek bolarlyq úlken kúsh. Biraq, terrorıster bilimdi áıelderden qorqady. Sebebi, olar áıelder qaýymynyń dárejesi erkekterden joǵary bolyp ketýi múmkin dep sanaıdy.

SS: Talıbandar Sýat aımaǵyna (Pákistan) qaı ýaqytta keldi? Buǵan deıin sizderde barlyǵy jaqsy edi ǵoı?

MıÝ: Olar 2004 jyldary keldi. Biraq ol kezderi olar ózderin terrorıst retinde kórsetpedi jáne eshqandaı mektepterdi jarýdy bastamaǵan bolatyn. Olar naǵyz terrorlyq áreketterge 2007 jyldary kiristi. Sýattaǵy 400-den asa mektepti jaryp jiberdi. Adamdardy atyp óltire bastady. 2009 jyldyń naýryz aılarynda ár túni kem-degende 3-4 adam óletin. Áıelderdi jappaı qanaı bastady. Biz XXI ǵasyrdyń eń úlken aıýandyqtaryn bastan ótkerdik. Sol kezderi ómirimizdegi eń bir qıyn, azapty kúnderdi bastan keshirdik.

SS: Olardyń bul isine qaramastan, sizder jertólege túsip, oqýdy jalǵastyra berdińizder. Siz, tipti, olardyń saıasatyna ashyq túrde qarsy shyqtyńyz. Bundaı erlik boıyńyzǵa qalaı bitti? Qalaı qoryqpadyńyz?

MıÝ: Maǵan meniń ákem úlken tirek boldy. Ol áıelderdiń quqyǵy men adamdardyń bilim alýynyń mańyzy týraly aıtyp júrdi. Sol kezeńderde maǵan mynadaı oı keldi. Men nege men úshin basqa bireýdiń bas kótergenin kútýim kerek? Men nege memlekettiń nemese onyń áskeriniń kómegin kútip, qol qýsyryp otyra berýim kerek? Men nege óz daýysymdy estirtpeýim kerek? Biz nege óz quqyǵymyz týraly aıtpaımyz? Men óz oıymdy barlyq platformalarda aıtyp, jurtqa bildire bastadym. Kún saıyn kúndelik jazýmen boldym. Men Sýattaǵy jaǵdaı týraly barlyǵyna aıtýym kerek dep oıladym. Álemge Sýattyń terrorızmnen zardap shegip jatqanyn jetkizýim kerek boldy. Biz terrorızmge qarsy soqqy berip, onymen kúresýimiz kerek dep sheshtim.

SS: Talıbterdiń sizdi nysanaǵa alǵanyn qaı kezde túsine bastadyńyz?

MıÝ: 2012 jyly biz ákemiz ekeýmiz otyrǵanda bir áıel kelip "ǵalamtordaǵy vıdeony kórdiń be, Gýgldan atyńdy terip kórshi, Talıbter saǵan qoqan-loqqy kórsetip jatyr" dep aıtty. Biraq ol vıdeony kórgennen keıin de men ózim úshin de, ákem úshin de qoryqpadym, sebebi talıbandyqtar sonshalyqty kishkentaı balany óltiretindeı qatigez bolyp ketpegen shyǵar dep oıladym. Ol kezde men 14-te edim. Men bul týraly kóp tolǵandym. "Malala, eger olar seniń artyńnan keletin bolsa ne isteısiń?", - dep óz-ózime suraq qoıdym. Qastandyq oılaǵandardyń ózderin atyp túsirsem be degen oı da keldi. Keıin mynadaı toqtamǵa keldim. Eger men de atatyn bolsam, olardan ne aıyrmam qalady? Olarmen qatigezdik arqyly kúrespeı, barlyq nárseni beıbitshilik jolmen, durys dıalog qurý arqyly, jetik bilim arqyly sheshken durys. Men olarǵa bilimniń mańyzyn aıtamyn dep oıladym. Osynyń bárin aıtyp bolǵan soń, raıyńnan qaıtpasań, ne isteseń de óziń bil dep qoıa salamyn dep oıladym.

SS: Sizge suraq qoısam bola ma? Stýdııa syrtynda sizdiń ákeńiz otyr. Ol saǵan rıza, senimen maqtanady. Eger men seni asyrap alatyn bolsam, ákeńiz ashýǵa býlyqpaıdy ma eken? ....Talıbter Sýat aımaǵyna alǵash kelgen kezde qara halyq olardy aımaqqa tártip alyp keledi dep oılady. Biraq olar memleketke baǵynbaı óz aıtqandaryn júrgize bastady. Keıin halyq olarǵa qarsy shyqty. Osy týraly aıtyp berińizshi.

MıÝ: Alǵashqyda olar jurtty jaqsylyqqa sendirgisi keldi. Dindi burmalap qoldanyp, óz kózqarastaryna halyqty sendirýge tyrysty. Biz qoǵamda basqasha tártip ornatamyz dep jar saldy. Halyq olarǵa moıynsunbaǵandyqtan, basqasha ádiske júgindi, ıaǵnı kúshtep baǵyndyrǵysy keldi. Elde adam ólimi kóbeıe bastady. Birinshi jarylys búkil Mıngola qalasyn elektr energııasymen jabdyqtap turǵan generatorda boldy. Ol kez "Ramazan" aıy bolatyn. Turǵyndar sý ishe almaıtyn jaǵdaıǵa jetti, óıtkeni sý qubyry elektr energııasy arqyly jumys isteıtin. Kúnimizdi úıde, tas qarańǵylyqta ótkizdik. Osy kezde meniń ákemniń qalaǵa yqpaly kóp boldy.

Ákem buǵan qarsy turýǵa tyrysty. Mektepke elektr toǵyn tartty, kóshelerge sý tartty. Halyq qıyn halge túsip, sonda da qatty qınalyp jatqan edi.

Keıin olar áıelderdiń erkindigine qol suǵa bastady. Biz dúkenge bara almaıtyndaı bolyp qaldyq. Qyzdardyń bilim alýy múmkin bolmaı qaldy. Áıelderdiń quqyǵy aıaqqa taptala bastady.

Men áıelder men erkekterdiń arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq dep oılaımyn. Tipti, áıelderdi erkekterden áldeqaıda myqtyraq der edim.

SS: Olardyń bundaı qatigez ıdeıasynyń sátti taralýyn nemen túsindiresiz?

MıÝ: Birinshiden, olar óte qatigez boldy. Myltyq taqap turǵanda ómirin saqtap qalý úshin halyqtyń kónbeske amaly qalmady. Halyq qoryqty. Árıne, aıtqandaryn isteıdi. Ekinshiden, olar dinniń atyn jamylyp qımyldady. Biraq keıin halyqtyń ishinen batyl adamdar shyǵa bastady. Bul kezderi biz 11-12 jastamyz. Árbir medıa platformalarda - gazetterde, telearnalarda quqyqtarymyzdyń taptalyp jatqandyǵyn aıta bastadyq. Biz bunyń barlyǵyn Sýatta beıbitshilik ornatýǵa yqpal etý úshin jasadyq. Sýat óte keremet, jumaqtaı aımaq. Men tek eki jumaqtyń baryna senemin. Biri ómirden keıingisi, ekinshisi bizdiń Sýat. Sebebi, Sýat óte ádemi, sulý jer. Aýasy, sýy óte taza.

SS: Malala, balalardyń beıbitshilikke muqtaj ekenin kórip júrsiń. Olarǵa qalaı kómektesýge bolatynyn bilmeımiz. Bul týraly seniń oıyń qalaı?

MıÝ: Amerıkanyń beıbitshilikti qoldaıtynyna senemin. Olar Sýatta qaıta qyrǵynnyń bastalmaýyn qoldaıdy. Sondyqtan, biz osy máseleniń sheshimin tabýǵa tyrysýymyz kerek. Meniń oıymsha, bul problemanyń sheshimi tek qana bilimde. Oqyǵan adam oılana da alady. Mektepke barý degen tek pánderdi ǵana oqyp-bilý emes. Mektepte balalar ózgelermen qarym-qatynasty, qalaı ómir súrýdi, óz eliniń tarıhyn úırenedi. Budan bólek teńdikte ómir súrýdi úırenedi. Árbir eldiń tilimen, salt-dástúrimen, tarıhymen tanysady. Quqyqty úırenedi. Ózgelerdi qurmetteýdi úırenedi. Ózgelermen birge ómir súrýdi úırenedi. Sondyqtan, meniń oıymsha, balalardy oqytý kerek, bilim berý kerek. Bul - terrorızmmen kúresýdiń eń durys joly. Men álemniń barlyq elderindegi qınalyp júrgen balalarǵa osylaısha kómek bergim keledi. Al onyń joly - bireý. Ol - bilim.