Termınologııany birizdendirý sharalary: lıngvıst ǵalymdar termınjasamǵa qatysty usynystaryn aıtty
ASTANA. KAZINFORM – Elordada «Qazaq termınjasamynyń negizgi ádis-tásilderi» atty respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótip, onda zertteýshiler tildik máselelerdi talqylady.
Jıynda Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń ǵylym jónindegi vıtse-prezıdenti Sherýbaı Qurmanbaıuly termınjasam úderisinde túbi bir halyqtardyń tilin alshaqtatpaı, ózara uqsastyqty, tarıhı sabaqtastyqty saqtaǵan jón ekenin málimdedi.
– Eger túrli saıası-ekonomıkalyq ózgerister barysynda erekshelikter kóbeıip, tilder arasyndaǵy ózgeshelikter ulǵaıa bastasa, oǵan jol bermeı, tilaralyq baılanystardy kúsheıtýge baǵyttalǵan saıası-mádenı, ǵylymı-ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa ár halyq, ár memleket múddeli bolýǵa tıis, – dedi ol Sh. Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy uıymdastyrǵan konferentsııada.
Ǵalymnyń sózinshe, qazaq, túrik, ázerbaıjan, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, qaraqalpaq, tatar, bashqurt nemese ózge de túrik tilderindegi termınder ortaq bolsa, halyqtar arasyn jaqyndatady jáne ǵylymı baılanysty kúsheıtedi.
Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar da bar. Máselen, ázerbaıjan, qazaq, túrik, ózbek, tatar, qyrǵyz ǵalymdary birlesip júrgizgen zertteý jumysyn ataýǵa bolady. Onyń maqsaty - túrki tilderiniń termınjasam júıesin zerdeleý. Zertteý nátıjesi retinde «Túrki tilderiniń termınjasamy» (2018) atty ujymdyq monografııa jaryq kórdi. Sonymen qatar, jýyrda Túrki akademııasy ǵylymnyń 8 salasy (qorǵanys, medıtsına, til bilimi, ekonomıka jáne t.b.) boıynsha túrki tilderiniń salystyrmaly termınologııalyq sózdikterin shyǵardy. Sherýbaı Qurmanbaıulynyń oıynsha, osyndaı zertteýler men qoldanbalyq sıpattaǵy jumystardy júrgizý úzdiksiz jalǵasa berýi tıis.
Odan bólek, túrki tilderin, termınqoryn salystyra zertteıtin ǵylymı kadrlar daıarlaý da asa mańyzdy. Ondaı mamandar tilaralyq baılanystardy nyǵaıtyp, termınologııany birizdendirýge kásibı deńgeıde septigin tıgizetini anyq.
– Til bilimi termınderiniń ár tilde árkelki bolýy lıngvısterdiń kásibı qarym-qatynasyn jaqsartyp, sala mamandarynyń ózara túsinisý múmkindigin arttyrýǵa qyzmet etedi deı almasaq kerek. Muny til ǵalymdarynyń ózara kelisilgen, birlesken isteriniń nátıjesi deýge de kelmeıdi. Aldaǵy ýaqytta osyndaı aıyrmashylyqtardy azaıtyp, ortaq termınder sanyn arttyra berý úshin túrik tilderiniń termınologııasyn tilaralyq birizdendirý isin jolǵa qoıý úshin turaqty túrde jumys isteıtin arnaıy qurylymdar, halyqaralyq mártebege ıe zertteý ujymdary bolýy shart. Ondaı qurylymdarsyz, kásibı mamandarsyz másele sheshimin tappaıdy, – dedi ǵalym.
Sonymen qatar, ol jýyrda TurTerKom qurylǵanyn atap ótti. Komıssııa quramyna túrki tildes elderdiń lıngvıst ǵalymdary birlesip, jumysty bastap, jobany kásibı deńgeıde atqarsa, oń nátıje shyǵýy múmkin. Onda týystas halyqtardyń tilderin jaqyndatý, ǵylymı baılanysty kúsheıtý, ózara birlikti nyǵaıtý tárizdi áseri bolýy yqtımal.
– Bul isti uıymdastyrýda Túrki memleketteri uıymyna úlken jaýapkershilik júktelip otyr, – dep túıindedi Sherýbaı Qurmanbaıuly.
Termınjasam salasyndaǵy jetistikter
Konferentsııada «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Baqytgúl Ysqaq termınjasamdaǵy búgingi jetistikter jóninde málimdedi.
Onyń dereginshe, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt boıynsha 1971–2019 jyldary bekitilgen termınderge monıtorıng júrgizý barysynda ulttyq tildegi termınderdiń úlesi 50,6% bolǵany anyqtaldy. Al qazir bul kórsetkish - 52,3%. Demek, jańa ǵylymı uǵymdarǵa ataý berý kezinde qazaq tiliniń ishki leksıkalyq jáne sózjasamdyq qoryna basymdyq berý qaǵıdaty ilgerilegen. Sondaı-aq, bul - termınjasam úderisiniń aıtarlyqtaı nátıjege jetkeniniń kórinisi.
Al 2022–2024 jyldarda jaratylystaný-matematıka jáne tehnıka baǵyttary boıynsha termınderdi bekitý jumystary atqaryldy. Atalǵan kezeńde matematıka (algebra, geometrııa), fızıka, hımııa, tsıfrlyq saýattylyq (mektep oqýlyqtary boıynsha), bıologııa (botanıka), jasandy ıntellekt, medıtsına jáne t.b. salalardyń termınderi bekitilgen.
Termınjasam úderisinde leksıka-semantıkalyq (konversııalyq), morfologııalyq, sıntaksıstik (analıtıkalyq), kalkalaý t.b. tásilder qoldanylǵan.
– Ár salanyń termınderin aldymen kásibı mamandar, sala boıynsha is júrgizý mamandary, salanyń ǵylymı ortasy paıdalanady. Qazaq tiliniń ǵylym tili retindegi qýaty jańa termınderdiń sanymen ǵana emes, olardyń ǵylymda, bilim berýde, óndiriste jáne kúndelikti kásibı kommýnıkatsııada ornyǵýymen ólshenedi, – dedi Baqytgúl Ysqaq.
Demek, jańa termınderdiń jasalýy, bekitilýi ǵana emes, olardyń jappaı qoldanysqa enýi de asa mańyzdy. Ókinishke qaraı, ekinshi atalǵan másele búgingi til úderisinde aqsap turǵanǵa uqsaıdy. Bul túıtkildi sheshý úshin «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri birneshe usynysyn aıtyp, sózin tamamdady:
· Termın bekitý men qoldanystyń araqatynasyn úılestirý jolyn qarastyrý;
· Shamadan tys aýdarmashylyqtyń ornyna kirme termınderdi qazaq tili tabıǵatyna beıimdeýdi júıeleý;
· Oqýlyq, sózdik jáne óndiristik qoldanystyń alshaqtyǵyn azaıtý algorıtmin ázirleý;
· Termınderdiń kategorııalyq, grammatıkalyq baılanysynyń qalypty modelderin daıyndaý.
Ǵalymnyń pikirinshe, osy jumystar júzege assa, bekitilgen termınder de keń qoldanysqa enbek.
Aıta keteıik, buǵan deıin Almatyda ótip jatqan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııada túrki memleketteri arasyndaǵy ǵylymı jáne mádenı baılanystardy damytýda túrkitanýdyń mańyzy týraly aıtyldy.
