Tereń óńdeý men tsıfrlandyrýǵa betburys: Qazaqstannyń taý-ken metallýrgııa kesheni qalaı ózgerip jatyr

Taý-ken metallýrgııa kesheniniń ekonomıkadaǵy róli

QR Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń Ónerkásip komıtetiniń málimetine sáıkes, búginde salanyń jalpy ishki ónimdegi úlesi – 8,7%. Komıtettiń Kazinform agenttigine bergen jaýabyna súıensek, sońǵy jyldary sala turaqty ósim kórsetip keledi. Máselen, jalpy qosylǵan qun 4 jyl ishinde 4,7 trln teńgeden 8,2 trln teńgege deıin ulǵaıǵan. Al metallýrgııanyń óńdeý ónerkásibindegi úlesi ótken jyldyń qorytyndysynda 40,5%-ǵa jetti.

Óndiris kólemindegi oń dınamıka eńbek ónimdiligine de áser etti. Sońǵy bes jylda óndiris 1,7 esege ósse, bir qyzmetkerge shaqqandaǵy eńbek ónimdiligi 99,1 myń AQSh dollarynan 145,3 myń AQSh dollaryna deıin artqan.

Ósim syrtqy saýda kórsetkishterinen de baıqalady. Sońǵy bes jylda metallýrgııalyq ónim eksporty 24,2%-ǵa artyp, 12,8 mlrd AQSh dollarynan 15,9 mlrd AQSh dollaryna jetti. Eksporttyń negizgi bóligin dástúrli túrde mys, ferroqorytpalar, jalpaq ılem ónimderi, myrysh, alıýmınıı jáne kúmis quraıdy. Byltyr qazaqstandyq metallýrgııalyq ónimniń basty ótkizý naryqtary Qytaı, Reseı, Túrkııa, Ulybrıtanııa jáne Ózbekstan boldy. Soǵan qaramastan, eksport qurylymynda bastapqy óńdeý deńgeıindegi ónimderdiń úlesi basym.

Álemdik úrdister de Qazaqstannyń mıneraldyq-shıkizat sektoryna degen qyzyǵýshylyqty kúsheıtip otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, sońǵy bir jylda ınvestorlar, ásirese strategııalyq mańyzy bar jáne sırek jer metaldaryna erekshe nazar aýdara bastaǵan. Bul sala úshin jańa múmkindikterge jol ashýda.

– Álem joǵary tehnologııalyq óndiristerge qajet shıkizatty izdep jatqanda Qazaqstan strategııalyq mıneraldarǵa baı el retinde erekshe nazarǵa ilikti. Alaıda jańa múmkindiktermen qatar jańa mindetter týyndady. Búginde biz tek paıdaly qazbalardy óndirýdi emes, salanyń bolashaǵyn da talqylap jatyrmyz. Atap aıtqanda, mıneraldyq-shıkizat qoryn tolyqtyrý, ınvestıtsııa tartý, geologııalyq barlaýdy damytý men bıznes úshin uzaq merzimdi turaqty jaǵdaı qalyptastyrý máseleleri kún tártibinde, – dedi Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń (TKMKQ) atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostovets.

Salanyń damý basymdyqtary da ózgerip keledi. Ónerkásip komıtetiniń málimetinshe, Qazaqstan birtindep shıkizat eksportynan tereń óńdeýge bet buryp jatyr.

– Tarıhı turǵydan alǵanda, Qazaqstan negizinen óndirilgen shıkizat pen bastapqy óńdeý ónimderin eksporttaýǵa baǵyttalǵan edi. Qazir basty nazar shıkizatty tereń óńdeýge, qosylǵan quny joǵary ónim óndirisin damytýǵa jáne shıkizatty el ishinde qaıta óńdeýdi qoldaýǵa aýdarylyp otyr, – delingen komıtettiń jaýabynda.

Bul baǵyt naqty jobalar arqyly júzege asyrylyp jatyr. Sońǵy eki jylda elimizde katodty mys, ferrosılıtsıı, ferroqorytpalar jáne ózge de metallýrgııalyq ónimder shyǵaratyn, jalpy quny 1 mlrd AQSh dollarynan asatyn óndirister iske qosyldy.

Jańa óndiristerge salynǵan ınvestıtsııa

Investıtsııa kólemi men jańa óndiristerdiń iske qosylýy – taý-ken metallýrgııa kesheniniń damý qarqynyn aıqyndaıtyn kórsetkishterdiń biri. Ónerkásip komıtetiniń málimetinshe, 2025–2026 jyldary salada jalpy quny 330 mlrd teńgeden asatyn 27 ınvestıtsııalyq joba júzege asyrylyp, sonyń nátıjesinde 5 myńnan astam turaqty jumys orny ashyldy.

Jańa óndiristerdiń geografııasy da keńeıip jatyr. Ótken jyly Pavlodar oblysynda quny 92 mlrd teńge bolatyn, jylyna 240 myń tonna ferrosılıtsıı óndiretin «EkibastuzFerroAlloys» ferroqorytpa zaýyty paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar Qaraǵandy oblysynda quny shamamen 63 mlrd teńgeni quraıtyn, jyldyq qýaty 175 myń tonna ferrosılıtsıı óndiretin «Qaragandy Power Silicon» jobasy iske qosyldy. Budan bólek, metall qubyrlaryn shyǵaratyn «TEMPO-Qazaqstan» zaýyty men ferroqorytpa óndiretin «Kazferro Limited» kásiporny jumysyn bastady.

Bul úrdis bıyl da jalǵasyn tapty. 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda Pavlodar oblysynda katodty mys óndiretin «Fonet Er-Tai Mining» gıdrometallýrgııalyq zaýyty iske qosylsa, Qaraǵandy oblysynda osyǵan uqsas «GoldCorp» jobasy paıdalanýǵa berildi. Sondaı-aq «Sátbaev ken baıytý kásipornynyń» jańǵyrtylǵan baıytý fabrıkasy men Shymkent qalasyndaǵy «BS Group» kompanııasynyń myryshtalǵan qubyrlar óndirisi paıdalanýǵa berildi.

Salanyń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵy da joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. 2024 jyly negizgi kapıtalǵa rekordtyq 761 mlrd teńge ınvestıtsııa salynsa, ótken jyly bul kórsetkish 687 mlrd teńgeden asty.

Bul – 2021 jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary deńgeı. ıAǵnı, salaǵa baǵyttalǵan ınvestıtsııa aǵyny báseńdegen joq, kerisinshe jańa óndiristerdiń iske asýyna turaqty negiz qalap otyr.

– Qazaqstan AQSh, Qytaı, Eýropalyq odaq, Japonııa, Koreıa Respýblıkasy jáne basqa da elderdiń jetekshi kompanııalarymen yntymaqtastyqty damytyp keledi. Bul rette basty nazar uzaq merzimdi tehnologııalyq áriptestik ornatýǵa aýdarylyp otyr. Óndiristi jergiliktendirý, tehnologııalar transferi jáne jańa ındýstrııalyq ekonomıka úshin bilikti mamandar daıarlaý – osy jumystyń negizgi basymdyqtary, – dedi Oljas Bektenov Astana Mining & Metallurgy – AMM 2026 XVI halyqaralyq taý-ken metallýrgııa kongresinde.

Aldaǵy jospar aýqymdy. 2030 jylǵa deıin elimizde jańa metallýrgııalyq óndirister salynyp, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý kózdelgen.

Іri jobalardyń qatarynda quny 1,6 trln teńgeni quraıtyn «Qarmet» ınvestıtsııalyq baǵdarlamasy bar. Onyń aıasynda bolat óndirisin jylyna 5 mln tonnaǵa deıin jetkizý josparlanǵan. Sonymen qatar Abaı oblysynda quny 778 mlrd teńgelik «KAZ Minerals Smelting» mys balqytý zaýytynyń qurylysy, quny 308 mlrd teńge bolatyn «CASPIAN STEEL QZ» bolat daıyndamalaryn shyǵarý jobasy jáne quny 208 mlrd teńgeni quraıtyn «Mineral Product International» ferroqorytpa zaýyty júzege asyrylmaq.

Salada qandaı syn-qaterler bar?

Salanyń aldynda sheshimin kútken birqatar júıeli problema da bar. Sarapshylardyń pikirinshe, aýqymdy jobalardy tabysty júzege asyrý úshin eń aldymen bızneske uzaq merzimdi baǵdar beretin, ashyq ári boljamdy memlekettik saıasat qajet.

– Taý-ken metallýrgııa salasynda ınvestıtsııalyq tsıkl ondaǵan jyldarǵa sozylady. Sondyqtan bıznes úshin aldaǵy jyldardaǵy oıyn erejesiniń turaqty ári túsinikti bolýy asa mańyzdy. Biz Qazaqstannyń taý-ken metallýrgııa keshenin 15 jyldan keıin qandaı deńgeıde kórgimiz keletinin naqty aıqyndaýymyz qajet, – dep esepteıdi Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń ókilderi.

Alańdatatyn másele munymen shektelmeıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, kólik shyǵyndarynyń, ásirese temirjol tarıfteriniń ósýi syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettilikke tikeleı áser etedi. Buǵan qosa elektr energııasynyń joǵary quny da óndiris shyǵynyn arttyryp otyr.

– Elektr energııasynyń quny áli de joǵary. Sondyqtan eger kásiporyndar elektr stansalaryn óz kúshimen salsa, belgili bir jeńildikter qarastyrylǵanyn qalaımyz. Biz qazirdiń ózinde ekologııalyq talaptarǵa saı, qaldyqsyz jańa tehnologııalarǵa negizdelgen birneshe kómir elektr stansasyn salýǵa daıynbyz, – dedi Nıkolaı Radostovets.

Investorlar úshin taǵy bir mańyzdy dúnıe – salyq saıasatynyń turaqtylyǵy. Bıznes ókilderiniń pikirinshe, kez kelgen qosymsha salyqtyq júkteme jańa jobalarǵa qarjy salý, geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý jáne óndiristi jańǵyrtý múmkindigin tómendetedi.

Sonymen qatar salanyń aldynda uzaq merzimdi damýǵa qatysty ózge de mindetter tur. Ónerkásip komıtetiniń málimetinshe, olardyń qatarynda mıneraldyq-shıkizat qoryn tolyqtyrý, jańa jobalardyń joǵary kapıtal syıymdylyǵy, bilikti kadr tapshylyǵyn joıý, álemdik baǵanyń qubylmalyǵyna beıimdelý jáne ekologııalyq talaptardyń kúsheıýine saı jumys isteý bar.

Ony eńserý úshin memleket normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirýge, ınvestıtsııa tartýdy yntalandyrýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa, kadr daıarlaýǵa jáne shıkizatty tereń óńdeý jobalaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalardy qolǵa alyp otyr.

– Sondaı-aq tehnologııalardy damytýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne zamanaýı sheshimderdi engizýge erekshe kóńil bólý qajet. Búginde salanyń básekege qabilettiligi tabıǵı resýrstardy tıimdi ıgerýge baılanysty. Kásiporyndarymyz neǵurlym qýatty bolsa, sala álemdik naryqtaǵy syrtqy faktorlarǵa soǵurlym tózimdi bolady, – dep habarlaıdy Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵy.

Bul rette salanyń bolashaǵy tek jańa ken oryndaryn ıgerýmen nemese shıkizatty óńdeýmen ólshenbeıdi. Zaman talabyna saı jasandy ıntellekt tehnologııalaryn keńinen engizý de mańyzdy.

– Búginde elimizde jer qoınaýyn paıdalanýdyń biryńǵaı platformasy jumys isteıdi. Ol arqyly 22 memlekettik qyzmet kórsetiledi, lıtsenzııa berý jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń mindettemeleriniń oryndalýyn baqylaý protsesteri avtomattandyrylǵan. Sonymen qatar 4,6 mıllıonnan astam bastapqy geologııalyq aqparat tsıfrlandyryldy. Kelesi kezeńde derekterdi taldaý, jańa ken oryndaryn izdeýdi jedeldetý jáne mıneraldyq-shıkizat bazasyn ıgerý tıimdiligin arttyrý úshin jasandy ıntellekt tehnologııalary qoldanylatyn bolady, – dedi Premer-mınıstr Oljas Bektenov maýsym aıynda ótken taý-ken metallýrgııa kongresinde.

Ózgeristiń ózegi – ashyq dıalog

Endigi kezekte sońǵy jyldardaǵy ózgeristerdi taldasaq. Onyń biri – memleket pen bıznes arasyndaǵy dıalogtyń jańa deńgeıge kóterilýi. Sarapshylardyń aıtýynsha, búginde jer qoınaýyn paıdalaný, salyq saıasaty, strategııalyq mańyzy bar mıneraldar jáne ınvestıtsııalyq ahýal máseleleri talqy tarazysynda. Osy jumystyń nátıjesinde Taý-ken metallýrgııa keshenin damytý jónindegi jol kartasy ázirlendi.

– Búginde Ónerkásip mınıstrliginiń jumysy anaǵurlym ashyq ári aıqyn bola tústi. Sonyń nátıjesinde geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizetin kompanııalarǵa 3 myńnan astam lıtsenzııa berildi. Sonymen birge paıdaly qazbalardy óndirýge arnalǵan kelisimsharttar sany aıtarlyqtaı artty, – dedi Nıkolaı Radostovets.

Bul ózgerister geologııalyq barlaý salasynyń jańa kezeńge qadam basqanyn kórsetedi. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, qazir Qazaqstanda barlaý jumystary halyqaralyq standarttarǵa saı, el aýmaǵyn egjeı-tegjeıli geologııalyq kartografııalaý bastalǵan. Aldaǵy úsh jylda bul baǵytqa shamamen 470 mln AQSh dollary kóleminde ınvestıtsııa salý josparlanyp otyr.

– Buǵan deıin el aýmaǵy tolyq zerttelmedi. Qazir geologııa salasyna erekshe kóńil bólinip otyrǵandyqtan, oǵan qyzyǵýshylyq ta aıtarlyqtaı artty. Geologııalyq jumystarǵa qomaqty qarjy bólinýde. Bul salada jańa tehnologııalyq jáne tehnıkalyq sheshimderdiń qoldanylyp jatqanyn kórsetedi, – dedi spıker.

Saladaǵy ózgerister tek óndiris pen barlaýmen shektelmeıdi. Búginde Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵyna júzge jýyq kompanııa múshe. Olar Ónerkásip mınıstrligimen birlesip, normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirýge, zańnamany talqylaýǵa jáne óndiristegi jańa tehnologııalardy engizý máselelerin pysyqtaýǵa arnalǵan turaqty dıalog alańdaryn qalyptastyryp keledi.

– Ýaqyt bir orynda turmaıdy. Sondyqtan eńbek jaǵdaıyn jaqsartý men óndiristegi qaýipsizdikti kúsheıtý máselelerine de erekshe nazar aýdarý qajet. Bul baǵyttar qaýymdastyq aıasynda turaqty túrde talqylanady. Biz kásipodaqtarmen tyǵyz jumys istep, salalyq kelisimder jasasamyz jáne áleýmettik áriptestik tetikterin damytamyz. Bul qoǵam úshin óte mańyzdy, óıtkeni ol eldiń turaqty ári boljamdy damýyna negiz qalaıdy, – dep túıindedi Nıkolaı Radostovets.

Eske salaıyq, 2026-2028 jyldary taý-ken metallýrgııa kesheni aýqymdy tsıfrlyq transformatsııadan ótedi.