Teńizdiń jylynýy jańa klımattyq qaýipterdi kúsheıtip otyr
ASTANA. KAZINFORM — Ystanbul ýnıversıtetiniń Teńiz ǵylymdary jáne basqarý ınstıtýtynyń dırektory, professor Djem Gazıoglý ótken aıda teńiz betiniń temperatýrasy rekordtyq deńgeıge jaqyndaǵanyn málimdedi. Bul týraly Anadoly agenttigi málim etti.
Onyń aıtýynsha, eger jyl ishinde El-Nıno qubylysynyń áseri qosylsa, jańa temperatýralyq rekordtar tirkelýi múmkin. Sonymen qatar teńizdegi bıologııalyq stress kúsheıip, jaǵalaýdaǵy sý tasqyny men daýyldy tolqyndar qaýpi artady.
«Kopernık» klımattyń ózgerýi qyzmetiniń málimetine sáıkes, ótken aıda tirkelgen ortasha jahandyq aýa temperatýrasy 14,89 gradýs bolyp, kópjyldyq ortasha kórsetkishten 0,52 gradýsqa joǵary boldy. Osylaısha sáýir baqylaý tarıhyndaǵy eń ystyq úshinshi aıǵa aınaldy.
Polıarlyq aımaqtardan tys muhıttarda teńiz betiniń temperatýrasy 21 gradýsqa jetip, tarıhtaǵy ekinshi eń joǵary kórsetkish tirkeldi.
Ótken aıda Arktıkadaǵy muz jamylǵysynyń ortasha kólemi qalypty deńgeıden shamamen 5%-ǵa tómen bolyp, sáýir aıy boıynsha ekinshi eń tómengi kórsetkishke jetti.
Gazıoglý «Anadolý» agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda jahandyq klımattyq júıeni endi tek atmosfera temperatýrasy arqyly baǵalaý múmkin emestigin aıtty.
Professordyń aıtýynsha, klımattyq júıe muhıttarda jylýdyń jınalýy, teńizdegi ystyq tolqyndar, gıdrologııalyq ekstremaldy qubylystar, krıosferanyń erýi jáne atmosferalyq aınalymdaǵy aýytqýlar sııaqty ózara baılanysty protsestermen birge qarastyrylýy tıis kúrdeli qurylymǵa aınalǵan.
— Atmosfera men muhıt arasyndaǵy ózara yqpaldyń kúsheıýi orta endikterdegi ekstremaldy meteorologııalyq qubylystardyń jıiligi men qarqyndylyǵyn arttyrady. Bul jahandyq jáne óńirlik deńgeıde jańa qaýip aımaqtaryn qalyptastyrady, — dedi ol.
Onyń sózinshe, teńiz betiniń jahandyq temperatýrasynyń tarıhı rekordtarǵa jaqyndaýy muhıttyń joǵarǵy qabattaryndaǵy jylý kólemin arttyryp, energııa almasý mehanızmderin kúsheıtedi. Nátıjesinde atmosfera kóbirek ylǵal tasymaldaıdy, al tropıkalyq jáne sýbtropıkalyq tsıklondardyń energetıkalyq áleýeti artyp, shamadan tys jaýyn-shashyn, uzaq aptap ystyq jáne gıdrologııalyq qurǵaqshylyq kúsheıedi.
— Eger El-Nıno áser etse, 2026 jyly teńiz beti temperatýrasynyń jańa rekordtary tirkelýi múmkin. Bul teńizdegi bıologııalyq stress qubylystarynyń kúsheıýine jáne jaǵalaýdaǵy sý tasqyny men daýyldy tolqyndar qaýpiniń artýyna alyp keledi, — dedi ol.
Zertteýler joǵary dáldiktegi klımattyq derekterge negizdelýi tıis
Gazıoglý qazirgi jaǵdaıda derekterdi jınaýdyń pánaralyq protsesteri teńiz ǵylymdary men klımatty basqarý úshin asa mańyzdy ekenin atap ótti. Onyń pikirinshe, jaǵalaý aımaqtarynyń osaldyǵyn taldaý, teńiz deńgeıiniń kóterilýin boljaý, «kók ekonomıkany» josparlaý, teńiz ekojúıelerin basqarý, tabıǵı apattar qaýpin modeldeý jáne jedel okeanografııa joǵary dáldiktegi klımattyq derekterge súıenýi qajet.
Sandyq egizderge negizdelgen klımattyq sımýlıatsııalar, naqty ýaqyt rejımindegi ekologııalyq derekterdi biriktirý jáne jasandy ıntellekt negizindegi erte eskertý júıeleri jaǵalaý men teńiz aımaqtaryn basqarýdyń bolashaq strategııalarynyń negizgi quraldaryna aınaldy.
Ǵalym jahandyq klımattyq jáne okeanografııalyq ózgerister Túrkııada barǵan saıyn aıqyn baıqalyp otyrǵanyn aıtyp, teńizdi merzimdi baqylaýdyń dástúrli tásili endi jetkiliksiz ekenin jetkizdi. Ol belgili bir ýaqyt aralyǵynda júrgiziletin dástúrli teńiz ekspedıtsııalarynan úzdiksiz derek beretin ushqyshsyz baqylaý júıelerine kóshý qajettigin aıtty.
— Mundaı tásil muzdaný, ottegi deńgeıiniń kúrt ózgerýi, jaǵalaýdaǵy sý tasqyndary nemese ekstremaldy meteorologııalyq protsester sııaqty joǵary dınamıkalyq qubylystardy túsindiretin derekterdi bere almaıdy. Sondyqtan jedel okeanografııaǵa negizdelgen úzdiksiz baqylaý ınfraqurylymy strategııalyq qajettilikke aınaldy, — dedi ǵalym.
Túrkııada baıqalyp jatqan joǵary temperatýranyń saldary
Gazıoglý Egeı jáne Jerorta teńizi jaǵalaýlarynda teńiz beti temperatýrasynyń uzaq ýaqyt boıy anomaldy bolýy saldarynan túrlerdiń taralýy ózgerip, ınvazııalyq túrler kóbeıip, bıologııalyq ónimdilik rejımderi ózgere bastaǵanyn aıtty.
Sońǵy jyldary Qara teńiz basseınindegi kúshti sý tasqyndary men jıilegen kóshkinder atmosferalyq ylǵal tasymaly ózgeristeriniń óńirlik gıdrologııalyq júıelerge áserin anyq kórsetedi.
Mármár teńizindegi shyrysh (mýsılaj) túzilýi de teńiz sýy temperatýrasynyń anomalııalarymen, turaqty gıdrookeanografııalyq jaǵdaılarmen jáne qorektik tuzdardyń kóbeıýimen baılanysty.
Ǵalym Qara teńizde qatty jaýyn-shashyn áserinen jaǵalaý erozııasy údegenin atap ótti. Sonymen qatar Stambul men onyń mańynda qysqa merzimdi, biraq óte kúshti konvektıvti jaýyn-shashyn saldarynan qalalyq sý tasqyndary jıilegen.
Onyń pikirinshe, Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Anadoly óńirlerinde meteorologııalyq jáne gıdrologııalyq qurǵaqshylyq úrdisi kúsheıip, Túrkııa bir mezgilde birneshe klımattyq qaýippen betpe-bet kelip otyr.
Shyǵys Jerorta teńizi — klımat ózgerisiniń «ystyq núktesi»
Gazıoglý Shyǵys Jerorta teńizi jahandyq deńgeıde «klımat ózgerisiniń ystyq núktesi» retinde tanylatynyn aıtty. Onyń boljamynsha, Túrkııa mańyndaǵy teńiz jáne atmosferalyq protsester bolashaqta qýaty joǵary ekstremaldy qubylystardy týdyrýy múmkin.
Professor teńiz beti temperatýrasynyń kóterilýi «medıkan» dep atalatyn Jerorta teńizi tsıklondarynyń, kúshti konvektıvti júıelerdiń jáne jaǵalaýdaǵy apattardyń paıda bolý yqtımaldyǵyn arttyratyn mańyzdy termodınamıkalyq energııa kózi ekenin atap ótti.
— Túrkııa sııaqty úsh jaǵynan teńiz qorshaǵan ári túrli atmosferalyq aınalym júıeleri túıisetin elderde joǵary dáldiktegi klımattyq baqylaý jelilerin damytý qajet, — dep qorytyndylady Gazıoglý.
Buǵan deıin klımattyń ózgerýine baılanysty dúnıejúzindegi ormandarǵa úlken qaýip tónip turǵanyn jazdyq.
