Teńizdegi plastık zııandy hımııalyq zattardy jınap, tasymaldaıdy — ǵalymdar
ASTANA. KAZINFORM — Túrik ǵalymdary Qara teńizdegi ártúrli plastmassa túrleriniń lastaýshy zattarmen árekettesýin zerttep, onyń fızıkalyq qoqys emes, zııandy hımııalyq zattardyń jyljymaly tasymaldaýshysy ekenin anyqtady. Bul týraly Anadoly agenttigi jazdy.
Rızedegi Rejep Taıyp Erdoǵan ýnıversıteti Sý bıoresýrstary fakýltetiniń professory Ýlgen Aıtan Qara teńizdegi shekteýli sý almasýy lastanýdyń uzaq ýaqyt boıy jınalý qaýpin arttyratynyn aıtty.
— Biz Qara teńizdiń jartylaı tuıyq júıesinde plastıktiń qaýipti hımııalyq zattardy tasymaldap, saqtaýǵa yqpal etetinin dáleldedik, — dedi ol.
Professor Aıtan men onyń komandasy plastık pen hımııalyq zattardyń ózara áseriniń teńiz ekojúıesine yqpalyn TÜBİTAK Marmara zertteý ortalyǵy ǵalymdarymen birlesip zerttegen.
Zertteý aıasynda Qara teńizde keń taralǵan plastık túrleri teńiz ortasynda bir jyl bolǵannan keıin taldanyp, olardyń qandaı hımııalyq zattardy tasymaldaıtyny anyqtaldy.
Ǵalymdardy plastıktiń zııandy zattardyń eki túrin qalaı sińiretini qyzyqtyrdy. Birinshisi — óndirýshiler plastıkke ıkemdilik, beriktik nemese tús berý úshin arnaıy qosatyn qospalar (PHB, pestıtsıdter jáne PAÝ). Ekinshisi — tabıǵatta óte baıaý ydyraıtyn ári tiri aǵzalarda ońaı jınalatyn ýly turaqty organıkalyq lastaǵyshtar.
Zertteýde plastık qaldyqtarynyń úsh sanaty qarastyryldy: birrettik buıymdar (paketter, bótelkeler, staqandar), COVID-19 pandemııasy kezindegi maskalar men qolǵaptar, sondaı-aq balyq aýlaý torlary. Plastıktiń ár túriniń lastaýshy zattardy jınaqtaý qabileti baǵalandy.
Úlgiler Qara teńizdiń ońtústik-shyǵys bóligindegi Rıze jaǵalaýynan alyndy. Bul aımaqtan balyq kóp aýlanady, alaıda sýdaǵy tirshilik ıeleriniń ishinde mıkroplastık jıi kezdesedi.
«Keıbir hımııalyq zattardy sýdan anyqtaı almaımyz, biraq plastıkten tabamyz»
Ýlgen Aıtan teńizderdegi plastık lastanýy aýqymdy ári tizbekti ekojúıelik másele týǵyzatynyn aıtty. Onyń sózinshe, bul lastaný azyq-túlik tizbegi arqyly — planktonnan bastap iri teńiz janýarlaryna deıin taralyp, olardyń qorektenýine, ósýine, kóbeıýine jáne ımmýndyq júıesine teris áser etedi.
Professor Qara teńizdiń erekshe geografııalyq ornalasýy, gıdrografııalyq erekshelikteri jáne antropogendik qysymnyń kúsheıýi saldarynan plastıkpen lastaný deńgeıi artyp kele jatqanyn atap ótti.
— Biz plastıktiń teńiz ortasynda da, tiri aǵzalarda da keń taralǵanyn anyqtaǵanymyzben, onyń lastaýshy zattarmen baılanysy osy ýaqytqa deıin zerttelmegen edi. Bul — Túrkııa teńizderi men Qara teńizdegi alǵashqy joba, — dedi Aıtan.
Onyń aıtýynsha, zertteýdiń adam densaýlyǵy turǵysynan eń mańyzdy qyry — teńiz ónimderi arqyly áser etýi. Plastık tasymaldaıtyn jáne bıoakkýmýlıatsııa qasıetine ıe hımııalyq zattar teńizdegi azyq-túlik tizbegine enip, teńiz ónimderi arqyly dastarhanǵa jetedi. Sonymen qatar olardyń kontsentratsııasy tizbek boıymen joǵarylaı beredi.
— Keıbir hımııalyq zattardy biz teńiz sýynan anyqtaı almaımyz, biraq plastıkten tabamyz. Bul plastıktiń qanshalyqty boljaýǵa kelmeıtin ári basqarýy qıyn keshendi lastaýshy ekenin dáleldeıdi. Sý almasýy shekteýli Qara teńizdiń jartylaı tuıyq júıesinde uzaq merzimdi jınaqtalý qaýpi odan saıyn artady, — dep túsindirdi ol.
Professordyń aıtýynsha, plastık qaýipti hımııalyq zattardyń tasymaldanyp, saqtalýyna yqpal etedi.
Zertteýshi Qara teńizdegi plastık jaı ǵana teńiz qoqysy emes, qorshaǵan ortada zııandy hımıkattardy tasymaldap, ustap tura alatyn qozǵalmaly lastaýshy ekenin aıtty.
«Qolǵap, maska jáne toqyma talshyǵynan jasalǵan plastık joǵary hımııalyq júkteme tasymaldaıdy»
Osy qorytyndylarǵa súıene otyryp, Ýlgen Aıtan plastıkpen lastanýdyń aldyn alý jáne qaldyqtardy basqarý júıesin kúsheıtý teńiz ekojúıeleri men adam densaýlyǵyn saqtaý úshin asa mańyzdy ekenin aıtty.
Ol ártúrli polımer túrleriniń lastaýshy zattardy ustap turý qabileti de árqalaı bolatynyn atap ótti.
— Zertteýdegi tańǵalarlyq nátıjelerdiń biri — kóp úlgilerde plastık qospalarynyń, ıaǵnı óndiristik hımııalyq zattardyń kontsentratsııasy turaqty organıkalyq lastaǵyshtardan joǵary bolyp shyqty. Ásirese qolǵaptar, maskalar jáne toqyma talshyǵynan jasalǵan plastık joǵary hımııalyq júktemege ıe boldy, — dedi professor.
Bıologtyń aıtýynsha, bul hımıkattar gıdrofobty, ıaǵnı ylǵaldanbaıdy.
— Plastık teńiz ortasyna túsken sátten bastap onyń beti tozyp, kedir-budyr bola bastaıdy jáne onda bıoqabyqsha paıda bolady. Bul mundaı lastaýshy zattardyń plastık betine ońaı jabysýyna jaǵdaı jasaıdy. Bir jaǵynan, plastık teńizge túsken boıda quramyndaǵy qospalardy bóle bastasa, ekinshi jaǵynan, adam áreketiniń ártúrli nátıjesinde teńiz ortasyna túsken turaqty organıkalyq lastaǵyshtar onyń betinde jınalady, — dep túsindirdi Aıtan.
«Bizdiń tutyný ádetterimiz teńizdiń ekojúıelik qyzmetine áser etedi»
Professor plastıktiń eń tómengi trofıkalyq deńgeıden eń joǵarǵysyna deıin kúsheıe túsetin «domıno áseri» bar qaýip ekenin aıtty.
— Kúndelikti ómirde oılanbastan paıdalanatyn qarapaıym plastık bótelkeniń ózi ekojúıe densaýlyǵyna da, adam densaýlyǵyna da úlken qaýip tóndirýi múmkin. Bizdiń tutyný ádetterimiz teńiz janýarlaryna tikeleı áser etedi, — dedi ol.
Professordyń sózinshe, ásirese Qara teńiz sııaqty jartylaı jabyq sý arnalarynda plastıkalyq lastanýdan ekojúıege qysym kúsheıip, azyq-túlik tizbegine qaýip-qater tónedi. Sondyqtan lastanýdyń aldyn alyp, qaldyqtardy basqarý júıesin nyǵaıtý qajet.
Aıta keteıik, Ertis ózeniniń ekojúıesin saqtaý úshin 6,3 mlrd tekshe metr sý jiberiledi.
