Teńgeniń jasalý joly: Qazaqstan Banknot fabrıkasy qalaı jumys isteıdi

Almatydaǵy Banknot fabrıkasy – qatań qaýipsizdik talaptary qoldanylatyn jáne óndiristik aqparattyń edáýir bóligi jarııalaýǵa jatpaıtyn rejımdegi nysan. Dál osy jerde 1995 jyldan beri qazaqstandyq banknottar basylyp shyǵady. El azamattary úshin úırenshikti aqshanyń artynda kúrdeli tehnologııalyq úderis pen dızaınerlerdiń, ınjenerlerdiń, tehnologtar men qorǵanys mamandarynyń jumysy jatyr.

Alǵashqy banknottar men otandyq óndiris

1993 jyldyń 15 qarashasynan bastap teńge aınalymǵa endi. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasynyń tarıhy osy kezden bastaldy. Táýelsiz elimizdiń alǵashqy banknottary Ulybrıtanııada basyldy. Alaıda el aldynda óz óndirisin qurý mindeti turdy jáne memleket ony oryndaı bildi. Banknot fabrıkasynyń resmı ashylýy 1995 jyldyń 19 mamyrynda ótti. Osy ýaqyttan beri Ulttyq bank shyǵaratyn banknottar Qazaqstanda óndiriledi.

Banknot fabrıkasynyń bas dırektory Jomart Qajmuratovtyń aıtýynsha, banknotty ár memleket óz betinshe óndire bermeıdi. Ol álemde barlyǵy 78 banknot fabrıkasy bar ekenin atap ótti. Keıbir elderde bir emes, birneshe kásiporyn jumys isteıdi.

— Álemde 200-den astam memleket bar, al banknot fabrıkalary bar-joǵy 78 elde jumys isteıdi. Mysaly, alty fabrıka Qytaıda, tórteýi — Úndistanda, ekeýi — AQSh-ta ornalasqan. TMD aınalasynda mundaı óndiris tek tórt memlekette — Reseıde, Ýkraınada, Ózbekstanda jáne Qazaqstanda bar, — dedi Jomart Qajmuratov.

1992 jyly Qazaqstanda baspa fabrıkasyn qurý týraly sheshim qabyldanǵan. Odan keıingi jyly kásiporyn eldi qaǵaz tıyndarmen qysqa merzimde qamtamasyz etti. Al 1995 jyldan bastap munda banknottardy tikeleı óndirý jumysy bastaldy.

Aqsha neden jasalady

Qaǵaz aqshany jasaý – arnaıy jabdyq arqyly oǵan úırenshikti sýret salynǵanǵa deıin bastalyp ketedi. Óndiriske arnaıy qorǵalǵan sýbstrat túsedi. Basyp shyǵarý bastalmaı turyp-aq, onda sý belgileri men qorǵanys jipteri sııaqty qorǵanys elementteri bolady. Fabrıka dástúrli qaǵaz materıalymen ǵana emes, polımerli sýbstratpen de jumys isteýge múmkindik beretin jabdyqtarmen qamtylǵan.

Kásiporynda polımerlik tehnologııalar da synaqtan ótedi. Ol úshin jańa materıal men qorǵanys elementteriniń tikeleı óndiris jaǵdaıyndaǵy jaı-kúıin tekserýge múmkindik beretin «úı banknotalary» dep atalatyn testilik úlgileri jasaldy.

— Úı banknotasy biz qoldanǵaly jatqan qorǵanys elementiniń óndiriste qalaı jumys isteıtinin túsinýge múmkindik beredi. Ekinshi kezeń — mereıtoılyq nemese estelik banknot shyǵarylady. Ol banknottyń halyq tarapynan qalaı qabyldanatynyn jáne qorǵanys elementiniń naqty qolma-qol aqsha aınalymynda qalaı jumys isteıtinin túsiný úshin qajet. Úshinshi kezeń — aınalymdaǵy banknot, – dep túsindirdi Jomart Qajmuratov.

Óndiris 1,5-2 aıǵa sozylady

Aqsha óndirisin qarapaıym polıgrafııamen salystyrýǵa bolmaıdy. Qorǵalǵan materıaldyń kelýi men daıyn aqshanyń óndirilýi arasynda biraz ýaqyt ótedi. Fabrıka basshysynyń aıtýynsha, bir banknottyń tolyq óndiristik úderisi nomınalyna baılanysty bir jarymnan eki aıǵa deıin ýaqyt alýy múmkin.

— Óndiris – kóp satyly úderis. Biz «aq qaǵaz» dep atalatyn qaǵazdy qoldana bastaǵan sátten bastap kýpıýra túrindegi daıyn ónimdi alǵanǵa deıin nomınalyna qaraı kem degende 1,5-2 aı ótedi, — dep atap ótti Jomart Qajmuratov.

Al Ulttyq banktiń qolma-qol aqsha aınalymy departamentiniń bas maman-ekonomısi Ámına Jolmyrzanyń aıtýynsha, jańa banknotty jasaý onyń tujyrymdamasyn ázirleýden jáne taqyrypty tańdaýdan bastalady. Sodan keıin kórkemdik bezendirýdi jasaıtyn jáne bir ýaqytta qorǵanys elementterin biriktiretin dızaınerler jumysqa qosylady. Dızaın bekitilgennen keıin ol Banknot fabrıkasyna beriledi, onda ol ártúrli jabdyqta jáne ártúrli materıaldardy qoldana otyryp óndiristik synaqtan ótedi. Barlyq qajetti kezeńderden ótkennen keıin ǵana banknot aınalymǵa engizýge daıyndalady.

Jylyna qansha banknot basylady

Qolma-qol aqsha óndirý kólemin jyl saıyn Ulttyq bank el ekonomıkasynyń qajettilikteri men birqatar makroekonomıkalyq kórsetkishter negizinde anyqtaıdy. Jomart Qajmuratovtyń aıtýynsha, jyl saıyn maýsym aıynda Banknot fabrıkasy Ulttyq bank basqarmasynan kelesi jylǵa arnalǵan banknot óndirý kólemi týraly sheshim alady.

- Kelesi jylǵa shamamen 500 mıllıonǵa jýyq dana banknot qajet. Ótken jylmen salystyrǵanda kóp ózgeris joq, — dedi fabrıkanyń bas dırektory.

Aıta ketken jón, bul – aqsha somasy emes, óndiriletin banknottardyń sany. Jomart Qajmuratov fabrıkada daıyndalǵannan keıin banknottar Ulttyq banktiń rezervtik qoryna túsetinin atap ótti.

Kórýge jáne sezýge bolatyn qorǵanys

Óndiristiń basty mindetteriniń biri – banknotany qoldan jasalmaıtyndaı kúrdeli etý. Ol úshin tehnologııalar kesheni qoldanylady. Olardyń arasynda — optıkalyq aýyspaly elementter, joǵary bederli metallograftyq baspa, qorǵanys jipteri, keskinderdi eki jaqty úılestirý jáne arnaıy taktıldi elementter bar.

Mysaly, SPARK tehnologııasy banknotty eńkeıtken kezde túsin ózgertip, jarqyn vızýaldy effekti jasaıdy. Intaglio ádisi saýsaqtarmen sezinýge bolatyn bederli qabatty qalyptastyrady – mundaı tehnologııa jekelegen elementterdi, máselen memlekettik eltańbany jaqqan kezde qoldanylady. Bir bóligi aqshanyń betinde ornalasqan, al taǵy bir bóligi banknot materıalynyń ishinde bolatyn mıkrooptıkalyq qorǵanys jipteriniń de mańyzy erekshe. Olar qaǵazdaǵy keskinniń dınamıkalyq qozǵalys effektisin týdyrady. 

Taǵy bir qorǵanys belgisi — SEE-THRU. Sýrettiń jekelegen elementteri banknottyń betki jáne syrtqy jaǵyna jaryq túsirip qaraǵan kezde olar dál birigip, biryńǵaı keskin quraıtyndaı etip qoldanylady. Kórý qabileti nashar adamdar úshin aqshanyń qoljetimdiligine de jeke nazar aýdarylady – bul úshin banknottardyń shetterinde saýsaqtarmen anyqtaýǵa bolatyn dóńes joǵary bederli taktıldi belgiler qarastyrylǵan.

Fabrıka ókilderiniń aıtýynsha, Qazaqstan ár kezeńde jekelegen jańa qorǵanys elementterin birinshi bolyp engizdi, bul keıinnen qazaqstandyq banknottardyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýyna yqpal etti. Jomart Qajmuratovtyń sózinshe, teńge óndirisiniń tarıhynda fabrıkada qoldanylatyn tehnologııalarǵa uqsas tehnologııalardy qoldana otyryp, tolyqqandy óndiristik ádispen jasalǵan jalǵan aqshalar tirkelgen joq.

Banknot nege birden ámııanǵa túspeıdi

Óndiris aıaqtalǵannan keıin jańa banknot jappaı aınalymǵa birden jiberilmeıdi. Aldymen, aqshanyń belgili bir mólsheri ekinshi deńgeıdegi bankterge beriledi. Bul bankterdiń bankomattar, sanaý-sorttaý mashınalary jáne basqa da tehnıka sııaqty jabdyqtardy jańa banknottarǵa beıimdep úlgerýi úshin qajet.

- Ulttyq bank jańa banknotany jappaı aınalymǵa birden shyǵarmaıdy. Olardyń tehnıkany, kassalar men bankomattardyń jabdyqtaryn baptaýy jáne beıimdeýi úshin belgili bir mólsheri ekinshi deńgeıdegi bankterge beriledi. Sodan keıin ol jappaı aınalymǵa túsedi, – dep túsindirdi Ámına Jolmyrza.

Teńgeniń dızaınyn nege qaıtadan ózgertý kerek

Ulttyq bank ókilderiniń aıtýynsha, «aqshanyń syrtqy túrin nelikten belgili bir ýaqyt ótken saıyn ózgertý kerek» degen suraq jıi qoıylady.

Ámına Jolmyrzanyń aıtýynsha, jańa serııany ázirleý kezinde Ulttyq bank úsh negizgi baǵytty basshylyqqa aldy. Olar: Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyn kórsetý, óndiristiń ekonomıkalyq tıimdiligin arttyrý jáne qorǵanys elementterin jetildirý. Al banknottardy belgili bir merzimnen keıin jańartý – halyqaralyq tájirıbe.

- Dızaın óte jıi ózgeredi dep aıta almaımyn. Negizinde, bul halyqaralyq tájirıbe — shamamen jeti-segiz jylda bir ret bolady, — dep atap ótti ol.

Bul rette qorǵanys elementterin jetildirýdiń mańyzy erekshe: banknottardy óndirý tehnologııalarymen birge olardy qoldan jasaý tásilderi de damyp keledi. 2023 jyldan bastap aınalymǵa kezeń-kezeńimen engizilip jatqan «Saq stıli» jańa serııasy dál osylaı paıda bolǵan. Onyń negizinde saq óneri men áıgili «ań stıli» jatyr. Jańa serııa banknottarynda arqar, aqbóken, búrkit, qar barysy, jylqy jáne basqa da janýarlardyń beıneleri bar.

Eski men jańa banknottardyń ólshemi ártúrli jáne bul óndiristik qate emes. Jańa serııany ázirleý kezinde Ulttyq bank kýpıýralardyń ólshemderin ońtaılandyrǵan. Nátıjesinde bir baspa tabaǵyna shamamen 30%-ǵa artyq banknot ornalastyrý múmkindigi paıda boldy. Bul qolma-qol aqshany óndirýge, saqtaýǵa, óńdeýge jáne tasymaldaýǵa áser etedi. Sonymen qatar materıal shyǵyny qysqarǵan.

Eski banknottardy qaıda jiberedi

Jańa aqsha serııasynyń ázirlenýi eski aqshalardyń birden qoldanystan shyǵarylatynyn bildirmeıdi. Ulttyq bank ekeýin qatar qoldanýǵa bolatyn kezeńdi belgileıdi. Bul ýaqytta eski jáne jańa banknottar birdeı tólem qabiletine ıe bolady. Odan keıin ǵana eski banknottar birtindep aınalymnan alynady.

Kelesi úsh jyl ishinde olardy ekinshi deńgeıdegi bankter men «Qazposhta» AQ bólimshelerinde aıyrbastaýǵa bolady. Tipti bul merzim ótip ketse de, aqsha qunyn joǵaltpaıdy. Ulttyq bank fılıaldary olardy árdaıym aıyrbastap beredi.

Qazirgi ýaqytta 2000 jáne 5000 teńgelik banknottar úshin eski jáne jańa banknottar qatar qoldanatyn kezeń aıaqtaldy. 1000 teńgelik banknot úshin ol 2027 jyldyń 27 naýryzyna deıin, 10 000 teńgelik banknot úshin – 2027 jyldyń 27 maýsymyna deıin, 500 teńgelik banknot úshin – 2027 jyldyń 24 jeltoqsanyna deıin jalǵasady.

Mereıtoılyq banknot nemese tehnologııalar polıgony

Ulttyq banktiń jumysynda mereıtoılyq banknottar erekshe oryn alady. Olar mańyzdy tarıhı oqıǵalar men datalarǵa arnalady, shekteýli tırajben shyǵarylady. Kollektsıoner úshin mundaı kýpıýra erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Al óndirýshi úshin meretoılyq aqsha keıinnen serııalyq banknottarǵa aýysýy múmkin tehnologııalardy synaqtan ótkizýge múmkindik beredi.

Jomart Qajmuratovtyń aıtýynsha, jańa qorǵanys sheshimderi aldymen «úı banknottarynda» tekserilýi múmkin. Kelesi kezeń jańa elementtiń naqty aınalymda qalaı jumys isteıtinin jáne halyqtyń ony qalaı qabyldaıtynyn baǵalaýǵa múmkindik beretin mereıtoılyq nemese estelik aqshalar bolady. Sodan keıin ǵana tehnologııa aınalymdaǵy banknotta qoldanylýy múmkin.

Ár jyldary Ulttyq bank Qazaqstannyń EQYU-ǵa jáne Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyǵyna, qysqy Azııa oıyndaryna jáne basqa da mańyzdy oqıǵalarǵa arnalǵan mereıtoılyq banknottardy shyǵardy.

Fabrıka jumysy aqshamen shektelmeıdi

Kásiporynnyń jabyq esikteri artynda tek teńge ǵana óndirilmeıdi. Búgingi tańda Banknot fabrıkasy úsh negizgi baǵyt boıynsha jumys isteıdi: banknottar, qorǵalǵan polıgrafııalyq ónimder jáne plastıkalyq qujattar óndirisi.

1997 jyldan beri munda pasport blankileri daıyndalady. Jomart Qajmuratovtyń aıtýynsha, tsıfrlandyrýdy eskere otyryp, búginde kásiporyn basqa da qorǵalǵan ónimderdiń 95-ke jýyq túrin shyǵarady. Olardyń arasynda – bilim týraly qujattar, sertıfıkattar, esepke alý-baqylaý jáne poshta markalary bar.

Fabrıka úshinshi baǵytty 2009 jyldan bastap damytyp keledi. Ol – plastıkalyq qujattardy óndirý. Munda jeke kýálikter, júrgizýshi kýálikteri, kólik quraldaryn tirkeý týraly kýálikter jáne basqa da qujattar jasalady.

Olardy daıyndaý kezinde banknottardy óndirýde qoldanylatyn kóptegen tehnologııalar paıdalanylady: arnaıy materıaldar men boıaýlar, qorǵanys talshyqtary, sý belgileri, metallograftyq baspa, ýltrakúlgin jáne golografııalyq elementter, sondaı-aq mashınamen oqylatyn qorǵanys belgileri.

Qazaqstan fabrıkasy basqa elderge de banknot basyp beredi

Kásiporyn jumysynyń taǵy bir baǵyty – halyqaralyq óndiris. Jomart Qajmuratovtyń aıtýynsha, fabrıkanyń tehnıkalyq múmkindikteri ózge memleketteri úshin banknot jasaýǵa múmkindik beredi.

— Bizde basqa elder úshin óndiris tájirıbesi bar. Bul Ońtústik-Shyǵys Azııa, Ońtústik Amerıka jáne Afrıkanyń 12 eli úshin 18-ge jýyq nomınal. Qolda bar óndiristik jabdyqty eskere otyryp, bizdiń osy erekshe naryqta jetkilikti túrde bedelimiz bar, — dep atap ótti ol.

Aınalymdaǵy bes trıllıon

Onlaın tólemderdiń qarqyndy damýyna qaramastan, qolma-qol aqsha joǵalyp ketpeıdi. 2026 jyldyń 1 tamyzyndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan aınalymyndaǵy qolma-qol aqshanyń jalpy nomınaldy somasy – 5,35 trln teńge. Bul rette somanyń 98%-y qaǵaz aqsha, tek 2%-y monetalarǵa tıesili.

Jomart Qajmuratov pikirinshe, elektrondy tólemderdiń damýy qolma-qol aqshadan tolyq bas tartý degendi ıýildirmeıdi. Sebebi belgili bir jaǵdaılarda shynaıy aqsha rezervtik tólem ádisi bolyp qala beredi.

- Bizdiń eldiń mysalǵa alsaq, «Qańtar» osyndaı másele bar ekenin kórsetti. Internet bolmady, onlaın tólemderdi jasaı almadyq, dúkenge kelip nan satyp ala almadyq. Sondyqtan qolma-qol aqsha bizde tólem quraly retinde qalady, – dedi ol.

Qazaqstandyq banknottar álemde moıyndalǵan

Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy dızaın jáne tehnologııalyq sheshimderi úshin birneshe ret halyqaralyq marapattarǵa ıe boldy. Banknottardy International Bank Note Society (IBNS), International Association of Currency Affairs (IACA) jáne High Security Printing kásibı uıymdary dızaınǵa, mereıtoılyq shyǵarylymdarǵa jáne valıýta ındýstrııasyndaǵy tehnologııalyq jetistikterge baılanysty nomınatsııalarda atap ótti.

Banknot fabrıkasy jumysynyń edáýir bóligi syrt kózge kórinbese de, úırenshikti aqshanyń artynda zamanaýı tehnologııalardy, ınjenerlik sheshimderdi jáne Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetiniń elementterin biriktiretin joǵary tehnologııalyq óndiris tur.

Osyǵan deıin Ulttyq banktyń 20 000 teńgelik banknotany kelesi jyly aınalymǵa shyǵaratny týraly jazdyq.