Teńgeniń bolashaǵy bulyńǵyr ma
ASTANA. QazAqparat - Devalvatsııa. Dollar. Daǵdarys. Dabyraǵa ilesip daýryqqan jurt. Dúdámal boljamdar. Suraq kóp. Jaýap she? Árıne, Ulttyq bank devalvatsııanyń dúmpýin boldyrmaý sharalaryn iske qosyp baqty. Dollardy ekonomıkadan ǵana emes, azamattardyń sanasynan da ysyryp tastaý tetikteri birtindep engizilýde. Áıtse de álemdik saýdamen sapyrylysqan kez kelgen memleket úshin jahandyq valıýtany «jeńe» salý ońaı emes. Tipti bolmaıtyn dúnıe. Degenmen teńgege qatysty toqtam men túıin qaıda? Osy tóńirektegi máselelerdi «QazAqparat» tilshisi birshama qaýzap kórgen bolatyn.
Qunsyzdaný kezeńderi
Búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan daǵdarystyń alǵashqy daýyly soqqan 2007-2010 jyldary teńgege shaqqandaǵy dollar baǵamy 150-diń tóńireginde turaqtaǵan-dy. Keıinnen bir-aq kúnde, 2014 jyldyń 18 aqpanynda 1 dollardyń quny 185 teńgege sekirdi. Qalyń buqara buny uıqysynan oıanǵanda bildi. Ań-tań. Biraq kóndi, kóterdi, kúnkórisin jalǵastyrdy. Ne kerek, araǵa bir jarym jyl salyp, dollar áýlıe 2015 jyldyń 20 tamyzynda 300-den bir-aq asyp, burq etti. Iá, «kók qaǵazdyń» sharyqtaý shegi byltyrǵy jyldyń qańtarynda 384-ke deıin kóterilip baryp túsken bolatyn. Sodan beri teńselip tur.
Osylaısha eki jylda eki márte qaıtalanǵan devalvatsııa eńbektengen elden bastap, ekonomıka sektorlaryn seńdeı soqty. Eseńgiretpese de etek-jeńdi jıǵyzdy. Bul devalvatsııa el egemendigin alǵaly bergi tórtinshi tolqyn bolyp tur. Osyǵan deıin úsh ret qunsyzdanǵan. 1999 jáne 2009, 2014 jyldary. Alǵashqysy jalpaq jurtqa jarııalanǵanymen, keıingileri keshegideı kútpegen jerden oryn aldy. Dúrkin-dúrkin devalvatsııanyń árqaısysynda ulttyq valıýta 20 paıyzdyq qunyn joǵaltqan. 1999 jyldyń 4 sáýirinde Qazaqstannyń sol kezdegi premer-mınıstri Nurlan Balǵymbaev pen Ulttyq banktiń tóraǵasy Qadyrjan Damıtov teńge baǵamyn erkin aınalymǵa jiberetinderin málimdedi. Kelesi kúni-aq 80-90 teńge bolyp turǵan dollar baǵamy 150-160-qa kóterilip ketti. Úkimet Qazaqstan eksportynyń kólemin arttyrý úshin teńgeni erkin aınalymǵa qoıa bergenin, eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy baqylaı alatyndaryn aıtyp aqtalǵan. Bul devalvatsııaǵa Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy 1997-1998 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarys, «qara altyn» qunynyń quldyraýy sebep boldy. Sarapshylar buny «valıýtalyq daǵdarys» dep te ataıdy.
Ekinshi devalvatsııa on jyldan soń - 2009 jyldyń 4 aqpanynda oryn aldy. Teńge taǵy 25 paıyzǵa quldyrady. Birneshe saǵattyń ishinde aqsha aıyrbastaý pýnkterinde dollardyń quny 128-den 170 teńgege sharyqtap, keıin 150 teńgege qaraı turaqtady. Bul kezde de sebep baıaǵy. Munaı syrtqa shyǵarylatyn shıkizattyń 60 paıyzyn quraıtyn. Ulttyq banktiń sol kezdegi tóraǵasy Grıgorıı Marchenko teńge baǵamyn ustap turý úshin 2008 jyldyń 4-toqsanynda Altyn valıýta qorynan 6 mlrd AQSh dollary jumsalǵanyn da jarııa etti. Bir ókinishtisi, bılik «daǵdarys bolmaıdy, depozıtti teńgemen saqtaǵan tıimdi» dep sońyna deıin sendirip kelgen edi. Saldarynan tirnektep tergenin teńgemen saqtaǵan jurt san soǵyp qaldy.
2014 jyldyń 18 aqpanyndaǵy devalvatsııada dollar baǵamy 185 teńgege sekirdi. Odan kóp uzamaı Qazaqstan valıýtasy 2015 jyly tórtinshi devalvatsııany bastan ótkerdi.
Statıstıkany sóıletsek...
1993 jyldan bergi teńge baǵamynyń dollar men rýblge shaqqandaǵy resmı statıstıkasy (jyldyq orta eseppen).
|
Jyldar |
dollar |
rýbl |
|
1993 |
5,255 |
*4,105 |
|
1994 |
35,64 |
*15,87 |
|
1995 |
60,95 |
*13,48 |
|
1996 |
67,30 |
*13,70 |
|
1997 |
75,44 |
*13,45 |
|
1998 |
78,30 |
10,43 |
|
1999 |
119,52 |
4,82 |
|
2000 |
142,13 |
5,05 |
|
2001 |
146,74 |
5,04 |
|
2002 |
153,28 |
4,89 |
|
2003 |
149,58 |
4,87 |
|
2004 |
136,04 |
4,72 |
|
2005 |
132,88 |
4,70 |
|
2006 |
126,09 |
4,64 |
|
2007 |
122,55 |
4,79 |
|
2008 |
120,30 |
4,86 |
|
2009 |
147,50 |
4,66 |
|
2010 |
147,35 |
4,85 |
|
2011 |
146,62 |
5,00 |
|
2012 |
149,11 |
4,80 |
|
2013 |
152,13 |
4,78 |
|
2014 |
179,19 |
4,76 |
|
2015 |
221,73 |
3,61 |
|
2016 |
342,16 |
5,11 |
|
2017 (І-toqsan) |
322,46 |
5,49 |
* teńge baǵamynyń 1000 rýblge shaqqandaǵy máni kórsetilgen
Sarapshy baǵany
Tarıhyn tarazyladyq, statıstıkasyn saraptadyq. Endigi is - bolashaqtyń boljamy. Alda ne bolmaq? Munaı baǵasy qashan turaqtaıdy? Devalvatsııa taǵy qaıtalana ma? Álde ǵaıyptan taıyp, teńge burynǵy baǵamyna túse me? Depozıtti qaı valıýtamen saqtaǵan tıimdi? Osy suraqtarǵa jaýap alý úshin álemdik qarjy naryǵynyń iri oıynshysy «Forex Club» kompanııalar tobynyń sarapshysy Valerıı Polkovskııge júgingen edik.
- Valerıı Ivanovıch, bıyl taǵy devalvatsııa bolýy múmkin be?
- 2017 jyly teńgeniń aıtarlyqtaı quldyraýy bola qoımaıdy. Degenmen bári negizinen qandaı sharalardyń qolǵa alynatynyna baılanysty. Sońǵy kezderi ulttyq valıýta bir nyǵaıyp, bir álsirep, teńselip tur. Osy protsess jalǵasa bermek. Teńgeniń qazirgi baǵamy obektıvti ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa jaýap berip otyr. Qarjylyq tólem qabileti turaqtalyp keledi. Altyn valıýta qorynan aıtarlyqtaı rezerv jumsaý qajettiligi týyndap turǵan joq. Sol sebepti de Ulttyq banktiń bıyl ulttyq valıýtany devalvatsııaǵa ushyratatyndaı sebebin kórip otyrǵan joqpyn. Dese de valıýta kýrsy ekonomıkalyq jaǵdaılardyń ózgerisine barynsha ilesip otyrýy úshin teńgeni erkin aınalymda ustaý qadamdary jalǵasa beredi dep oılaımyn.
- Bıyl «qara altyn» quny qaı deńgeıge turaqtaıdy?
- Brent markaly munaıdyń jyldyq ortasha baǵasy qazir barreline 54 dollar kóleminde tur. Osy deńgeıde, 55-56 dollar kóleminde jalǵasady. Al aýytqýy aıtarlyqtaı, 50-60 dollar kóleminde bolýy ábden múmkin.
- Teńge álsin-álsin nyǵaıyp keledi. Burynǵy baǵamyna qaıtýy múmkin be? Eń quryǵanda 200 teńgege qaraı túse be?
- Shynymdy aıtsam, buǵan kúmánim bar. Óıtkeni devalvatsııanyń ózi syrtqy ekonomıkalyq sektordaǵy básekelestikke oń yqpal etti. Investıtsııalar da tartymdy bola bastady. Onyń ústine osy ekonomıkalyq daǵdarys kásipkerlikti, ekonomıkalyq belsendilikti jandandyrdy. Burynǵy baǵamǵa qaıtýdyń qajettiligin de kórip turǵan joqpyn. Dollar men teńgeniń qazirgi araqatynasy qalyptasqan makroekonomıkalyq jaǵdaıdan alshaq túsip turǵan joq. Oǵan qosa, munaı baǵasy kóterilgen kúnniń ózinde sol deńgeıde turaqtaıtynyna kepil joq.
- Sarapshy retinde qazaqstandyqtarǵa depozıtti qaı valıýtamen saqtaýǵa keńes berer edińiz?
- Qazir teńge tıimdirek. Ulttyq valıýtamen ashylǵan depozıtterdiń sheteldik valıýtaǵa qaraǵanda paıyzdyq mólsherlemesi joǵary. Inflıatsııa únemi tómendep keledi. Retteýishtiń ózi depozıtterdiń tabystylyǵyn joǵary ustaýǵa tyrysyp otyr. Inflıatsııa deńgeıimen salystyrǵanda sheteldik valıýtalarmen ashylǵan depozıtterdiń jaǵdaıy jaqsy emes. Óıtkeni teńge az da bolsa nyǵaıdy. Paıyzdyq mólsherlemesimen bólek, teńgeniń nyǵaıýy olardy tyǵyryqqa tireýi múmkin. Munaı baǵasy turaqtaldy. Úlken devalvatsııalar kútilip otyrǵan joq. Sondyqtan qazir depozıtti ulttyq valıýtamen ashý tıimdi.
Túıin
Biraz dúnıeniń ara jigin ajyrattyq. Endi teńge tóńiregindegi tolqýlarǵa qatysty talas týdyrmaıtyn faktilermen túıindesek.
1-fakt: Memlekettiń teńgeni erkin aınalymǵa jiberýi qashan da májbúrli shara. Barlyq daǵdarysta Ulttyq bank Altyn valıýta qoryn paıdalanyp, shyǵyny asyp ketkende, memlekettiń shamasy kelmeı bara jatqanda valıýtany erkin aınalymǵa jiberedi. Oǵan eń aldymen syrtqy ekonomıkalyq faktorlar áser etedi. Árıne, óz kezeginde makroekanomıkaǵa álemdik oqıǵalar men saıası sahnalardyń oıyny yqpal jasaıdy.
2-fakt: Qazaqstan jaǵdaıynda, el eksportyndaǵy shıkizattyń negizgi bóligin quraıtyn munaı baǵasyna táýeldilik basty problema bolyp tur. Bir anyǵy - bul táýeldilikten arylatyn kún búgin emes. Sózsiz mundaı jaǵdaıda munaı baǵasynyń dınamıkasy aldaǵy jyldar boıy valıýta naryǵyna yqpal ete bermek. Qazir munaı baǵasynyń dınamıkasy men teńge dınamıkasynyń arasyndaǵy rettegishter úderisi tym joǵary.
3-fakt: Buldyrap turǵan baǵamnyń quldyraý tarıhyna beker kóz júgirtpedik. Kez kelgen jaǵdaıǵa tarıhty tarazylap, salystyrý arqyly obektıvti boljam jasalady. Dáıektesek buǵan deıingi tarıhta teńgeniń burynǵy baǵamyna qaıta oralýy degen dúnıe bolmapty. Fakti me? Fakt! Tek kóterilip keledi. Endeshe dollar baǵamynyń bolashaqta tómen qaraı syrǵymaıtynyna taǵy dálel. Dollardyń dúrdarazdyǵynan mezi bolǵan álemdik sarapshylar balama valıýtany iske qosyp, AQSh asyp keletin «kók qaǵazdyń» qunyn quldyratý týraly da aıta bastady. Biraq ol da ońaı dúnıe emes. Óıtkeni balama valıýtanyń enýi týraly áńgime qur «sóz» kúıinde, ázirge oǵan eshqandaı alǵysharttar da joq. Endeshe «dollardyń kúni qarań» bolatyn kúndi kútý beker. Sonda ne qalady? Beıqamdyq pen nemquraıdylyqty qoıyp, shıraý ǵana. Bul ulttyq valıýtanyń tuǵyrly bolýyna jaýapty organ - Ulttyq bankke qarata aıtylǵan naz.
