Temirjan Bazarbaevtaı kompozıtor az - Nurǵısa Tilendıev

Ómirsheń ónerde saǵynysh pen tátti muń birdeı seziledi. Ana áldıimen boıǵa sińgen áýen yrǵaǵy adam balasynyń kóńil-kúıin rettep, aldaǵy kúnge úmitpen qaraýǵa septigin tıgizedi.

Bizdiń balalyq shaǵymyz ótken aýyl ómiriniń qımas shaqtaryn, kindik qanymyz tamǵan qasıetti topyraqtyń ereksheligin ánge qosyp, ańsaý men saǵynyshty arqaý etken aǵalarymyzdyń biri - kompozıtor Temirjan Bazarbaev.

Án qandaı, ánshi qandaı demekshi, Jabaıyl Beısenovtyń óleńine jazylǵan «Aýylym» áni jetpisinshi jyldary áýe tolqyny arqyly nasıhattalyp, tyńdaýshynyń súıip aıtatyn ánine aınaldy. Toı-dýmanda shyrqalatyn bul án júrekterge jol taýyp, sezim qylyn shertetin, qııal jetegine ertetin.

Jumyr basty pendeniń jer betine kelgendegi taǵdyry árqıly bolyp keledi. Bireýler baqytty ómir súrse, al keıbir adam taǵdyr talqysyna túsip, ómir soqpaǵynan qınala ótip, sara jolǵa túsedi.

Temirjan Bazarbaev 1935 jyly burynǵy Taldyqorǵan oblysy Alakól aýdanyna qarasty «Jalǵyzaǵash» aýylynda dáriger otbasynda dúnıege keldi. Ata-anasynan jetim qalyp, taǵdyrdyń bir jasynan daıyndaǵan syıyn kórip, kóp qınalǵan bala ómir tolqynynda shynyqty, shyńdaldy. Endigi áńgimeniń kezegi sazger Aımuhambet Beısembekovte. Ol óner adamy jaıly bylaısha oı qozǵaıdy:

«Temirjan Bazarbaev qazaq ónerindegi úlken tulǵa. Ol, ásirese, qazaqtyń mýzyka pedagogıkasynda 1961 jyldan beri mýzyka kolledjinde ustazdyq etti. Ol kompozıtor Qudys Qojamııarovtyń shákirti edi.

Qarabulaqtaǵy balalar úıinde tárbıelengen kezinde at-arbamen Nurǵısa Tilendıev pen Beken Jylysbaev kelip, daryndy balalardy tyńdaıdy. Birine óleń, ekinshisine án aıtqyzyp kóredi. Sodan úsh balany tańdap alyp, arbamen alyp ketedi. Jolda bir dóńnen asqanda balalar qashaıyq dep aqyldasady. Ekeýi qashyp úlgeredi. Temirjandy Nurǵısa ustap alady. Lepsiden bolashaq kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevti arbaǵa salyp alyp, Nuraǵań men Bekeń Almatyǵa keledi.

Temirjan mýzyka mektebinde voltoren aspabynda oınaıdy. Ustazdary joǵary synypta oqyp júrgende án jazatyn qabiletin baıqap, baýlı bastaıdy. Mektep bitirgen soń Temirjan konservatorııaǵa Quddys Qojamııarovtyń synybyna oqýǵa túsedi. Keıin joldamamen Semeıge barady.

Temirjannyń úlken týyndylarynyń biri - «Qalyń elim» degen sımfonııalyq orkestrge, jeke horǵa arnalǵan shyǵarmasy, bul sátti týǵan dúnıe. Sondaı-aq dıplomdyq jumys retinde eki sımfonııa jazǵan. Onyń balalarǵa arnalǵan «Jyl mezgilderi» degen tsıklderi, 200-ge jýyq ánderi bar.

Án jazý úshin akkomponıment, teorııa, garmonııany, kontrapýnkty jaqsy bilý kerek. Men sony Temkeńnen kóp úırendim»-deıdi sazger.

Mine, jaqsydan sharapat» degendeı, halqymyzdyń aıaýly uldary Nurǵısa men Beken aǵasynyń qamqorlyǵyn kórgen Temirjan alǵash mýzykalyq bilimdi Almatydaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy mýzyka mektebinen alsa, keıin Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııaǵa túsip, professor Quddys Qojamııarovtyń kompozıtsııa klasy boıynsha bitirip shyǵady. Konservatorııany aıaqtaǵannan keıin Semeıdegi Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılışesinde teorııa bóliminiń meńgerýshisi ári aǵa oqytýshysy bolyp, uzaq jyl boıy jemisti eńbek etedi. Týmysynan az sóılep, kóp tyńdaıtyn Temkeń osy bir ustazdyq eńbekti janyndaı jaqsy kórip, aýyldan kelgen daryndy jastardy ónerge baýlyp, qajyrly eńbekten nátıje shyǵara bildi. Qazirde óner sahnasynyń maıtalmany atanǵan Tursynǵazy Rahımovtyń sazgerlik jolǵa túsýine aǵalyq qamqorlyǵyn kórsetken de Temirjan Bazarbaev edi. Keshegi sal-serilerdeı mýzykanyń qaǵıdalaryna kóp baǵyna bermeıtin dalanyń erke ánshisi Temirjannan án shyǵarýdyń qyr-syryn kóp úırenip, ǵıbrat alady.

- Maǵan Temkeń án shyǵaryp otyrǵanda ǵana emes, áńgimeleskende de, tipti kóshede aıańdap bara jatqanda da kókiregin án bılep, júregi kúmbir qaǵyp bara jatqandaı bop kórinetin. Óńine durystap qarasań, saǵan kúlimdeı amandasqanda janarynan án tógilip kete jazdaıtyn. Temkeńniń boıyn bılegen allanyń bergen daryn ǵoı - dep Tursynǵazy sózin jalǵastyrdy:

- Temirjan Bazarbaev meniń ulaǵatty ustazym, jıyrma jyl janynda júrdim. Myńjasar Mańǵytaev ekeýi joldas boldy. Temkeńniń bilimi muhıt, ol jaıly kompozıtor Nurǵısa Tilendıev «mundaı kompozıtor az» dep aıtyp ketken, ónerin moıyndaǵan. Ol kisiniń ánderiniń bári Shákárimmen, Abaımen úndes, óneri ushtasyp jatady»

Osynaý tamyljyǵan «Aýylym» áni aýyl kórinisin, qımas shaqtardy eske túsirip, janyńdy jadyratyp, qýanysh sezimine bóleıdi. Qadyr Myrzalıevtyń óleńine jazylǵan bul án halyqtyq úni bar áýenge baı, daladaı darhan ánderimizdiń biri.

Temirjan Bazarbaev onshaqty jyl Semeıdegi Qazaqstan Kompozıtorlary odaǵy bólimshesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet etti. Sol ólkedegi sazgerlerdiń basyn qosyp, aqyl-keńesin berdi, óner uıtqysy bola bildi.

Kompozıtordyń janrlyq dıapozony óte keń. Atap aıtqanda, sımfonııa men opera, kantata men sımfonııalyq poemalar, kameraly-aspapty, vokaldy - hor shyǵarmalary, ánder men romanstar, sondaı-aq balalar men dramalyq spektaklge arnalǵan mýzykalyq spektaklder. Sazgerdiń shyǵarmalarynda týǵan ólkeniń ásemdigi men halqynyń tarıhy sııaqty taqyryptar basty oryn alǵan. Sondaı-aq soǵys pen beıbitshilik taqyryby da aýqymdy qamtylǵan.

Urpaq taǵdyry jaıly jazylǵan Sáken Júnisovtiń «Jaraly gúlder» spektakline mýzyka jazǵan Temirjan bul shyǵarmasyn óz taǵdyrymen sabaqtastyra jazyp, sonaý bir jyldary soǵystan qaıtpaǵan ákesin ańsaýmen eske alady.

Temirjan Bazarbaevtyń shyǵarmalarynda Abaı ómiriniń mańyzy zor. Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Tóken Ibragımovtyń lıberettosyna «Jas Abaı» operasyn jazyp, uly toıda kópshilikke oryndaǵanda tyńdaýshy tánti bolyp, kompozıtordyń daryndylyǵyn moıyndaǵan. Al Abaı óleńine jazylǵan romanstardyń ózi áýendik úılesimi aqyn ánderimen sabaqtas.

Kompozıtor Temirjan Bazarbaevtyń sımfonııalyq orkestrge arnap jazǵan «Tor jorǵa» atty shyǵarmasy, «Merekelik ývertıýrasy», «Jyl mezgili» atty taqyrypta jazylǵan tsıkly, «Botagóz» atty sımfonııasy daryn ıesiniń qalamynan týǵan sátti týyndylar.

Temirjan Qadyr Myrzalıev, Jabaıyl Beısenov, Juban Modaǵalıev, Qasym Amanjolov, Bákir Tájibaev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Serik Turǵynbekov jáne Tursynaı Orazbaevanyń óleńderine án shyǵardy. Solardyń ishinde kópshilikke tanymal «Aýylym», «Tamasha», «Qazdar qaıtqanda», «Stýdenttik keshter» ánderi qaı qazaqtyń bolsyn janyn terbep, dalanyń samal jelindeı jelpip, júrek túkpirindegi asyl sezimderin oıatatyny sózsiz.

Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan elý shaqty shyǵarmalarynyń kópshiligin semeılik ánshi Daýyl Haırýllın oryndaǵan eken. Daýyldyń oryndaýyndaǵy «Shalqyma», «Qalaı júrsiń saǵynbaı», «Esińde bar ma jas kúniń», «Jańa jerler, jasyl kólder» ánderi óz kezinde avtordyń oıynan shyqqan shyǵarmalar.

Kıeli óner jolyna túsip, qajyrly eńbek etip, nátıje shyǵarǵan babalar únin urpaqqa jetkizgen týma daryn ıesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Temirjan Bazarbaevtyń qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyryndaǵy ótken ómir soqpaǵy ómirsheń ónerge sara jol ashty. Zertteýdi qajet etetin Temirjan shyǵarmalarynyń altyndaı jarqyrap halqyna jeter shaǵy áli alda. Tek artynda eńbegin zerttep, halqyna jetkizer joqtaýshysy bolǵaı!

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Altyn Imanbaeva