Tehnologııalyq sıngýlıarlyq adamzat órkenıetiniń joıylýyna alyp kelýi múmkin be
ASTANA. KAZINFORM - Jasandy ıntellekt pen neırondyq jelilerde qoldanylatyn málimetterdiń qupııalyǵyn saqtaý men azamattardyń derbes derekterin baqylaýǵa qatysty problemalar álemdik eksperttik qaýymdastyq alańdarynda belsendi talqylanyp, etıkalyq erejeler jıyntyǵy jasalýda. Bul týraly professor, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Ulbosyn Meıirbekqyzy Esenbekovanyń maqalasynda aıtylǵan.
Ǵalym onda 2023 jyldyń 22-shi naýryzynda álemdik basylymdar Tesla, SpaceX jáne Twitter bas dırektory Ilon Mask, Apple negizin qalaýshylardyń biri Stıv Voznıak, Pinterest negizin qalaýshy Evan Sharp jáne birqatar tanymal JI sarapshylary qol qoıǵan ashyq hat jarııalaǵanyn jazady.
Ashyq hatta negizgi eki qorytyndy tujyrym bar: birinshisi, zerthanalar men táýelsiz sarapshylar kem degende alty aı boıy GPT-4-ten áldeqaıda kúshti júıelerdi oqytýdy dereý toqtatýy kerek. Bul úzilis táýelsiz sarapshylar baqylaıtyn neǵurlym qýatty júıeler úshin qaýipsizdik hattamalarynyń ortaq jıyntyǵyn birlesip ázirleý jáne engizý úshin paıdalanylýy kerek; ekinshisi, JI ázirleýshileri bul saladaǵy basqarý júıesin qalyptastyrý úshin saıasatkerlermen birlesip jumys isteýi kerek. ıAǵnı, JI-di senimdi tekserý jáne sertıfıkattaý júıesimen aınalysatyn, jetildirilgen JI júıelerdiń qyzmetin qadaǵalaıtyn retteýshi jańa qurylymdar kerek.
Ashyq hatta atap ótilgendeı, qazirgi ýaqytta baqylaýdyń joqtyǵynan ǵylymı ortalyqtar birinen biri basyp ozyp, básekede jeńip, kommertsııalyq tabys tabýdy ǵana kózdegen. Baqylaýsyz jasalǵan ıntellektýaldy mashınalar ony jasaǵan mamandardyń ózderi de boljaı almaıtyndaı deńgeıde jetilýde. Olardan týyndaıtyn qaýipti eshkim boljaı almaıtyny da ashyq hatta jazylǵan.
Sarapshylar arasynda JI-diń adamǵa tóndiretin qaýipteri týraly álemdik deńgeıde jıi aıtylady, zertteledi, usynystar túziledi. Solardyń biri – Asilomar AI Principles. Bul jasandy ıntellektke (JI) arnalǵan ǵylymı-zertteý men ázirleýdiń negizin quraıtyn 23 qaǵıdadan turatyn nusqaýlyq. Asilomar qaǵıdalary adamzatqa paıdaly ıntellektini damytýdyń problemalyq túıinderi men etıkasyn qamtıdy. Qaǵıdalar 2017 jyly AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy Pacific Grove qalasynda ótken adamzatqa paıdaly JI boıynsha Asilomar konferentsııasynda qabyldanǵan. Konferentsııany The Future of Life kommertsııalyq emes uıymy ótkizdi. Myńdaǵan JI jáne robototehnıka zertteýshileri, Google, Apple jáne OpenAI sııaqty bedeldi kompanııalardyń jetekshileri osy qaǵıdalardy maquldap, qol qoıǵan.
23 qaǵıdatty jasandy ıntellekt, robototehnıka, tehnologııa salasyndaǵy sarapshylar jáne ártúrli ýnıversıtetter men uıymdardyń zań ǵalymdary toby ázirlegen. Álemniń bedeldi sarapshylary Asilomar konferentsııasynda JI-diń bolashaǵy men onyń qyzmetin quqyqtyq jáne etıkalyq retteý máselelerin talqylaǵan.
Asilomar qaǵıdalary úsh topqa bólingen: zertteýler, etıka jáne qundylyqtar, uzaq merzimdi problemalar. Qaǵıdalarda ıntellektýaldy mashınalardan týyndaıtyn jaǵymsyz nátıjeler men olardyń aldyn alý boıynsha usynystar berilgen. 3 kategorııaǵa bólingen qaǵıdalar mynalar:
Birinshi top – zertteýler. Top 5 qaǵıdadan turady.
1. JI-di zertteýdiń maqsaty – jalpy ıntellekt emes, adamǵa paıdaly ıntellekt jasaý. JI zertteýleri árqashan paıdaly bolýy kerek.
2. JI-ǵa ınvestıtsııalar onyń paıdalylyǵyn qamtamasyz etý úshin ǵana tartylýy tıis.
3. JI zertteýshileri men saıasatkerler arasynda syndarly jáne salaýatty pikir almasý qajet.
4. JI zertteýshileri men ázirleýshileri arasynda yntymaqtastyq mádenıeti, senim jáne ashyqtyq kerek.
5. Maǵynasyz básekeden aýlaq bolý. Jasandy ıntellekt júıelerin ázirleýshi komandalar qaýipsizdik standarttaryn buzbaý úshin belsendi túrde yntymaqtasýy kerek.
Kelesi top – orta merzimdi problemalardan quralǵan etıka men qundylyqtar. Bul topta 13 qaǵıda jınaqtalǵan.
6. Jasandy ıntellekt júıeleri ómir boıy qaýipsiz jáne senimdi qyzmet atqarady. Qaýipsizdik standarttary udaıy tekseriledi, jetildiriledi.
7. JI júıesi adamǵa qaýip tóndirse, onyń sebebin anyqtaý men túzetý tetikteri qosylady.
8. Avtonomdy júıeniń sot sheshimderin qabyldaýǵa qatysýy quzyretti organ teksere alatyndaı túsinikti bolýy tıis.
9. Jetildirilgen JI júıelerin daıyndaýshylar men jasaýshylar olardy paıdalanýdyń, teris paıdalanýdyń jáne áreketterdiń moraldyq saldaryna jaýapkershilikti moıyndaıdy.
10. Ozyq jasandy ıntellekt júıeleri adamı qundylyqtarǵa sáıkes keletindeı etip jasalady.
11. Jasandy ıntellekt júıeleri adamnyń abyroıy men qadir-qasıetteri, quqyqtary men bostandyqtary, polımádenıet ıdealdaryna sáıkes ázirlenip, jumys isteıdi.
12. JI júıelerdiń derekterdi taldaý jáne paıdalaný múmkindigin eskere otyryp, adamdar ózderi jasaıtyn derekterge qol jetkizýge, basqarýǵa jáne baqylaýǵa quqyǵy bolýy kerek.
13. Jeke derekterdi JI-diń qoldanýy jeke tulǵalardyń naqty nemese boljanatyn bostandyǵyn shektemeıdi.
14. Jasandy ıntellekt tehnologııalary múmkindiginshe kóp adamǵa paıda ákelip, olardyń múmkindikterin keńeıtedi. Mysaly, aýyr jumystardy jeńildetý, qýat kózderin paıdalanýdy ońtaılandyrý nemese bilimge negizdelgen saraptamalyq qyzmetterde.
15. JI jasaǵan ekonomıkalyq órkendeý búkil adamzattyń ıgiligi úshin keńinen taratylatyn bolady.
16. Adamdar óz maqsattaryna jetý úshin ártúrli jumystardy JI júıelerine tapsyrý nemese tapsyrmaý kerektigin tańdaýy tıis.
17. Erekshe jetildirilgen JI júıelerin baqylaý, qoldanýdan týyndaıtyn bılik qoǵamnyń ahýalyn jaqsartatyn áleýmettik jáne azamattyq protsesterge nuqsan keltirmeı, olardy qurmettep, kúsheıtýi kerek.
18. Soǵys quraldarynda qoldanylatyn, ólimge ákeletin avtonomdy tehnologııalardyń jarysyna jol bermeý.
Uzaq merzimdi problemalar toptastyrylǵan 3-shi kategorııaǵa 5 qaǵıda kirgizilgen.
Qaǵıdalar JI-diń arqasynda uzaq merzimdi perspektıvada qol jetkizetin mańyzdylyqqa, táýekelderge jáne yqtımal jaqsy nátıjelerge arnalǵan.
19. Sarapshylar qaýymdastyǵynda jalpy konsensýs bolmaǵandyqtan, bolashaqtaǵy JI múmkindikteriniń joǵarǵy shegi týraly boljamdar jasaýdy tejegen durys.
20. Jetildirilgen JI adamzat órkenıetindegi túbegeıli ózgeristerge jol ashýda. Sondyqtan ony muqııat zerdeleýdi barlyq múmkin resýrstardy qoldanyp josparlap, basqarǵan jón.
21. Jasandy ıntellekt júıeler týdyratyn qaýipter, apatty nemese ekzıstentsıaldy táýekelderdiń áserin jumsartý úshin tıisti sharalar qabyldaý.
22. Sapa nemese sannyń jyldam ósýine ákeletin rekýrsıvti ózin-ózi jetildirýge arnalǵan JI júıeleri men ózin-ózi oqytý tehnologııalaryn qoldaný qatań baqylaýǵa alynyp, olarǵa erekshe qaýipsizdik sharalary qoldanylady.
23. Adamnyń qabiletinen tys aqyl-oıdy bir memlekettiń nemese uıymnyń ǵana emes, jalpyǵa ortaq etıkalyq ıdealdar men búkil adamzat ıgiligine qyzmet etetindeı qoldaný kerek.
Derbes málimetterdiń qupııalyǵyna qatysty alańdaýshylyq azamattardyń jeke ómirine qol suqpaý qaǵıdalarynan týyndaıdy. 2018 jyldyń 25-shi mamyrynda EýroOdaq elderinde Derekterdi qorǵaýdyń jalpy erejesi (GDPR) qabyldandy. Erejede jeke derekterdi óńdeý men jeke tulǵalar týraly málimetterdi qorǵaýǵa qatysty quqyqtyq normalar jınalǵan. Bul normatıvtik qujat jeke tulǵalardyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn, ásirese olardyń jeke derekterin qorǵaýǵa arnalǵan.
Orta merzimdi problemalar naqty tehnologııaǵa qatysty bolmaǵanymen JI tásilderin úlken áleýmettik-tehnıkalyq júıeler men áleýmettik konteksterge biriktirý nátıjesinde týyndaıdy. JI-di, BigData-ny qoldaný men mashınalyq oqytý modelderi jeke adamdardyń minez-qulqyn baqylaýǵa múmkindik beredi, bul jeke ómirge qol suǵýǵa, adamdardyń tańdaý erkindigin shekteýge alyp keledi. Ulybrıtanııa men Avstralııada 2020 jyly júrgizilgen zertteýler kommýnıkatsııalyq jáne tehnologııalyq artyqshylyqtardy qoldanatyn adamdardyń 58%-y tehnologııalyq kompanııalardyń jeke derekterdi qupııa saqtaı alatynyna kúmánmen qaraıtynyn, jeke uıymdarǵa óz derekterin senip tapsyrýǵa qarsy ekenderin anyqtaǵan.
Búginde uzaq merzimdi problemalar tabıǵattyń, qoǵamnyń nemese adamzattyń ómir súrýiniń negizgi aspektilerin qamtıdy. Amerıkalyq zertteýshi Reımond Kýrtsveıldiń pikirinshe, JI adammen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary qabiletterge ıe bola alady. Tehnologııalyq sıngýlıarlyq kezeńinde mashınalar adamnyń ıntellektýaldyq deńgeıine jetip, ózin-ózi jetildirip, adam ıntellektinen asyp túsip, sýperıntellektke aınalady degen qaýipti kóptegen sarapshylar qaıtalaýda.
Sońǵy 5 jyldaǵy JI júıeleriniń jyldam damýy kórsetkendeı joǵary tehnologııalar adamzat órkenıetin turaqty damytýǵa kepildik bermeıdi. Ǵalymdar bundaı turaqsyzdyq órkenıettiń ózin-ózi joıýyna nemese jyldam jetilý arqyly tehnologııalyq sıngýlıarlyq núktesine shyǵyp, adamzat órkenıetiniń joıylýyna alyp kelýi múmkin ekenin aıtýda. Dál osy problemanyń aldyn alý úshin qazirden bastap óte joǵary ıntellektýaldy mashınalarǵa moraldyq sýbekt mártebesin berýdi, adamnyń Jaratýshy bergen qabiletterin kúsheıtip, sýper-adam jasaý úshin mıǵa tehnıkalyq ımplanttardy ornatýdy usynatyn tehnologııalar jasalýda. Osyndaı tehnologııalyq jetildirýler antropologııalyq evolıýtsııanyń kelesi kezeńine adamzatty daıyndaý, barlyq áleýmettik baqylaýdy sýper JI-ge berý sııaqty etıkalyq máselelerdi sheshýge kelip tireledi. Qazirshe bundaı perspektıvalar tym fantastıkalyq bolyp kóringenimen, olar qoǵamdyq talqylaýlar men ǵylymı zertteýlerde jıi kóterilýde.
Aqyldy mashınalar men robottarǵa degen senim máselesin amerıkalyq áleýmettanýshy jáne saıasattanýshy Frensıs Fýkýıama da aıtyp keledi. Ol uzaq merzimdi perspektıvada áleýmettik ózara árekettestik deńgeıi men memlekettiń ál-aýqaty, básekege qabilettiligi qoǵamdaǵy jańa tehnologııaǵa degen senim deńgeıine baılanysty bolatynyn alǵa tartady.
Intellektýaldy mashınalardy qoldanýda jıi talqylanatyn taǵy bir etıkalyq másele – ártúrli derekqorlarda jınalǵan málimetterge baqylaýdy kúsheıtý. Ásirese jeke medıtsınalyq derekterge qol jetkizýdi baqylaýdyń mańyzdylyǵy jıi aıtylady. Kóp jaǵdaıda azamattardyń jeke derekterin jınaǵan kompanııalar (mysaly, saqtandyrý, bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemeleri) úlken aqparattyq massıvterdi túrli marketıngtik jobalarda qoldaný úshin úshinshi taraptarǵa aqyly túrde berýi múmkin. ıAǵnı, jeke derekter sol derektiń ıesiniń kelisiminsiz úshinshi tarapqa beriledi jáne bastapqyda kelisilgen quqyqtyq sheńberden tys paıdalanylady.
JI tehnologııalaryn ómirde paıdalaný kezinde anyqtalatyn bir-birimen baılanysty etıkalyq problemalar memleketterdiń ulttyq zańdarymen, tutynýshylar men tehnologııalardy jasaýshylarmen birlesip otyryp sheshilýi tıis. Qalaı bolǵanda da, JI qyzmetindegi gýmanıtarlyq ólshemder jıyntyǵyn jasaýdy jańa tehnologııalardy ne úshin qoldanýǵa bolady jáne ne úshin qoldanýǵa bolmaıtynyn, jeke adamdar men tutas qoǵamǵa zııany men paıdasyn qoǵamdyq talqylaýlar júrgizip qana anyqtaýǵa bolady.
Aıta keteıik, osyǵan deıin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi basshysynyń orynbasary Ásel Janasova Astanada ótken Silk Power 2026 alańynda sóz sóılep, jasandy ıntellektti damytýda áıelderdiń úlesiniń mańyzdylyǵy týraly aıtty.