Tazyny qalaı durys kútip-baptaý kerek — maman pikiri
ASTANA. KAZINFORM – Túp tuqymdy tazyny qalaı anyqtaýǵa bolady jáne onyń shyǵý tegin qandaı qujattar dáleldeıdi? Al ony qalaı kútip-baptaý kerek? Bul suraqtarǵa kınolog, tazy ósirý isiniń mamany Abzal Dosyman Jibek Joly radıosyna bergen suhbatynda keńinen jaýap berdi.
Ár eldiń ózindik sıvolyna aınalǵan janýary bar. Ol dúnıejúzine tanytatyn vızıttik kartochkasy sııaqty. Mysaly, Aýstralııanyń sımvoly — kengýrý, Qytaıdiki — panda, al Úndistandiki — bengal jolbarysy. Mundaı beıneler, ulttyq biregeılik pen mádenı muranyń ajyramas bóligi sanalady. Qazaqstannyń da maqtan tutar qundylyqtary jeterlik. Sonyń biri — tazy. Kóne dáýirden bastaý alatyn qazaqy tazy — ulan-ǵaıyr dalanyń bolmysyn, erkin rýhyn beıneleıtin biregeı asyl tuqym.
Kınolog Abzal Dosyman bul biregeı tuqymdy saqtap, jańǵyrtý isimen aınalysyp keledi. Onyń aıtýynsha, 2023 jyly tazynyń resmı standarttary bekitildi. Qazir ıttiń túp tuqymyna sáıkestigi osy talaptar boıynsha anyqtalady.
— Máselen, tazyǵa arnaıy pasport beriledi. Onda ıttiń qany taza ekeni jáne halyqaralyq deńgeıde tanylǵany kórsetiledi. Álemdik reestrde tuqym Kazakh Tazy ataýymen tirkelgen. Qujatta kúshik kezinen bastap ornatylatyn chıp nómiri de jazylady. Sol arqyly ıt týraly barlyq málimet — aty, ıesi, shyqqan tegi men tirkelgen jeri anyqtalady, — dedi kınolog.
Kınologtyń aıtýynsha, qazaq dástúrinde tazynyń baǵasyn satýshy emes, satyp alýshy belgilegen. Itti tegin berý de quptalmaǵan. Oǵan qatysty salt-dástúrimizde yrym-tyıymdar bar. Qazir ınternette tazy satylymy jıi jarııalanady. Ásirese Astanada naqty baǵamen usynystar kóp kezdesedi. Bul — qazirgi zamannyń úrdisi. Al ata-dástúrimizde satyp alýshy ózi usynǵan baǵada tóleıdi, satýshy sol baǵaǵa razy bolady.
— Meniń oıymsha, Qazaqstanda shamamen 3 myńǵa jýyq tazy bar. Bul — resmı derek emes. Naqty esep júrgizilmeýi múmkin. Múmkin, ony Qazaqstan kınologtar odaǵy tirkep otyrǵan shyǵar, — deıdi sarapshy.
Abzal Dosyman tazyny erte jastan alýǵa keńes beredi. Biraq jańa týǵan nemese eki aptalyq kezinde alý qatań túrde usynylmaıdy.
— Eń qolaıly ýaqyt — úsh aıdan bes aıǵa deıin. Osy kezeńde kúshik anasynan mańyzdy gormondar alady. Sonyń biri — oksıtotsın. Ol keıin minez-qulqyna áser etedi. Agressııany azaıtýǵa kómektesedi, — dedi Abzal Dosyman.
Tazyny tek jeke úı aýlasynda ustaý shart emes. Bul tuqymdy páter jaǵdaıynda baǵyp otyrǵandar da bar. Alaıda mundaı jaǵdaıda kúshiktiń turaqty fızıkalyq júkteme alýyna erekshe mán berý kerek. Mamannyń aıtýynsha, tazyny demalys kúnderi qala syrtyna shyǵaryp, erkin serýendetý tıimdi. Óıtkeni bul tuqym úshin keńistik pen belsendi qozǵalys qajet.
— Eger mezgil múmkindik berse, tazyny ańshylyqqa shyǵarý óte paıdaly. Qala turǵyndary úshin bul jaqsy múmkindik. Páterde ustasa da, demalys kúnderi otbasymen qala syrtyna shyǵyp, qatysa alady. Biz keıde mektepterge de baryp, shara uıymdastyramyz, — dedi kınolog.
Abzal Dosyman óz tazylarymen birge Astanadaǵy sheteldik oqýshylar bilim alatyn halyqaralyq mektepterge jıi barady. Onyń aıtýynsha, keıin ol balalar óz elderine oralǵanda Qazaqstanda qazaqy tazyny kórgenderin aıtyp maqatanyp júredi eken. Maman mundaı múmkindikti ulttyq mádenı murany keńinen tanytýǵa tıimdi qural retinde qarastyrady. Sondaı-aq adamnyń janýarlarǵa degen súıispenshiligi týraly pikir bildirdi.
— Janýarǵa degen súıispenshilik árkimde bar. Evolıýtsııalyq turǵydan biz qozǵalys jasaıtyn, kózqarasymen jaýap beretin jáne qamqorlyqty qajet etetin tiri janǵa tez baǵynamyz. Janýarǵa qamqorlyq jasaý jumsaqtyqty, qorǵanysh ınstınktin jáne jylylyq sezimin oıatady. Biz shynymen de qamqorlyq kórsetkenderimizge baǵyna beremiz. Evolıýtsııa bizdi tiri janǵa qamqor bolýǵa baǵyttaǵan, — dep atap ótti sarapshy.
Adam balasynda janýarlarǵa degen súıispenshilik pen jaýapkershilik kóbine balalyq shaqta qalyptasady. Kınologtyń aıtýynsha, bala kezinen mysyq, ıt, atty jaqsy kórgen jandarda empatııa men jaýapkershilik sezimi berik ornyǵady.
— Janýarlar adamnyń emotsııasyn túsinýdi jeńildetedi. Olar daý týǵyzbaıdy jáne ekijúzdilik tanytpaıdy. Adam olardyń janynda shynaıylyqty, adaldyqty ári tynyshtyqty sezinedi. Sondyqtan janýarlarmen qarym-qatynas kópshilikke psıhologııalyq jeńildik syılaıdy, — deıdi Abzal Dosyman.
Sondaı-aq maman batys elderindegi tájirıbege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, Soltústik Amerıkada «cow therapy» dep atalatyn baǵyt keń taraǵan. Bul tájirıbede qala turǵyndary fermaǵa baryp, sıyrlarǵa tamaq berip, qamqorlyq jasaý arqyly terapııalyq áser alady.
Aıta keteıik, endi elimizde tazy men tóbet týraly ǵylymı derekter bir bazada jınaqtaldy.
